იუბილე

საერთაშორისო სახელის მქონე ფართო პროფილის ენათმეცნიერი

„მრავალგზის გამორჩეული“, - ასე შეაფასეს 80 წლის ცნობილი ენათმეცნიერის, გელათის აკადემიის აკადემიკოსის, პროფესორ დამანა მელიქიშვილის ცხოვრება და მოღვაწეობა საიუბილეო ღონისძიებაზე, რომელიც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გაიმართა. ღონისძიებას თსუ-ის რექტორი გიორგი შარვაშიძე, პროფესორები, მეცნიერის მეგობრები და ოჯახის წევრები დაესწრნენ. 
„დამანა მელიქიშვილის, როგორც პიროვნების და მეცნიერის, გამორჩეულობას მრავალი ფაქტორი განაპირობებს. მისი სახელიც კი იშვიათია... იგი გამორჩეულ ოჯახში დაიბადა, შემდეგ გამორჩეული უნივერსიტეტის, გამორჩეული ფაკულტეტის კათედრა აირჩია - ქართული ფილოლოგიის ფაკულტეტი დაამთავრა და მთელი ცხოვრება მას დაუკავშირა. საგულისხმოა ისიც, რომ მან ორი დიდი უნივერსიტეტელის: ვარლამ თოფურიასა და მიხეილ ზანდუკელის ხელდასხმით დაიწყო სტუდენტური ცხოვრება და თავისი საქმიანობით მალევე დაამახსოვრა ყველას თავი. თუ მის ხანგრძლივ სამეცნიერო და პედაგოგიურ მოღვაწეობას თვალს გადავავლებთ, ორი დიდი სიყვარული გამოიკვეთება: იოანე პეტრიწი და ქართული ზმნა... სამწუხაროდ, მისი სტუდენტი არ ვყოფილვარ, მაგრამ ჩვენი ურთიერთობა განსაკუთრებით მაშინ გაღრმავდა, როდესაც ქალბატონი დამანა ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ქართული ენის ინსტიტუტის ხელმძღვანელად აირჩიეს. დიდი ხნის მანძილზე, რთულ ვითარებაშიც საოცარი შემართებით უმკლავდებოდა ყველა სირთულეს: გვინახავს იგი აცრემლებულიც, მინისტრებთან მოკამათეც მისი საყვარელი უნივერსიტეტის და საქმის - ქართული მეცნიერების გაუმჯობესებისათვის, რისთვისაც დღემდე იბრძვის.
დამანა მელიქიშვილი განსაკუთრებული სითბოთი და სიყვარულით ახსოვთ სტუდენტებს. 80 წელი დამანა მელიქიშვილისნაირი უშრეტი ენერგიის ადამიანისთვის ცოტაა... დარწმუნებული ვარ, მას წინ კიდევ მრავალი გეგმა აქვს, რომელსაც წარმატებით განახორციელებს“, - ასე მიულოცა თსუ-ის პროფესორმა დარეჯან თვალთვაძემ დამანა მელიქიშვილს იუბილე. 
საზეიმო საიუბილეო ღონისძიებას უძღვებოდა თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ქართული ენის სამეცნიერო ინსტიტუტის ხელმძღვანელი რამაზ ქურდაძე, რომელმაც მეცნიერის მოღვაწეობაზე ისაუბრა: „დღეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ქართული ენის ინსტიტუტში მნიშვნელოვანი დღეა. დამანა მელიქიშვილის ღვაწლი, მისი ნაშრომები არა მარტო საქართველოშია ცნობილი, არამედ ევროპასა თუ ამერიკაში. მისი ბოლოდროინდელი გამოკვლევა, რომელიც ქართული ზმნის სტრუქტურასა და კონსტრუქციას ეხება, ინგლისურად ითარგმნა, ამერიკის შეერთებულ შტატებში 5-ჯერ მეტი ფორმატით გამოიცა, ვიდრე ქართული ვარიანტი, რაც იმის დადასტურებაა, რომ დამანა მელიქიშვილი საერთაშორისო დონის მკვლევარია. იგი თავისი სტუდენტებისთვის თუ ოჯახის წევრებისთვის „ანთებული ლამპარია“, ამიტომ ჩვენი ინსტიტუტის სახელით მას სიმბოლურად „ლამპარით“ ვაჯილდოებთ. იმედი გვაქვს, ეს ლამპარი დიდხანს ენთება მის სამუშაო კაბინეტში და ჩვენს სტუდენტებს „გზას გაუნათებს“, - აღნიშნა რამაზ ქურდაძემ.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ხანგრძლივი და ნაყოფიერი სამეცნიერო-პედაგოგიური მოღვაწეობისათვის თსუ-ის რექტორმა გიორგი შარვაშიძემ ემერიტუს-პროფესორი დამანა მელიქიშვილი უნივერსიტეტის მედლით დააჯილდოვა. „ძალიან რთულია ისაუბრო ადამიანზე, რომელმაც მთელი თაობები აღზარდა. იგი სახელგანთქმული მეცნიერია, კარგი აღმზრდელი და გარდა ამისა, ენერგიული და დადებითი ადამიანია, რომელიც პოზიტიურ ენერგიას გასცემს. უნივერსიტეტი, უპირველეს ყოვლისა, არის სტუდენტი, პროფესორი და ტრადიცია. ამ შემთხვევაში ქალბატონი დამანა თავისი მოღვაწეობით ამ ტრადიციის გამგრძელებელია. მან მრავალი თაობა აღზარდა და მომავალშიც გზას ბევრ თაობას გაუკვალავს, მისი შემართება მართლაც შესაშურია. ვუსურვებ ქალბატონ დამანას დიდხანს სიცოცხლეს, ჩვენი უნივერსიტეტისა და ქვეყნისთვის კიდევ ბევრი საქმის კეთებას“, - განაცხადა გიორგი შარვაშიძემ. 
დამანა მელიქიშვილის სამეცნიერო მიღწევებსა და პიროვნებაზე თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანმა ნანა გაფრინდაშვილმა ისაუბრა: „დამანა მელიქიშვილს, დიდ მეცნიერს, ჭეშმარიტ მოქალაქეს, არაჩვეულებრივ პიროვნებას, პროფესორს, ფილოლოგთა მრავალი თაობის გზამკვლევს, გელათის აკადემიის აკადემიკოსს 80 წლის იუბილე აქვს. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ამაყობს მისით, რადგან იგი ჩვენი უნივერსიტეტის სახეა, ქართული აკადემიური საზოგადოების მნიშვნელოვანი პერსონაა. ქალბატონი დამანა ის პიროვნებაა, რომელიც თავისი მოღვაწეობის დროს აზროვნებს ლოგიკური კრიტერიუმებით, ხოლო ცხოვრებაში - ზნეობრივი და მორალური კატეგორიებით. მას ყველა იცნობს, როგორც პრინციპულ პიროვნებას, ამავე დროს, თბილი და მოსიყვარულე ადამიანია. იგი ქართული ენის ჭეშმარიტი ქომაგია და „ცუდად წაუვა“ საქმე იმას, ვინც ქართული ენის ღირსებას შეეხება. სასიამოვნო სიახლეა, რომ უმოკლეს ხანში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გაზეთ „თბილისი უნივერსიტეტის“ რედაქტორი ნინო კაკულია დამანა მელიქიშვილის ცხოვრებაზე დოკუმენტურ ფილმს გადაიღებს. დღევანდელი შეკრება კი მიუთითებს იმაზე, რომ უნივერსიტეტი ამაყობს თქვენით“, - განაცხადა ნანა გაფრინდაშვილმა. 
საიუბილეო ღონისძიებას გელათის აკადემიის პრეზიდენტი, მიტროპოლიტი მეუფე იოანე დაესწრო, რომელმაც მეცნიერის გელათის მეცნიერებათა აკადემიაში და სასულიერო აკადემიაში მოღვაწეობაზე ისაუბრა: „დამანა მელიქიშვილი „მარად ახალგაზრდაა“ და ენერგიით სავსე აგრძელებს თავის საქმიანობას, ზრდის მომავალ თაობას... იგი გელათის მეცნიერებათა აკადემიის ერთ-ერთი დამფუძნებელია“, - აღნიშნა მეუფე იოანემ. 
დამანა მელიქიშვილის სამეცნიერო საქმიანობაზე ვრცლად და ამომწურავად ისაუბრა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორ-ემერიტუსმა შუქია აფრიდონიძემ: „დამანა მელიქიშვილი საერთაშორისო სახელის მქონე ფართო პროფილის ენათმეცნიერია, რომლის ფილოლოგიურ-ლინგვისტურმა ნაშრომებმა და ფილოსოფიურ-თეოლოგიურმა ძიებამ შესამჩნევად წინ წასწია ქართველოლოგიური მეცნიერება, ისევე, როგორც ძველ ენათა (ძველი ქართულისა და ძველბერძნულის) კონტაქტების სფეროს კვლევა. წმინდა ლინგვისტიკის მიმართულებით აღსანიშნავია ბოლო წლებში გამოქვეყნებული უნიკალური მონოგრაფია - „ქართული ზმნის უღლების სისტემა“, რომელიც საეტაპო მონოგრაფიაა არა მარტო ავტორის მეცნიერულ მოღვაწეობაში, არამედ, საერთოდ, ქართული გრამატოლოგიის ისტორიაში. ფილოლოგიურ-ლინგვისტური და ზოგადკულტუროლოგიური კვლევის მეორე მიმართულება, რომელსაც დამანა მელიქიშვილი ჯერ კიდევ სტუდენტობიდან პარალელურად მიჰყვებოდა, არის მისი საკანდიდატო და სადოქტორო დისერტაციები, რომლებიც მიეძღვნა გელათის ლიტერატურული სკოლის უმნიშვნელოვანეს წარმომადგენელთა (მეტადრე იოანე პეტრიწის) ფილოსოფიურ-თეოლოგიურ შრომათა ინტენსიურ კვლევას. სრულიად განსაკუთრებულია დამანა მელიქიშვილის ღვაწლი ძველი ქართული ფილოსოფიური ტერმინოლოგიის ისტორიის კვლევაში. ამ კომპლექსური მუშაობის შედეგად შეიქმნა რამდენიმე მონოგრაფია, მათ შორის უმნიშვნელოვანესია „იოანე პეტრიწი“, „განმარტება პროკლე დიადოხოსის ღვთისმეტყველების საფუძვლებისა (თანამედროვე ქართულზე, ლექსიკონითა და შენიშვნებით)“, ასევე: „ძველი ქართული ფილოსოფიურ-თეოლოგიური ისტორიიდან“ და სხვა. ამ ნაშრომებისთვის დამანა მელიქიშვილი დავით აღმაშენებლის სახელობის პრემიით დაჯილდოვდა. მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ დამანა მელიქიშვილმა ათეული წლების მანძილზე აღზარდა მთელი პლეადა ქართულ-ბერძნულ ფილოლოგიაში მომუშავე ნიჭიერი ახალგაზრდა მეცნიერებისა, რომლებიც ამჟამად წარმატებით ეწევიან სამეცნიერო-პედაგოგიურ საქმიანობას. მისმა ნაშრომმა („ძველი ქართული თარგმანის თეორია და პრაქტიკა“) დაიმსახურა „VTB ბანკ ჯორჯიას“ მიერ დაწესებული ყოველწლიური პრემია საგანმანათლებლო დარგში „პარნასი“. 
იგი დღემდე აქტიურად არის ჩართული სხვადასხვა პროექტში, მისი ნაშრომები გამოირჩევა ფართო თემატიკით, კვლევის სიღრმით. მან თავისი დიდი მასწავლებლებისგან საუკეთესო თვისებები იანდერძა და თავადაც აღზარდა ენათმეცნიერთა საიმედო და ნიჭიერი კადრები. გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, რომ იგი თანამედროვე მეცნიერების ნამდვილი კლასიკოსია. ჩემთვის დიდი პატივია, რომ იგი ჩემი ახლო მეგობარია“, - აღნიშნა შუქია აფრიდონიძემ. 
საიუბილეო ღონისძიებას ესწრებოდნენ სტუდენტებიც, რომლებმაც კითხვებით მიმართეს პედაგოგს. სამაგისტრო პროგრამის სტუდენტის ნათია ბენაშვილის კითხვაზე: ვინ იყო მისთვის მისაბაძი პიროვნება? დამანა მელიქიშვილმა უპასუხა: „ჩემი ცხოვრების გზაზე, ჯერ კიდევ სკოლის პერიოდიდან, ბევრი მისაბაძი ადამიანი მყავდა - 23-ე სკოლა იმ დროს „თითით საჩვენებელი“ იყო, სადაც გვასწავლიდნენ ლოგიკას, ფსიქოლოგიას, ლათინურს და სხვა საგნებს. პედაგოგებიდან გავიხსენებ მარიამ ბალანჩივაძეს, ნიკო ჯაფარიძეს, სერგო ახვლედიანს, ვალერიან მენაბდეს. მათი დიდი მადლობელი ვარ, რომ გზა გამიხსნეს უნივერსიტეტში სასწავლებლად, უნივერსიტეტში კი დამხვდა მთელი პლეადა უნივერსიტეტის დამფუძნებლებისა და პირველი პროფესორებისა, რომელთა ცხოვრება თუ მეცნიერული მოღვაწეობა დღემდე ჩემთვის სამაგალითოა“. 
საიუბილეო თარიღი კოლეგას თსუ-ის პროფესორმა ელგუჯა ხინთიბიძემ მიულოცა: „უნივერსიტეტს მართლაც კარგი ტრადიცია აქვს - დაფასდეს პიროვნება, რომელიც ამას იმსახურებს... დამანა მელიქიშვილმა დიდი გზა გამოიარა, აქამდე დიდი შემართებით მოდიოდა და დღემდე ასეა... ქართული მეცნიერების განვითარებისთვის მან დიდი საქმე გააკეთა. ცნობილია, რომ იოანე პეტრიწის პიროვნების არსის გაგებას ჩვენი და ჩვენზე წინა თაობა ცდილობდა და ეს პროცესი დღემდე გრძელდება. ამ კუთხით დიდი საქმე გაკეთდა, დამანა მელიქიშვილის დამსახურება ამ კუთხით განუზომელია. იგი მხოლოდ დიდი პიროვნება, მეცნიერი და პედაგოგი კი არ არის, არამედ დიდი ოჯახის დედა და დიდი ბებიაა - ამ ოჯახს დღევანდელი ქართული ხელოვნების განვითარებაში დიდი წვლილი მიუძღვის. დამანა მელიქიშვილი აგრძელებს იმ დიდ ეროვნულ საქმეს, მეცნიერებას, რომელსაც ჩვენ ვემსახურებით და რომელსაც დღეს ნამდვილად უჭირს. დამანა მელიქიშვილი ამ ეროვნული საქმის წარსული და აწმყოა, რომლის წყალობით ეს დიდი ეროვნული მეცნიერება გაგრძელდება, რადგან ესაა ჩვენი არსის მთავარი ძარღვი“, - აღნიშნა ელგუჯა ხინთიბიძემ. 
ენათმეცნიერების ინსტიტუტის პროფესორის ლია ქაროსანიძის ინფორმაციით, ენათმეცნიერების ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭოს გადაწყვეტილებით, ყოველწლიური კონფერენცია ტერმინოლოგიაში წელს დამანა მელიქიშვილის საიუბილეო თარიღს მიეძღვნება. მეცნიერს იუბილე მიულოცეს ქუთაისის აკაკი წერეთლის სახელობის უნივერსიტეტის პროფესორებმა და სტუდენტებმა. 
საიუბილეო საღამოზე დამანა მელიქიშვილმა დამსწრე საზოგადოებას მადლობა გადაუხადა და კიდევ ერთხელ ისაუბრა, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია მომავალი თაობის აღზრდა, რომელსაც იგი მთელი პასუხისმგებლობით ეკიდებოდა თავისი მოღვაწეობის მანძილზე: „პედაგოგმა, პირველ რიგში, სწორად უნდა შეძლოს სტუდენტის პოტენციალისა და ინტერესის გარკვევა, სწორედ მაშინ არის შესაძლებელი მისი სწორ გზაზე დაყენება და გზის გაკვალვა. ჩემს სტუდენტებთან ერთად ურთულესი პერიოდიც გავიარე, სხვადასხვა დროს მყავდა ძლიერი სტუდენტები კლასიკური ფილოლოგიის განხრით, ისინი წარმატებით მოღვაწეობენ ხელნაწერთა ინსტიტუტში, ლექციებს კითხულობენ საზღვარგარეთ. ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ მათგან სიყვარულს და დაფასებას ვგრძნობ. მიხარია ისიც, რომ იმ საქმეს ემსახურებიან, რომელიც შევაყვარე“, - განაცხადა დამანა მელიქიშვილმა.

* * *

ოლდენბურგის (გერმანია) უნივერსიტეტის პროფესორი ვინფრიდ ბოედერი დამანა მელიქიშვილს 70 წლის იუბილეზე წერილს უგზავნის, რაც დღესაც არ კარგავს აქტუალობას, რადგან მასში ჩანს ქართველი მეცნიერის სიდიდე და მისი მოღვაწეობისადმი ევროპელების აღქმელობაც. 
გთავაზობთ ვინფრიდ ბოედერის წერილს:
„დ. მელიქიშვილი იმ ენათმეცნიერებისა და ფილოლოგების რიცხვს განეკუთვნება, რომლებმაც ძველი თაობის გამოჩენილ აკადემიკოს მასწავლებლებთან - ა. შანიძესთან, ა. ჩიქობავასა და სხვებთან მიიღეს შესანიშნავი განათლება, მიუხედავად ისტორიულად განპირობებული ყოველგვარი არტახებისა და თვითონაც უაღრესად სანდო და ნაყოფიერი მეცნიერები გახდნენ საქართველოში. დ. მელიქიშვილთან განსაკუთრებით განვითარდა მუშაობის ორი ძირითადი თემა, რაზეც ბევრი საყურადღებო სტატია და წიგნი აქვს დაწერილი: ერთია ქართული ზმნური სისტემის, განსაკუთრებით კი დიათეზისის უაღრესად რთული პრობლემის აღწერა, მეორე კი ე.წ. „გელათის სკოლის“ ფილოლოგიური და ენათმეცნიერული ათვისება. პირველ დარგს აქ ვერ შევეხები; იგი ყველაზე ნათლადაა დამოწმული 2002 წლის მონოგრაფიაში „ქართული ზმნის უღლების სისტემა“, რომელიც უკვე თავისი მასალის მოცულობითა და აღწერის სისტემატურობითაა დიდი მიღწევა. აქ კი უპირველეს ყოვლისა მეორე სფეროს ფუნდამენტურ მნიშვნელობაზე მინდა შევაჩერო ყურადღება. გელათის სკოლის თხზულებებისა და მათი ენის ყოველმხრივი, კომპლექსური შესწავლა გაცილებით მეტია, ვიდრე ძველი ქართული ლიტერატურის დამატებითი ძეგლების დამუშავება და გამოკვლევა. აქ წამოჭრილია ორი ცენტრალური პრობლემა, რომლებიც, რამდენადაც ვიცი, სხვაგან და ამგვარად არ ყოფილა შესწავლილი.
1) ბერძნული ფილოსოფიური და თეოლოგიური ტერმინების შესატყვისთა შეგროვების გარდა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, გავიაზროთ ენის ახალი ფუნქციის წარმოშობა, კერძოდ - გენეზისი მეცნიერული ენისა, ადეკვატურობისა და სისტემატურობის ყველა თავისი მოთხოვნილებებითურთ. დ. მელიქიშვილის ნაშრომები მიმაჩნია უმნიშვნელოვანეს წვლილად ისეთი ზოგადი პრობლემის გადაჭრაში, როგორიცაა კითხვა: როგორ იქმნება ახალი მეცნიერული ენა არა მხოლოდ მატერიალურად, ანუ არსებული რესურსების (მაგალითად, სიტყვაწარმოების) გამოყენებით, არამედ აგრეთვე აზრობრივად, როგორც სისტემა ცნებითი და დეფინიციური თვალსაზრისით ერთმანეთთან კავშირში მყოფი კატეგორიებისა? დ. მელიქიშვილმა ეს პროცესები მრავალრიცხოვანი მაგალითებით დეტალურად აქვს აღწერილი და ახსნილი.
2) ჩემი აზრით, ათონელთა სკოლაზე უფრო მეტად სწორედ გელათის სკოლის შემთხვევაში ვლინდება სპეციალური ენების წარმოშობის „სოციოლოგიური“ პრობლემა, კერძოდ ის, რომ მეცნიერული ენის ინდივიდუალური შექმნის მიუხედავად, ეს ენა მაინც გარკვეულ ჯგუფში ვრცელდება და მხოლოდ ამის შედეგად მყარდება. გელათის სკოლის სხვადასხვა ცნობილ და უცნობ ავტორთა მრავალფეროვანი ტექსტების შესწავლით დ. მელიქიშვილმა შეძლო ენობრივი ჯგუფის წარმოშობის შესახებ იმ დასკვნების გამოტანა, რომლებიც შორს სცდება „ელინოფილიის“ უბრალო ცნების საზღვრებს. საკითხის ამგვარი დასმა მომავალში მეტი ყურადღებას იმსახურებს ქართულ ენათმეცნიერებაში და ეხება არა მხოლოდ შუა საუკუნეების ვითარებას, არამედ მე-19 საუკუნესაც, სადაც აქამდე ცალკეული ავტორების განხილვას უფრო ვხვდებით.
დ. მელიქიშვილის მეცნიერული მუშაობა მომავალშიც ყოველნაირ მხარდაჭერას იმსახურებს“.

ვრცლად

ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის შექმნის სათავეებთან

შალვა ფხაკაძე 100

გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტი ი. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში 1968 წელს დაარსდა. გასული წლის შემოდგომაზე უნივერსი-ტეტში ფართოდ აღინიშნა ინსტიტუტის 50 წლის იუბილე. დაარსებისას ინსტიტუტის სტრუქტურა განისაზღვრა 10 განყოფილებით. მათ შორის იყო მათემატიკური ლოგიკისა და ალგორითმების თეორიის განყოფილება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ფიზიკა-მათემატი-კის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი შალვა ფხაკაძე. მისი დაბადებიდან 100 წლისთავს მიეძღვნა ინსტიტუტში ჩატარებული ერთდღიანი სამეცნიერო სესია და ასევე გამოყენებითი ლოგიკისა და პროგრამირების სექცია ინსტიტუტის სემინარის XXXIII საერთაშორისო გაფართოებულ სხდომაზე. 2019 წლის 10-14 სექტემბერს საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში ჩატარდება ამავე თარიღისადმი მიძღვნილი თბილისის საერთაშორისო საზაფხულო სკოლა „ლოგიკა, ენა, ხელოვნური ინტელექტი“.

შალვა სამსონის ძე ფხაკაძე დაიბადა 1919 წლის 7 აპრილს, ზესტაფონის რაიონის სოფელ ზედა საქარაში. მან წარჩინებით დაამთავრა ზედა საქარის დაწყებითი სკოლა (1930), შემდეგ ზესტაფონის I საშუალო სკოლა (1933 წ,), ზესტაფონის პედაგოგიური სასწავლებელი (1936 წ.), და ბოლოს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი (1941 წ.). სადიპლომო ნაშრომი - „დიფერენციალური განტოლებების გეომეტრიული თეორიის შესახებ“ - დაიცვა აკადემიკოს გიორგი ჭოღოშვილის ხელმძღვანელობით.
შალვა ფხაკაძე 1942-1952 წლებში ზესტაფონის რაიონის სხვადასხვა სკოლაში მასწავლებლად მუშაობდა. ამასთან, 1944-1949 წლებში შეთავსებით იყო ზესტაფონის რაიონის განათლების განყოფილების მეთოდისტი და აღნიშნული განყოფილების მათემატიკურ სექციას ხელმძღვანელობდა.
1949 წელს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტის ვლადიმერ ჭელიძის ხელმძღვანელობით შალვა ფხაკაძემ დაიწყო ინტეგრალთა თეორიისა და სიმრავლეთა თეორიის შესწავლა, ხოლო ერთი წლის შემდეგ – ინტენსიური მუშაობა ზომის თეორიაში. 1952 წლის იანვარში იგი მოხსენებით გამოვიდა ა. რაზმაძის სახელობის მათემა-ტიკის ინსტიტუტის ფუნქციათა თეორიის განყოფილების სემინარზე, სადაც მის მიერ მოხსენებული იქნა მისი კვლევის ძირითადი შედეგები, ამასთან, დასვა ახალი ამოცანები ლებეგის ტიპის ზომათა თეორიასთან დაკავშირებით. აქვე, ვ. ჭელიძის რჩევით, შ. ფხაკაძემ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ ნაწილი თავისი შრომებისა, კერძოდ ის, რომელიც ეხებოდა ფუბინის თეორემის სამართლიანობის საკითხს ორჯერად ინტეგრალებში ინტეგრების რიგის შეცვლასთან დაკავშირებით, გაეფორმებინა სადისერტაციო ნაშრომის სახით. ხსენებული მოხსენების საფუძველზე იგი იმავე წელს მიიწვიეს ა. რაზმაძის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტში უმცროს მეცნიერ თანამშრომლად (1952 წ.), სადაც დაასრულა საკანდიდატო დისერტაციაზე მუშაობა, რომელიც წარმატებით დაიცვა 1953 წელს.
1953 წელს მან გააკეთა რამდენიმე მოხსენება მოსკოვში, ვ. მ. სტეკლოვის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტში აკადემიკოს პ. ს. ნოვიკოვის სემინარზე, ჩამოაყალიბა მის მიერ დასმული ამოცანები და წარმოადგინა საკუთარი შედეგები. მთლიანად სემინარისა და, კერძოდ, პ. ს. ნოვიკოვის დადებითმა რეაქციამ შალვა ფხაკაძეს მისცა სტიმული მიზანმიმართულად გაეგრძელებინა ნაყოფიერი კვლევითი საქმიანობა არჩეული მიმართულებით.
1953 წლიდან შალვა ფხაკაძე ა. რაზმაძის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერი თანამშრომელია. სადოქტორო დისერტაცია „ლებეგის ტიპის ზომათა თეორიისათვის“ მან წარმატებით დაიცვა 1959 წელს, 1965 წლის იანვარში კი მიენიჭა პროფესორის წოდება. თავისი მოღვაწეობის ამ პერიოდში შალვა ფხაკაძემ მიიღო მნიშვნელოვანი შედეგები სიმრავლეთა ზოგად თეორიაში და, კერძოდ, ზომის თეორიაში.
იმასთან დაკავშირებით, რომ მათემატიკისა და ავტომატების თეორიის განვითარების შედეგად გასული საუკუნის 60-იან წლებში გაიზარდა მათემატიკური ლოგიკის სპეციალისტების საჭიროება, შალვა ფხაკაძე მთელ თავის ძალებს ახმარს რესპუბლიკაში მათემატიკური ლოგიკის დაფუძნება-განვითარების საქმეს. 1966 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე იგი კითხულობდა ლექციების ზოგად და სპეციალურ კურსებს მათემატიკურ ლოგიკაში. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტში აკადემიკოს ილია ვეკუას ხელშეწყობით და შალვა ფხაკაძის ხელმძღვანელობით, საქართველოში პირველად შეიქმნა მათემატიკური ლოგიკისა და ალგორითმების თეორიის განყოფილება, რომელიც მან ძირითადად დააკომპლექტა თავისივე სტუდენტებით. ამ პერიოდში შალვა ფხაკაძემ დაიწყო ახალი ორიგინალური მიმართულების განვითარება მათემატიკურ ლოგიკაში, რაშიც ჩართო თავისი მოწაფეები (ო. ჭანკვეტაძე, ხ. რუხაია, ვ. ფხაკაძე, ზ. ხასიდაშვილი). გარდა ამისა, მათე-მატიკური ლოგიკისა და ალგორითმების თეორიის განყოფილებაში კვლევა მიმდინარეობდა დამტკიცებათა თეორიაში (მ. როგავა, ო. ცხადაძე), ალგორითმების თეორიაში (რ. ომანაძე, მ. თეთრუაშვილი), ავტომატების და ავტომატურ მტკიცებათა თეორიაში (ნ. კალანდარიშვილი, კ. ფხაკაძე), ზომისა და სიმრავლეთა თეორიაში (ა. ხარაზიშვილი, ა. ყიფიანი). აღნიშნული მიმართულებებით მათემატიკური ლოგიკის ფარგლებში მიღებული შედეგები ძირითადად ასახულია შალვა ფხაკაძის მონოგრაფიაში „აღნიშვნათა თეორიის ზოგიერთი საკითხი“. ეს ნაშრომი, რომელსაც დიდი თეორიული და პრაქტიკული ღირებულება აქვს, ფაქტობრივად, ქმნის შემამოკლებელ სიმბოლოთა თეორიას, რომელიც მანამდე არსებობდა როგორც განსაზღვრებათა თეორიის მხოლოდ ერთი ფრაგმენტი. ნაშრომში მოძებნილია შემამოკლებელ სიმბოლოთა შემომტანი, გარკვეული აზრით რაციონალური სისტემა, შემუშავებულია ტერმინოლოგია და დამტკიცებულია ძირითადი თეორემები შემამოკლებელ სიმბოლოთა და შემოკლებულ ფორმათა ძირითადი თვისებების შესახებ. მის მიერ დასმული აქტუალური ამოცანების საფუძველზე მისი მოწაფეები დღესაც აგრძელებენ შემამოკლებელ სიმბოლოთა თეორიის შემდგომ განვითარებას (ხ. რუხაია, კ. ფხაკაძე, ლ. ტიბუა).
შალვა ფხაკაძისა და მისი მოწაფეების შედეგებით დაინტერესდნენ არა მხოლოდ თეორეტიკოსები, არამედ მათემატიკის გამოყენებითი დარგების სპეციალისტებიც. მაგალითად, 1979 წელს დაიდო ხელშეკრულება ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტსა და უკრაინის მეცნიერთა აკადემიის კიბერნეტიკის ინსტიტუტს შორის, რომელიც ითვალისწინებდა თანამშრომლობას გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის მათემა-ტიკის ლოგიკისა და ალგორითმების თეორიის განყოფილებასა და უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის კიბერნეტიკის ინსტიტუტის ციფრულ ავტომატთა განყოფილებას შორის. ზემოთ აღნიშნულ მონოგრაფიაში მოყვანილი შედეგები და შალვა ფხაკაძის მოწაფეთა მიერ იმავე პერიოდში მიღებული შედეგები უკვე 1978 წელს მოიხსენიეს საკავშირო სიმპოზიუმზე „ხელოვნური ინტელექტი და გამოკვლევათა ავტომატიზაცია მათემატიკაში“ (ქ. კიევი) და 1979 წელს გოტლიბ ფრეგეს ხსოვნისადმი მიძღვნილ კონფერენციაზე (ქ. იენა). ამ მოხსენებათა შედეგად გამოკვეთილმა ინტერესებმა განაპირობა სამეცნიერო კონტაქტების შემდგომი გაფართოება. ასე, მაგალითად, სწორედ ამ მოხსენებათა საფუძველზე შემდგომ ჩამოყალიბდა მჭიდრო კონტაქტი ადგილობრივ ლოგიკოსთა ჯგუფსა და ირკუტსკელ მათემატიკოსების ჯგუფს შორის, რომელსაც ხელმძღვანელობდა აკადემიკოსი ვ. მატროსოვი. აღნიშნული მონოგრაფიით განსაზღვრული მიმართულების მნიშვნელობას ადასტურებს ფ. ვან რამსდოკის სადოქტორო დისერტაციაც (1996 წ., ამსტერდამი), სადაც ფხაკაძისეული შემამოკლებელ სიმბოლოთა თეორია, ცნობილი მათემატიკოსის პ. აქსელის ნაშრომთან ერთად, შეფასებუ-ლია როგორც პირველწყარო თერმთა გადაწერის დაბმულცვლადებიანი შემთხვევისათვის.
განსაკუთრებული ინტერესი გამოიწვია შალვა ფხაკაძის გამოსვლამ ჩორჩის თეზისის კრიტიკით ლოგიკოსთა VI საკავშირო კონფერენციაზე (1983 წ.). ამ მიმართულებით მიღებულ შედეგებს ძირითადად მოიცავს მისი ნაშრომი „ინტუიციურად გამოთვლადი ყველგან განსაზღვრული ფუნქციის ერთი მაგალითი და ჩორჩის თეზისი“ (თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1984 წ.). მასში განიხილება მნიშვნელოვანი და პრინციპული საკითხი ჩორჩის საყოველთაოდ ცნობილი თეზისის სამართლიანობის შესახებ. 
შალვა ფხაკაძე ინტენსიურ სამეცნიერო კვლევით მუშაობას კარგად უთავსებდა პედაგოგიურ საქმიანობას. 10 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში იგი მუშაობდა საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში უმაღლესი მათემატიკის კათედრის პროფესორის თანამდებობაზე (1962-1972 წწ.), 1962 წლიდან კითხულობდა ლექციებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. მისი პედაგოგიური და სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის შერწყმა განსაკუთრებით ეფექტური გახდა თსუ-ში გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტში მოღვაწეობის დროს, ინსტიტუტში, რომლის შექმნის ინიციატორის - ი. ვეკუას მთავარი მიზანი იყო ბაზის შექმნა მეცნიერების, პედაგოგების, ასპირანტების და სტუდენტების ერთობლივი სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობისთვის. ინსტიტუტში შალვა ფხაკაძე ხელმძღვანელობდა ასპირანტებსა და მაძიებლებს. მის მოსწავლეთა შორის არის 2 მეცნიერებათა დოქტორი (აკადემიკოსი ს. ხარაზიშვილი და რ. ომანაძე) და 6 მეცნიერებათა კანდიდატი (მ. თეთრუაშვილი, ხ. რუხაია, გ. კოზბევი, ზ. ხასიდაშვილი (ამჟამად ისრაელში მოღვაწეობს), ო. ჭანკვეტაძე და თ. კუცია (ამჟამად ავსტრიაში მოღვაწეობს)).
უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტის სამივე საფეხურის სტუდენტები დღესაც სარგებლობენ შალვა ფხაკაძის მიერ შექმნილი სახელმძღვანელოებით. 
შ. ფხაკაძე აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც. იგი წლების განმავლობაში იყო სხვადასხვა სამეცნიერო საბჭოს, მათ შორის სპეციალიზირებულ სადოქტორო და საკანდიდატო ხარისხის მიმნიჭებელი საბჭოების წევრი. იყო საქართველოს მათემატიკისა და მექანიკის პრობლემური საბჭოს წევრი, კერძოდ, ამ საბჭოს მათემატიკური ლოგიკის სექციის თავმჯდომარე და მეთოდიკის სექციის წევრი. გარდა ამისა, გახლდათ ვ. მ. კომაროვის სახელობის სკოლა-ინტერნატის მზრუნველთა საბჭოს წევრი. ხანგრძლივი სამეცნიერო და პედაგოგიური მოღვაწეობის გამო, მას 1967 წელს მიენიჭა მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის წოდება, ხოლო 1979 წელს 60 წლის იუბილეზე გადაეცა ივანე ჯავახიშვილის მედალი.
შალვა ფხაკაძე გარდაიცვალა 1994 წლის 8 აგვისტოს (დაკრძალულია საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში). თუმცა, ის საქმე, რასაც მან ილია ვეკუას გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის ფარგლებში გზა გაუკვალა, დღესაც წარმატებით ვითარდება ჩვენი ქვეყნის სასიკეთოდ, რის გამოც მისი დაბადებიდან 100 წლის თავზე კიდევ ერთხელ ღირსეულ პატივს მივაგებთ მის ნათელ ხსოვნას.

გიორგი ჯაიანი,
ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, თსუ-ის ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის დირექტორი

ხიმური რუხაია,
ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის გამოყენებითი ლოგიკისა და პროგრამირების ლაბორატორიის გამგე

ვრცლად

საუკუნის ქართველი ებრაელი

„არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ქმნიან ეპოქას - რადგან ისინი „სხვანაირები“ არიან - სწორედ ასეთი იყო ჯემალ აჯიაშვილი, რომელმაც, უდავოდ, დიდი წვლილი შეიტანა ქართული კულტურის განვითარებისა და ქართულ-ებრაული კულტურული ურთიერთობების განმტკიცების საქმეში. მისი ცხოვრება და შემოქმედება სამაგალითოა, რაც ყოველთვის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან. სასიამოვნოა ის ფაქტი, რომ იუბილესადმი მიძღვნილ ღონისძიებებში ახალგაზრდობა აქტიურად ჩაერთო და არამეისტიკისა და ებრაისტიკის დარგის მიმართ მათი დაინტერესება იზრდება“, - განაცხადა თსუ-ის რექტორმა გიორგი შარვაშიძემ ცნობილი ქართველი პოეტისა და მთარგმნელის ჯემალ აჯიაშვილის დაბადებიდან 75 წლისთავისადმი მიძღვნილ საზეიმო ღონისძიების გახსნაზე.

თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანის ნანა გაფრინდაშვილის თქმით, ჯემალ აჯიაშვილმა განუზომლად დიდი როლი შეიტანა XX საუკუნის მეორე ნახევრის ქართული ესთეტიკური აზროვნების განვითარებაში. მისი მთარგმნელობითი და პოეტური მოღვაწეობა ქართული კულტურის მეტად მნიშვნელოვანი ნაწილია.
დამსწრე საზოგადოებას მიესალმა ისრაელის საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი საქართველოში შაფთაი ცური, რომელმაც ქართულ-ებრაული ურთიერთობების საქმეში ჯემალ აჯიაშვილის წვლილზე ვრცლად ისაუბრა:
„ფასდაუდებელია ის ღვაწლი, რომელიც ჯემალ აჯიაშვილმა შეიტანა ქართველი და ებრაელი ერების კულტურული ურთიერთობების განმტკიცების საქმეში ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც ჯემალ აჯიაშვილი ისრაელის სახელმწიფოს კულტურის საკითხებში საქართველოს დესპანი იყო. მან მთელი თავისი მოღვაწეობა ამ ორი უძველესი ერის ურთიერთობას მიუძღვნა. მან ებრაული პოეტური კლასიკის თარგმანებით გაამდიდრა ქართული პოეზია. იგი ორივე ქვეყნის ღირსეული შვილი იყო. გამოჩენილი საზოგადო მოღვაწე და გამორჩეული ზნეობის ადამიანი მუდამ დაფასებული იქნება როგორც საქართველოში, ასევე ისრაელში. ჩვენთვის ძალიან სასიამოვნოა, რომ საქართველოში მის ხსოვნას ღირსეულ პატივს მიაგებენ“, - განაცხადა ელჩმა.  
კოლეგა და მეგობარი აღმოსავლეთმცოდნეობის სასწავლო სამეცნიერო ინსტიტუტის ხელმძღვანელმა გოჩა ჯაფარიძემ გაიხსენა: „საქართველოში, ალბათ, ცოტა თუ მოიძებნება ადამიანი, ვისაც ამდენი პრემია და ჯილდო აქვს მიღებული. მას ბევრი საქმე დარჩა დასამთავრებელი. ჩვენი და მომავალი თაობების ვალია, გავიხსენოთ და პატივი მივაგოთ მის ხსოვნას“, - აღნიშნა გოჩა ჯაფარიძემ.
მწერალი და მთარგმნელი კიდევ ერთმა მისმა მეგობარმა, ცნობილმა სპორტულმა კომენტატორმა ჯამლეტ ხუხაშვილმაც გაიხსენა: „მე ამაყი ვარ, რომ წილად მხვდა ბედნიერება - ოპერისა და ბალეტის თეატრში გამართულ მისადმი მიძღვნილ საიუბილეო ღონისძიებაზე ქართული საზოგადოებისთვის მეუწყებინა, რომ ჯემალ აჯიაშვილი საუკუნის ქართველ ებრაელად დასახელდა. სწორედ მისი დამსახურებაა, რომ, სულ მალე, ქართულ-ებრაულ ურთიერთობას იუნესკოს მიერ კულტურული მემკვიდრეობის სტატუსი მიენიჭება, რაც უპრეცედენტო შემთხვევად შეიძლება ჩაითვალოს“, - განაცხადა ჯამლეტ ხუხაშვილმა. 
ჯემალ აჯიაშვილის მოღვაწეობაზე და ქართულ-ებრაულ ურთიერთობებზე ისაუბრეს სახელმწიფო ენის დეპარტამენტის თავმჯდომარემ გიორგი ალიბეგაშვილმა, მწერალმა და მთარგმნელმა გიორგი კაკაბაძემ, თსუ-ის პროფესორებმა: ინესა მერაბიშვილმა, ნაირა ბეპიევამ და სხვებმა.

* * *

იუბილესადმი მიძღვნილ კონფერენციაზე მოხსენებები წაიკითხეს თსუ-ის პროფესორებმა და სტუდენტებმა. საინტერესო იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართულ-ოსურ ურთიერთობათა სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ხელმძღვანელის ნაირა ბეპიევას მოხსენება („ჯემალ აჯიაშვილის თარგმანები ოსურიდან“).
„ლიტერატურული ურთიერთობების ერთ-ერთი უმთავრესი საფუძველია თარგმანი, რომელიც ინდივიდუალურ და საერთო მსოფლაღქმებს აახლოებს. ლიტერატურულ თარგმანს თავისი ხანგრძლივი და საინტერესო ისტორია აქვს. შესაძლოა, ამ ისტორიის ნაწილი იყოს საქართველოში 1974 წელს დაარსებული ორგანიზაცია - მხატვრული თარგმანისა და ლიტერატურულ ურთიერთობათა მთავარი სარედაქციო კოლეგია, მთარგმნელთა კოლეგია, რომელიც აერთიანებდა სხვადასხვა ეთნოსის მწერლებს, პოეტებსა და ფილოლოგებს. შესანიშნავი მთარგმნელი ჯემალ აჯიაშვილი, რომელმაც მსოფლიო პოეზიის ნიმუშები ქართულ ენაზე თარგმნა, სწორედ მთარგმნელთა კოლეგიაში მუშაობდა. ჩემს მოხსენებაში საუბარია ჯემალ აჯიაშვილის მიერ ოსური ენიდან თარგმნილი ოსი პოეტის, „ვეფხისტყაოსნის“ ოსურ ენაზე მთარგმნელის გიორგი ბესთაუთის ლექსებისა და პოემა „ბურღუსტანის“ შესახებ, სადაც ყურადღება გამახვილებულია ორიგინალისა და ნათარგმნის შედარებით ანალიზზე, თარგმანის პოეტურ და მხატვრულ თავისებურებებზე“, - აღნიშნა ნაირა ბეპიევამ.
საიუბილეო ღონისძიებების ფარგლებში გაიმართა ჯემალ აჯიაშვილის წიგნების, ხელნაწერებისა და პირადი ფოტოების გამოფენა და დოკუმენტური ფილმის - „ჯემალ აჯიაშვილის“ ჩვენება, რომელიც საარქივო მასალებზე დაყრდნობით მოამზადა  თსუ-ის კინო-ტელე-ხელოვნების მიმართულების ასისტენტ-პროფესორმა ნინო გელოვანმა. 
პოეტური თარგმანის კონკურსში გამარჯვებული თსუ-ის სტუდენტი გიორგი ხულორდავა კი ფულადი პრემიით დაჯილდოვდა.

* * *

ჯემალ აჯიაშვილი დაბა სენაკში დაიბადა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის დასრულების შემდეგ სამსახურეობრივი მივლინებით იმყოფებოდა ირანში. სხვადასხვა წლებში მუშაობდა საქართველოს მწერალთა კავშირთან არსებული მხატვრული თარგმანისა და ლიტერატურული ურთიერთკავშირების მთავარ სარედაქციო კოლეგიაში უფროს სამეცნიერო რედაქტორად; კითხულობდა ლექციებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და უცხო ენების ინსტიტუტში; იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართულ-უცხოური ლიტერატურული ურთიერთობების სამეცნიერო-კვლევითი ლაბორატორიის თანამშრომელი, ასევე სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის აღმოსავლეთმცოდნეობის კათედრის გამგე, ებრაული სახალხო უნივერსიტეტის რექტორი. ჯემალ აჯიაშვილი იყო საქართველოს სახელმწიფო საბჭოს წევრი, სამი მოწვევის საქართველოს პარლამენტის დეპუტატი, საქართველოს ებრაელთა მსოფლიო კონგრესის და ებრაულ თემთა ევროკავშირის ორგანიზაციათა წევრი, საქართველოს თეატრალურ მოღვაწეთა კავშირის წევრი, საქართველოს მწერალთა კავშირის წევრი.
ჯემალ აჯიაშვილმა თარგმნა მსოფლიო კლასიკური პოეზიის ნიმუშები, ბიბლიური ფსალმუნები, ანდალუსიელი ებრაელი პოეტების ლექსები, ძველბერძნული და სპარსული პოეზიის ნიმუშები და სხვა. კოტე მარჯანიშვილის სახელობის დრამატულ თეატრში წარმატებით დაიდგა მის მიერ ნათარგმნი კარლო გოცის პოემა - ზღაპარი „ცისფერი უკუნეთი“ და ჩიკამაცუს დრამატული პოემა - „შეყვარებულთა თვითმკვლელობა კუნძულის ზეციურ ბაგეზე“. ქართველთა და ებრაელთა ურთიერთობას მან მიუძღვნა ისტორიული ესე - „გაიღვიძე ქნარო!“ - პიესა-მონოლოგი, რომელიც კოტე მახარაძემ დადგა ერთი მსახიობის თეატრში. ნაყოფიერი მოღვაწეობისთვის იგი გახდა სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, პარიზის ქართულ-ევროპული ინსტიტუტის ილია ჭავჭავაძის სახელობის პრემიის ლაურეატი, ივანე მაჩაბელის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, ღირსების ორდენის კავალერი. ჯემალ აჯიაშვილს გადაეცა „საბა“ საუკეთესო თარგმანისთვის „ვარსკვლავთა ჩრდილში მაღალთა თანა“. პოეტი და მწერალი 69 წლის ასაკში ისრაელში გარდაიცვალა.

ვრცლად

მერაბ კოკოჩაშვილის იუბილე თსუ-ში და ფილმში დასმული სწორი აქცენტები

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა ცნობილი ქართველი რეჟისორის მერაბ კოკოჩაშვილის 84 წლის იუბილე აღნიშნა. ქართულ ფილმოგრაფიაში შეტანილი წვლილისთვის და ხანგრძლივი სამეცნიერო-პედაგოგიური მოღვაწეობისთვის თსუ-ის რექტორმა გიორგი შარვაშიძემ მერაბ კოკოჩაშვილი უნივერსიტეტის საიუბილეო მედლით დააჯილდოვა. „მერაბ კოკოჩაშვილი წლების განმავლობაში საკუთარ ცოდნას, საკუთარ გამოცდილებას და ფანტასტიკურ ხედვას ახმარს ჩვენი მომავალი თაობის აღზრდას“, - განაცხადა რექტორმა. 
„დიდი ბედნიერებაა, იყო მერაბ კოკოჩაშვილის სტუდენტი და გაიზარდო იმ ესთეტიკურ ფასეულობებზე, რომელსაც ის ასწავლის როგორც პროფესორი და როგორც რეჟისორი. იგი ჩვენი უნივერსიტეტის გამორჩეული სახეა, რომელმაც რეჟისორთა მრავალი თაობა აღზარდა“, - განაცხადა თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანმა ნანა გაფრინდაშვილმა, რომელიც საიუბილეო საღამოს უძღვებოდა. 
ღონისძიებაზე თსუ-ის გაზეთ „თბილისის უნივერსიტეტის“ რედაქტორის ნინო კაკულიას ფილმის - „ვინც თავისი თავი შექმნა, self made“ - ჩვენება გაიმართა.
დოკუმენტური ფილმი („ვინც თავისი თავი შექმნა, self made“) მერაბ კოკოჩაშვილს მაყურებელს როგორც პიროვნებას, რეჟისორს, პედაგოგსა და ხელმძღვანელს აცნობს. მისი მოქალაქეობრივი პოზიციების თუ პროფესიული შეფასებების ჩვენებით ფილმი ქმნის იმ რეჟისორის „პროფილს“, რომელმაც ქართულ კინოში, საბჭოთა ცენზურის პირობებში, თავისუფლების იდეა განავითარა და რომელიც დღემდე ამავე იდეოლოგიით ცდილობს ეროვნული კინოს შექმნა-შენარჩუნებას. 
„მინდა, დიდი მადლობა გადავუხადო ამ ღონისძიების ორგანიზატორებს, ინიციატორებს, ფილმის ავტორს, ქალბატონ ნინო კაკულიას, რომელმაც არაჩვეულებრივი და საინტერესო ფილმი გადაიღო ბატონ მერაბ კოკოჩაშვილზე. დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით ვულოცავ ბატონ მერაბს დაბადების დღეს და მინდა, მას ვუსურვო ის სიმხნევე და ენთუზიაზმი, რომლითაც ასე გამოირჩევა. ბატონი მერაბი იმ თაობის წარმომადგენელია, რომელიც თავის დროზე საბჭოთა ცენზურას დაუპირისპირდა და რომელმაც იდეოლოგიურ წნეხს გაუძლო. ხელოვნება თავისუფალი აზროვნების გარეშე შეუძლებელია, ამიტომ დიდი მადლობა ბატონ მერაბს მისი შემოქმედებისთვის. მან ქართულ ეროვნულ კინოხელოვნებაში, ყოველგვარი გადაჭარბების გარეშე, გარდატეხა შეიტანა“, - განაცხადა საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის მინისტრის მოადგილემ მიხეილ გიორგაძემ.
აკადემიური წრის წარმომადგენლები და რეჟისორები აღნიშნავდნენ, რომ მერაბ კოკოჩაშვილის ისტორია, ბოლო ასწლეულის მანძილზე, ქართული კულტურის ჩამოყალიბების ისტორიის ნაწილია და მასზე ფილმის გადაღება ავტორისთვის დიდი გამოწვევა იყო, რასაც შემოქმედებითმა ჯგუფმა თავი წარმატებით გაართვა. 
„ფილმში კარგად ჩანს მერაბ კოკოჩაშვილი როგორც პიროვნება, მისი მოქალაქეობრივი პოზიცია. ასევე საკმაოდ კარგად არის ნაჩვენები მისი შემოქმედებითი გზა - წარსულთან კავშირი, მისი წინაპრები და მათი ისტორია, რომელიც დღესაც ცოცხლობს ჩვენში და რომელიც იმის საწინდარია, რომ მომავალი შეიქმნება... მე, როგორც მაყურებელს, ფილმმა კითხვები არ დამიტოვა და ამომწურავი ინფორმაცია მივიღე... რაც მთავარია, ეს არის სათანადო დაფასება ადამიანის - თუ რა გაუკეთებია მას ქართული კულტურისთვის... საქართველოს ისტორია ხომ ჩვენი კულტურის ისტორიაა, მერაბ კოკოჩაშვილი ერთ-ერთი მათგანია, რომელმაც ამ კულტურის განვითარებაში დიდი წვლილი შეიტანა და სწორედ ეს არის ამ ფილმის მიზანი, რომელმაც ეს მისია შეასრულა“, - ასე შეაფასა ფილმი „self made“ კინორეჟისორმა ლანა ღოღობერიძემ.

„პირველ რიგში, მინდა, მადლობა გამოვხატო ყველას მიმართ, ვინც იზრუნა, რომ, დღეს, ბატონ მერაბს შევხვედროდით, რათა უნივერსიტეტს გამოეხატა თავისი დამოკიდებულება და დიდი სიყვარული ასეთი შესანიშნავი პიროვნებისა და შემოქმედის მიმართ. აქ წარმოდგენილი იყო გამორჩევით კარგად გაკეთებული დოკუმენტური ფილმი. ჩვენ განებივრებულები ვართ საუნივერსიტეტო დოკუმენტური ფილმებით, მაგრამ დღევანდელი ფილმი იყო ფრიად განსხვავებული. ამას ხელი შეუწყო ბატონი მერაბის გამორჩეულმა ადამიანურმა თვისებებმა, მისმა არაჩვეულებრივმა შემოქმედებამ. ფილმი დატვირთული იყო ძალიან საინტერესო ინფორმაციით და კარგად იყო გამოხატული ის დიდი პატივისცემა და განსაკუთრებული სიყვარული, რომელსაც ყველა ჩვენთაგანი ვატარებთ. გულწრფელად ვულოცავ ყველას, ვინც ფილმის შექმნაში მონაწილეობა მიიღო. ეს არის გარანტია იმისა, რომ უნივერსიტეტს კიდევ არა ერთი დოკუმენტური ფილმი ექნება. ეს ყველაფერი კი ჩვენი დიდი ისტორიაა“, - განაცხადა თსუ-ის პროფესორმა ვახტანგ ლიჩელმა.
„გარდა იმისა, რომ ფილმი მაღალპროფესიონალურ დონეზეა გაკეთებული, მას სხვა ღირსება და დატვირთვაც აქვს. ასეთი ადამიანების მეშვეობით შევინარჩუნეთ ბევრი ფასეულობა და ღირებულება, ამიტომ ამის დავიწყება შეუძლებელია. ახალგაზრდობას უნდა ახსოვდეს თავისი ერის ისტორია, სხვაგვარად შეუძლებელია - გაგრძელდეს ბრძოლა თავისუფლებისათვის და იმ ღირებულებებისათვის, რაზეც ამ ფილმშია საუბარი. ამ ფილმმა კიდევ ერთხელ შეგვახსენა, რომ საქართველოში ეს კავშირი სულ იყო... მოკლედ კი იმის თქმა შემიძლია, რომ ეს არის ფილმი გმირობაზე, თავდადებაზე და ეს უნდა იცოდეს ახალგაზრდობამ“, - განაცხადა მეუფე დანიელმა. 
ახალი თაობისთვის ღვაწლმოსილი რეჟისორის შემოქმედების გაცნობის მნიშვნელობაზე ისაუბრა თსუ-ის სტუდენტური თვითმმართველობის კულტურის დეპარტამენტის ხელმძღვანელმა ალექსანდრე გაბაშვილმა: „ქართული კინოს ისტორია ათწლეულებს ითვლის. გვყავს უამრავი გამოჩენილი რეჟისორი, ერთ-ერთი მათგანია ბატონი მერაბ კოკოჩაშვილი. ჩვენთვის, ახალგაზრდა თაობისთვის, მნიშვნელოვანია და განსაკუთრებით ღირებულია მისი გამოცდილების, წარმატების ნახვა და გაზიარება“. 
ფილმში აღწერილ მერაბ კოკოჩაშვილის პორტრეტს პატარ-პატარა შტრიხები მოწვეულმა სტუმრებმაც შემატეს. რეჟისორის კოლეგებმა ეროვნული კინოცენტრიდან და კინოსტუდია „ქართული ფილმიდან“, საიუბილეო ღონისძიებაზე შეკრებილ საზოგადოებას, მათი თვალით დანახული მერაბ კოკოჩაშვილი გააცნეს. 
„ბატონ მერაბს მინდა დიდი მადლობა გადავუხადო იმ თაობის სახელით, რომელსაც მისი ფილმი საბჭოთა ჩაკეტილობასა და სტაგნაციას უმსუბუქებდა. მათთვის ასეთი შედევრების ნახვა ნამდვილად დიდი შვება იყო. ვფიქრობ, ბატონ მერაბს მხოლოდ „დიდი მწვანე ველი“ რომ გადაეღო, საქართველო მაინც ჩაითვლებოდა ერთ-ერთი საინტერესო კინოისტორიის მქონე ქვეყნად“, - განაცხადა ეროვნული კინოცენტრის ხელმძღვანელმა მაია ჭილაშვილმა.
„ბატონი მერაბი ერთადერთი ადამიანია კინოსტუდიაში, რომელსაც ხელფასი არ აქვს. ამბობს, რომ ეს თანხა უნდა გადადოს სტუდიის გაციფრვის დეპარტამენტისა და გაციფრვის აპარატურის შესაძენად. ამისათვის დიდი მადლობა მას“, - აღნიშნა კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ წარმომადგენელმა. 
თავად რეჟისორმა კი ქართული კინოს განვითარების პროცესში უნივერსიტეტელ მეცნიერებთან ერთობლივი მუშაობის მნიშვნელობაზე, შედეგებზე და უნივერსიტეტის ტელე-კინო ხელოვნების მიმართულებაზე აღზრდილი ახალი თაობის რეჟისორების მიღწევებზე ისაუბრა. 
„განსაკუთრებული მადლობა ფილმისთვის ქალბატონ ნინო კაკულიას. მე მესმის - რა შრომაა დახარჯული, უზარმაზარი მასალაა შეგროვებული... და დიდი მადლობა უნივერსიტეტს... როგორც ფილმში იყო აღნიშნული, მართლაც დღე არ გაივლის, რომ არ შემოვირბინო, სულერთია - მაქვს ლექცია, თუ - არა. მადლობა მათ, ვინც დააარსა ეს ყველაფერი - ბეგო ბეჟუაშვილს, რომელმაც სისხლი ჩააქცია და მეორადი ფაკულტეტი შექმნა. არ შეიძლება ამაყი არ იყო, როდესაც იცი, რომ შენთან ერთად იქ შესანიშნავი ადამიანები მუშაობდნენ როგორც კინემატოგრაფიიდან, ასევე მეცნიერებიდან. აკაკი ბაქრაძემ უკანასკნელი წელიწადნახევარი ჩვენთან გაატარა და დაწერა პატარა წიგნი, სადაც ქართულ კინოზე სრულიად ახალი ხედვაა წარმოდგენილი. ასევე, არ შეიძლება მადლობელი არ ვიყო ტატა თვალჭრელიძის, რომელმაც შექმნა შესანიშნავი ჯგუფი - „კინოს, ენისა და სტრუქტურის ლაბორატორია“. ამ ლაბორატორიაში შეიქმნა საზოგადოებისთვის ძალიან საჭირო და აუცილებელი წიგნი - „ქართული კინოს ენციკლოპედიური ლექსიკონი“. აუცილებლად უნდა აღვნიშნო, რომ ყოველ დღე ვხედავ ამა თუ იმ ტელევიზიის გადაცემებს, სადაც ჩვენი კურსდამთავრებულების სახელი და გვარები ჩანს. ჩვენი ერთ-ერთი სტუდენტი იზი თითბერიძე კი ამერიკის უმაღლესი სასწავლებლის მაგისტრანტი გახდა და მისი ფილმი სტუდენტური ოსკარის ფინალში მოხვდა. მადლობა მინდა გადავუხადო მათ, ვინც იდეა მოგვაწოდა, რომ უნივერსიტეტის დამფუძნებლებზე ფილმები შეგვექმნა. ეს ფილმები საზოგადოებრივ მაუწყებელთან თანამშრომლობით კეთდება. 
დიდი მადლობა მინდა ვუთხრა ჩვენს რექტორს, რომელიც ყოველთვის გვერდით გვიდგას და ბატონ მიხეილ გიორგაძეს, რომელიც ენდო ჩვენს სტუდიას „ქართულ ფილმს“ და მოგვცა საშუალება, რომ არა ერთი ფილმის ფირი გაგვეცოცხლებინა. კარგია, რომ დაიწყო ფიქრი განათლების სისტემის მხარდასაჭერად. ზუსტად ასეთი ნაბიჯია გადასადგმელი კულტურის მიმართ. კულტურა უნდა გახდეს პრიორიტეტი – ეს ჩემი ღრმა რწმენაა“, - განაცხადა რეჟისორმა მერაბ კოკოჩაშვილმა. 
საიუბილეო საღამოზე საკმაოდ ბევრჯერ გაიჟღერა სიტყვა „მადლობამ“. საქმეს, რის გამოც მერაბ კოკოჩაშვილმა საზოგადოების ასეთი მადლიერება დაიმსახურა, რეჟისორი ახლაც აგრძელებს თუნდაც იმ პოზიციის გამოხატვით, რომ, მისი თქმით - „კულტურა უნდა გახდეს პრიორიტეტი“. 
მერაბ კოკოჩაშვილის მოღვაწეობის ამსახველი დოკუმენტური ფილმის - „ვინც თავისი თავი შექმნა, self made“ - ნახვა ფართო საზოგადოებას რეგიონული ტელეარხებისა და ვებ-გვერდის - Youtube-ს და თსუ-ის ფეისბუქ-გვერდის საშუალებით შეუძლია.

ვრცლად

დიდი მამასახლისის „პატარა უკრაინა“

ერთნაირი ფასეულობები და საერთო საფრთხეები - ეს არის ის, რაც გვაერთიანებს ორივე მართმადიდებელი ერის წარმომადგენლებს - ქართველებსა და უკრაინელებს. ორივეს მთელი ცხოვრება ბედმა გვარგუნა არასაიმედო აგრესორ რუსეთთან გამკლავებისთვის ბრძოლა, რაც კიდევ უფრო გამოკვეთავს საქართველოსა და უკრაინას შორის ურთიერთობის მნიშვნელობას. ამ ურთიერთობებისთვის ძაფებს, პირველ რიგში, კულტურის მოღვაწეები აბამენ ხოლმე და ამ ორი ქვეყნის მეგობრობის ამსახველი წარსული ისტორიაც მრავალ ფაქტსა თუ სახელს შეგვახსენებს – ურთიერთკონტაქტებისთვის პირველი ნაბიჯი მაშინ გადაიდგა, როდესაც 1000 წლის წინ კიევ-პეჩორის ლავრის მოსახატავად ქართველი ხატმწერები მიიწვიეს. შემდეგში იყო უკრაინელი პედაგოგი და მეცნიერი მიკოლა გულაკი, რომელმაც ცხოვრების დიდი ნაწილი მიუძღვნა „ვეფხისტყაოსნის“ შესწავლასა და პროპაგანდას, პოეტმა ნავროცკიმ კი შოთა რუსთაველის პოემა თარგმნა. ისტორიული მეხსიერება უკრაინელებისადმი მადლიერებით უნდა აღავსებდეს წესით ყველა ქართველს - უკრაინაში შეკედლებული ქართველი პოეტის დავით გურამიშვილის პატრონობისთვის თუ მირგოროდში მისი საფლავის მოძიებისთვის... ლესია უკრაინკაც ახსოვთ თანამედროვეებს, საქართველოს თითქმის ყველა კუთხე რომ ჰქონდა მოვლილი და ერთხელაც უთქვამს - „მე რომ უკრაინელი არ ვყოფილიყავი, ალბათ ქართველი ვიქნებოდი“. ლიტერატურული ქრონიკები თავის თავში მოიცავენ აკაკი წერეთლისა და ტარას შევჩენკოს შეხვედრის ეპიზოდებსაც... ცნობილია ილია ჭავჭავაძის უკრაინასთან გაბმული ურთიერთობები... ზემოთ ნახსენები და სხვა უამრავი ცნობილი უკრაინელი ლიტერატორის, ხელოვნებისა და კულტურის მოღვაწის სახელები და გვარები გაიჟღერებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორისა და აკადემიკოსის ოთარ ბაქანიძის მონოგრაფიებში, რომლებშიც კულტურასთან კავშირში მყოფი თითქმის ყველა უკრაინელი მოღვაწის თაობაზეა საინტერესო ამბები და ინფორმაცია. მისი ეს უამრავი ნაშრომი დიდ ქართველებთან უკრაინელი მოღვაწეების ურთიერთობებსაც აღწერს. გარდა კულტურული კავშირებისა, ოთარ ბაქანიძის სახელს უკავშირდება უკრაინელ მეცნიერებთან ყოვლისმომცველი კონტაქტების გაღრმავება... ის, რომ ჯერ კიდევ 1994 წელს კიევის ნაციონალური უნივერსიტეტის პროფესორი, აკადემიკოსი პეტრე კონონენკო უკრაინულ-ქართული ურთიერთობების განმტკიცებისთვის, ასევე ქართული კულტურის შესწავლა-პროპაგანდის საქმეში მიღწეული წარმატებებისთვის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორად აირჩიეს, ესეც კონონენკოსთან ოთარ ბაქანიძის ხანგრძლივმა თანამშრომლობამ მოიტანა... თავის მხრივ, უკრაინული ლიტერატურის შესწავლისა და საქართველოში უკრაინისტიკის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის კი სწორედ ოთარ ბაქანიძე დაჯილდოვდა დაბადებიდან 90 წლისთავზე უნივერსიტეტის საიუბილეო მედლით. მას ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალიც აქვს. 
ჯერ კიდევ 2009 წელს, ჭაბუა ამირეჯიბი ასეთ მილოცვას უგზავნის ოთარ ბაქანიძეს 80 წლის იუბილეზე და წერს - „ჩინებული მეცნიერი და ახალგაზრდების მეგობარი რომ ხარ, ეს საყოველთაოდ ცნობილია და ჩემზე უკეთ შენმა კოლეგებმა თუ აღზრდილებმა იციან. მე კი შენი ერთი თვისება მომხვდა თვალში გაცნობისთანავე – ასეთი კაცი ხარ – სიკეთისთვის მზად მყოფი. შენ შენი ღვაწლით ჩვენს ქვეყანას ბევრი მეგობარი და პატივისმცემელი შესძინე და კვლავაც შესძენ“.


რამდენიმე შტრიხი ბიოგრაფიიდან

უკრაინული ლიტერატურის ისტორია უნივერსიტეტში 40-იანი წლებიდან იკითხება. ოთარ ბაქანიძე, რომელიც 1947 წლიდან ფილოლოგიის ფაკულტეტის ქართული ენისა და ლიტერატურის განყოფილებაზე სწავლობდა, უკრაინისტიკაში მოღვაწეობას არ აპირებდა, მიუხედავად იმისა, რომ მისი საკანდიდატო დისერტაციის თემა იყო „უსპენსკი და ქართული საზოგადოება“. უკრაინული ლიტერატურის ისტორიაში ლექციების წაკითხვის დაწყებას იგი ბედს უკავშირებს, რასაც წლების გადმოსახედიდან მეტად ემადლიერება, თუმცა მისი აკადემიური კარიერა ბევრ რთულ პერიოდსაც მოიცავს და უსამართლობის განცდებსაც აღძრავს.
როგორც ტროცკისტის შვილს, ოთარ ბაქანიძეს, მამამისის ბერიასთან მეგობრობა ძვირად დაუჯინეს. დახვრეტილი მამის ტრაგიკული ისტორია მას პოლიტიკურად არასაიმედო ელემენტის იარლიყს აწებებდა კაგებე-ს წარმომადგენლების მეშვეობით, რომელთა დამსახურებითაც ოთარ ბაქანიძე ასპირანტურაშიც კი არ მიიღეს. რექტორის ნიკო კეცხოველის მხრიდან მის სასარგებლოდ დაწერილმა რეკომენდაციებმაც კი თურმე ვერ გაჭრა. ასე რომ, მიმართულების შეცვლას და შემდგომ წარმატებებს უკვე უკრაინისტიკის სფეროში ოთარ ბაქანიძე მოულოდნელ იღბლიანობას უკავშირებს.
1964 წელს პირველი გაცვლითი პროგრამა განხორციელდა კიევისა და თბილისის უნივერსიტეტებს შორის. დაიწყო საინტერესო ღონისძიებები, ეწყობოდა დეკადები უკრაინული ლიტერატურისა საქართველოში და შემდგომ ქართული ლიტერატურისა უკრაინაში. სწორედ ამ ურთიერთობების შედეგად 1969 წელს ოთარ ბაქანიძეს გაუჩნდა იდეა - საქართველოში შექმნილიყო კლუბი „უკრაინა“, რომელიც ქართულ-უკრაინული ურთიერთკავშირების თემას გაამდიდრებდა. კლუბის ძირითადი მიზანი იყო უკრაინული ლიტერატურის შესწავლა და პროპაგანდა, თარგმნა და ამ სფეროში კადრების აღზრდა.
1975 წელს უკვე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში კათედრის შექმნის საკითხიც დადგა. თავდაპირველად მას ერქვა ხალხთა ლიტერატურის, ლიტერატურულ ურთიერთობათა და თარგმანის კათედრა, მაგრამ ძირითადად უკრაინული ლიტერატურა იკითხებოდა. 2006 წლიდან განათლებასა და მეცნიერებაში გატარებული რეფორმების შედეგად კათედრა დაიხურა. დარჩა მხოლოდ ხალხთა ლიტერატურის, ლიტერატურული ურთიერთობების და თარგმანის მიმართულება. შემდეგ კი სააკაშვილის ხელისუფლების უკრაინასთან დიდმა დამეგობრებამ უკრაინისტიკის ინსტიტუტის შექმნის საჭიროებაც მოიტანა.
როგორც აკადემიკოსი ოთარ ბაქანიძეE ყვება, როდესაც თბილისში შევჩენკოს ძეგლი გაიხსნა, ცერემონიალს ესწრებოდნენ უკრაინის მაშინდელი პრეზიდენტი იუშენკო და საქართველოს ყოფილი პრეზიდენტი სააკაშვილი. სწორედ მაშინ უთხრეს ოთარ ბაქანიძეს, რომ უნივერსიტეტში უკრაინისტიკის ფაკულტეტი უნდა გაიხსნასო. საბოლოო გადაწყვეტილება თურმე მცხეთაში მიიღეს და მეორე დღეს პროფესორ ბაქანიძეს ბრძანებით ხელში დახვდა უნივერსიტეტის რექტორი გიორგი ხუბუა, რათა სასწრაფოდ შექმნილიყო უკრაინისტიკის ინსტიტუტი. 
ოთარ ბაქანიძე უკრაინისტიკის ინსტიტუტს 2007 წლიდან დღემდე ხელმძღვანელობს. სწორედ მისი დამსახურებაა საქართველოში უკრაინული ენისა და ლიტერატურის შესწავლის მიმართ გადადგმული ნაბიჯები. ქართულ უკრაინულ ურთიერთობებს ეძღვნება მის მიერ გამოცემული თუ ნათარგმნი არაერთი წიგნიც.

 


ჯილდოები

ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, აკადემიკოსი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე ოთარ ბაქანიძე, რომელიც 41 მონოგრაფიის ავტორია, დაჯილდოებულია ასევე „ღირსების ორდენით“, მინიჭებული აქვს „ქართული კულტურის რაინდის“ საპატიო წოდება; არის უკრაინის კულტურის დამსახურებული მოღვაწე, პავლო ტიჩინას სახელობის უკრაინის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, ტარას შევჩენკოს სახელობის კიევის ნაციონალური უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, უკრაინის სახელმწიფო ორდენების და მედლების კავალერი. დაჯილდოებულია უკრაინის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელით.
ოთარ ბაქანიძეს დღემდე არა მხოლოდ ინსტიტუტში, არამედ საკუთარ სახლშიც აქვს შექმნილი „პატარა უკრაინა“, რომლისგანაც საზრდოს აძლევს თავის ერს და ეფოფინება ყველა იმ სახსოვარს, რაც კი უკრაინას აგონებს.

ვრცლად

ზურაბ სეფერთელაძე - 70

ბატონი ზურაბ სეფერთელაძე, თითქმის ხუთი ათეული წელია, 1966 წლიდან (სტუდენტობის წლების ჩათვლით) ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ცხოვრებით ცხოვრობს და მისი ჭირ-ვარამის ერთგული გამზიარებელია. ამ ხნის განმავლობაში მისი ყოველი დღე უკავშირდება სტუდენტებთან, დოქტორანტებთან და კოლეგებთან გულისხმიერ ურთიერთობას. უმთავრეს ამოცანად კი მაინც, თანამედროვე მოთხოვნათა შესაბამისად, კვალიფიკაციური კადრების აღზრდას, ნამდვილ პროფესიონალურ სპეციალისტებად მათ ჩამოყალიბებას მიიჩნევს.
მისთვის დღემდე შთაგონებად დარჩა მისი პედაგოგის, პროფ. დ. უკლებას სიტყვები - ,,ლექციის წინა დღეს და ჩატარების დღეს, სხვას ვერაფერს ვაკეთებ, მთელი ჩემი გონება-განწყობა ლექციის მომზადებისა და ჩატარების ირგვლივ ფიქრით შემოიფარგლება“. სწორედ ამ განწყობით და ასეთივე ენთუზიაზმით შედის ლექციებზე სტუდენტების წინაშე ბატონი ზურაბი დღემდე და ამასვე მოუწოდებს დამწყებ პედაგოგებს -„„თუ ასეთი პასუხისმგებლობით მიუდგებით ლექცია-სემინარების ჩატარებას, მაშინ შესაძლებელი იქნება მთავარი მიზნის მიღწევა - სტუდენტთათვის ცოდნის მეცნიერული საფუძვლების ჩაყრა, სათანადო უნარ-ჩვევების გამომუშავება და ბუნებაში მიმდინარე პროცესების შეცნობა“. აღსანიშნავია, რომ სწორედ ამ პათოსითა და მიზნით, წარმატებით საქმიანობენ საქართველოს სხვადასხვა სასწავლო და სამეცნიერო-კვლევით დაწესებულებებში ბატონი ზურაბის ხელმძღვანელობით დისერტაციადაცული დოქტორანტები.
ბატონი ზურაბ სეფერთელაძე წარმოშობით საქართველოს უმშვენიერესი და ძირძველი კუთხის - აჭარის წარმომადგენელია. იგი აღიზარდა არაჩვეულებრივი მშობლების პედაგოგიურ ოჯახში, სადაც მიიღო და შეისისხლხორცა სითბოს და სიკეთის ისეთი შეგრძნება, რომელსაც ასე უშურველად ასხივებს მის ირგვლივ მყოფთა მიმართ და რითაც სწორედ რომ გამორჩეულია ბატონი ზურაბი. ერთი შეხვედრაც კი საკმარისია, რომ ადამიანი დაიმუხტოს მისი ამ თვისებებით, რომელიც, სამწუხაროდ, ასე გვაკლია დღეს.
სტუდენტობის წლებში გამოირჩეოდა კარგი სწავლით, სანიმუშო ქცევით და არჩეული სპეციალობისადმი განსაკუთრებული ინტერესით. მან წარმატებით, წითელი დიპლომით დაამთავრა უნივერსიტეტი და იქვე, ფიზიკური გეოგრაფიის კათედრაზე „დატოვეს“ სამეცნიერო-პედაგოგიური საქმიანობისათვის მოსამზადებლად... 1984 წელს ბატონმა ზურაბმა წარმატებით დაიცვა საკანდიდატო, ხოლო 1993 წელს - სადოქტორო დისერტაცია და დამსახურებულად მოიპოვა პროფესორის საპატიო წოდება, რომელსაც დღემდე ღირსეულად ატარებს. 
პროფ. ზურაბ სეფერთელაძე გახლავთ 200-მდე სასწავლო და სამეცნიერო-კვლევითი ნაშრომის ავტორი. სტატიების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაბეჭდილია მაღალ–რეიტინგულ რეფერირებად ჟურნალებში. მის კალამს ეკუთვნის ისეთი ღირებული და ფუნდამენტური მონოგრაფიები, როგორიცაა: „ფიზიკურ-გეოგრაფიული დარაიონება და ლანდშაფტურ-ეკოლოგიური პრობლემები“, „თბილისისა და მისი შემოგარენის ბუნებრივი გარემოს ტრანსფორმაცია“, „Антропогенная трансформация природной среды Южного Кавказа“ და სხვ. მათში განხილულია თანამედროვეობის ისეთი პრობლემური საკითხები, როგორიცაა ფიზიკურ-გეოგრაფიული ზონირება, ბუნებათსარგებლობის გეოგრაფიული და ლანდშაფტურ-ეკოლოგიური პრობლემები რეგიონულ თუ გლობალურ დონეზე. მას ასევე გამოცემული აქვს რამდენიმე სახელმძღვანელო უმაღლესი სასწავლებლების სტუდენტთათვის (თანაავტორებთან ერთად) - „ანთროპოგენური ლანდშაფტები“, „საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია“, „ბუნებათსარგებლობის გეოგრაფია“, „მსოფლიოს ფიზიკური გეოგრაფია“, „გეოგრაფია ეკოლოგებისათვის“, „ლანდშაფტმცოდნეობა და ლანდშაფტურ-ეკოლოგიური პრობლემები“ და სხვ. ეს სახელმძღვანელოები წარმატებით გამოიყენება გეოგრაფიული მეცნიერების ყველა სფეროში და დიდ დახმარებას უწევს სტუდენტებსა და თანამედროვე გეოგრაფიის პრობლემური საკითხებით დაინტერესებულ ახალგაზრდა სპეციალისტებს.
ბატონ ზურაბს უდიდესი წვლილი მიუძღვის სასკოლო გეოგრაფიული ცოდნის განვითარებაში. იგი ავტორია არაერთი სასკოლო და მეთოდური სახელმძღვანელოებისა გეოგრაფიაში, რომელსაც წარმატებით იყენებენ ქართულ ეროვნულ სკოლებში მომავალი თაობის მიერ ბუნების შეცნობის, მის მიმართ სწორი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებასა და ეკოკულტურის განვითარებაში. 
ნაყოფიერ და ღრმა სამეცნიერო-კვლევით საქმიანობას ბატონი ზურაბი წარმატებით უხამებს საზოგადოებრივ საქმიანობას. სხვადასხვა დროს იყო ფაკულტეტის დეკანის მოადგილე (2003-2006 წ.წ.), ფიზიკური გეოგრაფიის კათედრის გამგე, მიმართულების ხელმძღვანელი და ამჟამადაც წარმატებით ასრულებს ბუნებათსარგებლობის გეოგრაფიის კათედრის ხელმძღვანელის მოვალეობას გეოგრაფიის დეპარტამენტში. ასევე აღსანიშნავია, რომ ზურაბ სეფერთელაძე, პროფ. დავით უკლებას გარდაცვალების შემდგომ, რამდენიმე წლის განმავლობაში (2000-2006 წ.წ.), საუნივერსიტეტო საქმიანობასთან შეთავსებით, ხელმძღვანელობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გეოგრაფიის ინსტიტუტის ერთ-ერთ წარმატებულ ფიზიკური გეოგრაფიის განყოფილებას. ნაყოფიერი სამეცნიერო და პედაგოგიური მოღვაწეობისათვის მიღებული აქვს პრეზიდენტის მადლობა და ღირსების ორდენი.
ბატონი ზურაბი, ასევე, არის საქართველოს საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა აკადემიის წევრი, თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის საბჭოს წევრი, სადისერტაციო საბჭოს წევრი, სამაგისტრო კომისიის თავმჯდომარე, მაგისტრების „მისაღები გამოცდა სპეციალობაში“ თავმჯდომარე და სხვ. 
ასეთი ხანგრძლივი და მრავალფეროვანი საქმიანობისას, ბუნებრივია, იგი როგორც პედაგოგი და ხელმძღვანელი ხშირად აწყდება სხვადასხვა ყოფით თუ პროფესიონალურ პრობლემებს, მაგრამ ბატონი ზურაბი თავისი ჩვეული იუმორითა და კეთილშობილებით ყოველთვის „მშვიდობიანად“ და უმტკივნეულოდ აგვარებს ყველა საჭირბოროტო საკითხს, დიდი ავტორიტეტისა და სანდომიანობის გამო. ამიტომაც, არის პროფ. ზურაბ სეფერთელაძე სტუდენტთა საყვარელი ლექტორი, თანამშრომელთა ერთგული და საიმედო კოლეგა.
ბატონი ზურაბის სიცოცხლისა და მოღვაწეობის ყოველი დღე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იწყება და მთავრდება სტუდენტებთან დაუღალავი მუშაობით, კოლეგებთან შეხვედრითა და მათთვის კეთილი და ჯანსაღი განწყობის შექმნით და, რა თქმა უნდა, ფიქრებით მის ლამაზ ოჯახზე, განსაკუთრებით შორეულ ამერიკაში მცხოვრებ შვილსა და შვილიშვილებზე.
ვუსურვოთ ბატონ ზურაბს დღეგრძელობა, მხნეობა და ჯანმრთელობა, რათა დიდხანს და დიდხანს ეიმედებოდეს მის საყვარელ ოჯახს, კვლავ ასე ერთგულად და ღირსეულად ემსახუროს მის სათაყვანებელ სამშობლოს და საამაყო დედა უნივერსიტეტს.

ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანატი,

გეოგრაფიის დეპარტამენტი,

ბუნებათსარგებლობის გეოგრაფიის კათედრა

ვრცლად

მზექალა შანიძე - 93

ქართველი ენათმეცნიერები, რომლებიც კარიერას თავიანთ სამშობლოში იქმნიდნენ, შენატროდნენ აკადემიკოს აკაკი შანიძის ქალიშვილს - მზექალა შანიძეს. მისი ბიოგრაფია მართლაც რომ სანატრელი იყო: მას ჰქონდა საშუალება უცხოეთში ემოგზაურა, ესწავლა და ემუშავა, იქ ჰყოლოდა კოლეგები და მოკეთეები, იმ უინტერნეტო ხანაში ღია ყოფილიყო მისთვის დიდი ქალაქების, მათ შორის, მეტროპოლიების არაჩვეულებრივი ბიბლიოთეკები. ერთი მხრივ, ეს დიდი ბედნიერება იყო, რადგან წიგნი იმთავითვე უყვარდა და ვუნდერკინდის თვისებებსაც ავლენდა, 3-4 წლისა კითხულობდა („წიგნი ადრე ვისწავლე - სამი თუ ოთხი წლისა ვიყავი... საბავშვო ბაღში უკვე კითხვა ვიცოდი და რაღაც-რაღაცებს ვკითხულობდი“), მეორე მხრივ, უდიდესი წყალობა იყო ისიც, რომ იგი სახელგანთქმული მეცნიერის ოჯახში იზრდებოდა, სადაც, როგორც იტყვიან, კედლებიც კი სამეცნიერო ენით მეტყველებდნენ, მაგრამ არსებობდა „მესამე მხარეც“ - დიდი მამის შვილობა უფრო მძიმე ტვირთი იყო, ვიდრე შეღავათი და შვება, რაზედაც სხვები კრინტსაც არ ძრავდნენ. ვინც ოჯახს ახლოს იცნობდა, უადგილო კითხვები და უმართებულო შეფასებები ვერ გაუჩნდებოდა, რადგან ყველასათვის ნათელი იყო, რომ იქ ბავშვებს ზნეკეთილ, გამრჯე ადამიანებად ზრდიდნენ, მათი ერთადერთი უპირატესობა, სხვა თანატოლებთან შედარებით, ის გახლდათ, რომ საკუთარი ასაკისათვის შეუფერებლად ნაკითხები იყვნენ, თუმცა ქალბატონი მზექალა ამასაც სახლში არსებულ წიგნებს უფრო უკავშირებს, ვიდრე უშუალოდ მშობლების დახმარებას, რადგან მას, სულ პატარას, წერა-კითხვაც კი თავისით უსწავლია. „მამაჩემს ჩვენთვის დიდად არ ეცალა. შინ თუ იყო, იჯდა მაგიდასთან და მუშაობდა“, - ასე იხსენებს იგი ბავშვობის წლებს. 
მშობლები არც მის არჩევანში ჩარეულან. მისივე სიტყვებით, ფრიადოსან მზექალა შანიძეს მათემატიკაც ემარჯვებოდა, ბიოლოგობაც სურდა და იურისპუდენციაც აინტერესებდა, მაგრამ ბოლოს მაინც აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი აირჩია. სწორედ ამ დროიდან გაჩნდა უსამართლოდ მის ცხოვრებაში სახელოვანი მამის ჩრდილქვეშ ყოფნის თემა, რაზედაც ქალბატონმა მზექალამ თავის ერთ-ერთ ბოლო ინტერვიუშიც ისაუბრა: „ყოველთვის ვდაობდი ამაზე და ვამბობდი, ყოველი ადამიანი არის თვითონ პიროვნება, უნდა შეეცადოს, რომ არავის ჩრდილში არ მოხვდეს... (მამა) არასოდეს მეხმარებოდა რამის დაწერაში. ვიცი, არსებობს აზრი, რომ ნახევარი, რაც დამიწერია და გამიკეთებია, მისი დახმარებით იყო. ეს ასე არ არის“. მამა მას არც სამსახურის დაწყებაში არ დახმარებია. 1948 წელს დაამთავრა თსუ-ის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი, ასპირანტურაში სწავლის დროს (ხელმძღვანელი გიორგი წერეთელი) მივლინებული იყო ლენინგრადში (ახლანდელ სანკტ-პეტერბურგში), სადაც მას საკუთარ ცოდნასა და გამოცდილებას უზიარებდნენ ისეთი გამოჩენილი აღმოსავლეთმცოდნეები, როგორიც გახლდათ ცნობილი არაბისტი, აკადემიკოსი ე. კრაჩკოვსკი. მზექალა შანიძემ 1951 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია „ფარინგალური ბგერები ძველ ებრაულ ენაში“. სამეცნიერო ხარისხის მინიჭების შემდეგ ერთი წელი მას სამსახური არ ჰქონია. მზექალა შანიძე ამასთან დაკავშირებით იხსენებს: „მამაჩემმა მითხრა სწორედ: - შენ არ იფიქრო, რომ მე შენი სამსახურის გულისთვის სადმე წავიდე და ვინმეს ვთხოვო“. ქალბატონი მზექალას პირველი სამსახური იყო საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ხელნაწერთა განყოფილება, სადაც იგი 1953 წელს მისმა მასწავლებელმა ილია აბულაძემ მიიყვანა მეცნიერ-თანამშრომლად.
სადოქტორო დისერტაციის თემა დაუღალავ შრომას მოითხოვდა, მაგრამ მასზე მუშაობას სიამოვნებაც ახლდა და იმის შეგრძნებაც თან სდევდა, რომ იგი კეთილად დაგვირგვინდებოდა. ასეც მოხდა: 1974 წელს ქალბატონმა მზექალამ წარმატებით მოიპოვა საძიებელი ხარისხი სადოქტორო დისერტაციით - „ფსალმუნთა წიგნის ძველი ქართული თარგმანები“ (წიგნად გამოიცა 1979 წელს). ნაშრომი განსაკუთრებული სიყვარულითა და, შეიძლება ითქვას, მოწიწებით შეიქმნა. ერთი, რომ საკვლევ მასალას ძველი ქართული ლექსიკა (ავტორისათვის გამორჩეულად საყვარელი დარგი) წარმოადგენდა და მეორე, ფსალმუნთა პოეზიაც ესალბუნებოდა მის პოეტურ სულსა და გონებას.
მზექალა შანიძე ავტორია 150-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომისა (ცალკეული შრომები დაიბეჭდა გერმანიაში, საფრანგეთში, ბელგიაში, რუსეთსა და საბერძნეთში), მისი კვლევის სფერო ფართოა, იგი ფუნდამენტურობით გამორჩეული, არაერთი ენის მცოდნე მრავალმხრივი მკვლევარია (ლინგვისტი, ტექსტოლოგი, კოდიკოლოგი). „ვისაც ერთხელ ხელნაწერი აუღია ხელში, იმას ვეღარ მოსცილდება“, - ამბობს ქალბატონი მზექალა და 93 წლისა კვლავ ერთგულად განაგრძობს ხელნაწერთა შესწავლას. მას საკუთარ საქმიანობაში ყველაზე დიდ მიღწევად „ქართლის ცხოვრების“, სახელდობრ, დავითის ისტორიკოსის ტექსტზე მუშაობა მიაჩნია, თუმცა იმ ინტერვიუში, რომელშიც ამაზე საუბრობს, თავმდაბლად იმასაც ამბობს, რომ განსაკუთრებული დამსახურებები, მიღწევები არა აქვს და დასძენს: „ისეთი ხალხის ხელში გავიარე, რომ, მართალი გითხრათ, ჩემი დამსახურება ძალიან ცოტაა. და თუ არის, არის ის, რომ ვისწავლე, რასაც მასწავლიდნენ“. ვისურვოთ, რომ დიდხანს იყოს ქალბატონი მზექალა, რომლისგანაც ბევრი, ძალიან ბევრი რამის სწავლა შეუძლიათ მის ახალგაზრდა კოლეგებს და არა მარტო მათ. ქალბატონი მზექალა მთელი საზოგადოებისათვის ქართული ენის საუკეთესო მცოდნე და მისი სიწმინდის უბადლო დამცველია. მისი ავტორიტეტი იმდენად მაღალია, რომ ყოველი მოქალაქე, რომელიც ენის სიწმინდის შებღალვის ფაქტს შეამჩნევს, მისკენ იყურება, მისი იმედი აქვს. 
მშობელი ხალხის ამგვარ დამოკიდებულებაზე დიდი ჯილდო არ არსებობს, ასეთივე დამოკიდებულების გამოხატულებაა სხვა ჯილდოები, რომლებიც მას მრავლად აქვს. ვულოცავთ ქალბატონ მზექალას დაბადების დღეს და ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ბრწყინვალების ორდენს, რომელიც მას 15 იანვარს კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში ჩოხოსანთა დასისა და ფონდ „ქართველისაგან“ გადაეცა.

გუჩა კვარაცხელია,
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ენის, ლიტერატურისა და 
ხელოვნების განყოფილების აკადემიკოს-მდივანი

ვრცლად

რო­დე­საც ადა­მი­ა­ნი ნა­თელ კვალს და­ტო­ვებს, მას სიყ­ვა­რუ­ლი ბუ­მე­რან­გი­ვით უბ­რუნ­დე­ბა

„ისე­თი პა­ტა­რა ერი, რო­გო­რიც არის სა­ქარ­თ­ვე­ლო, ზნე­ობ­რი­ო­ბი­სა და სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ო­ბის გა­რე­შე ვერ გა­დარ­ჩე­ბა... ერის ხა­სი­ა­თის, მი­სი ფსი­ქი­კის, მი­სი სუ­ლი­ე­რი ინ­ტე­ლექ­ტუ­ა­ლუ­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი­სა და მი­ზან­ს­წ­რაფ­ვის შეც­ნო­ბის ერ­თა­დერ­თი მყა­რი წი­ნა­პი­რო­ბაა მის მი­ერ გან­ვ­ლი­ლი გზის გა­აზ­რე­ბა და ამ გზა­ზე შექ­მ­ნილ სუ­ლი­ერ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბა­ში ჩაღ­რ­მა­ვე­ბა. აწ­მ­ყოს შეც­ნო­ბი­სა და მო­მავ­ლის გან­ჭ­ვ­რე­ტის სა­ფუძ­ველთ სა­ფუძ­ვე­ლია წარ­სუ­ლის გაც­ნო­ბი­ე­რე­ბა, გა­მოწ­ვ­ლილ­ვით გა­აზ­რე­ბა...“, – ეს სიტ­ყ­ვე­ბი ცნო­ბილ ქარ­თ­ველ მეც­ნი­ერს რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძეს ეკუთ­ვ­ნის, რომ­ლის ცხოვ­რე­ბა და მოღ­ვა­წე­ო­ბა მი­სი­ვე სიტ­ყ­ვე­ბის და­დას­ტუ­რე­ბა იყო. ეს აღი­ა­რეს კი­დეც 8 მა­ისს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა ეროვ­ნუ­ლი აკა­დე­მი­ის სხდო­მა­თა დარ­ბაზ­ში გა­მარ­თულ სა­ღა­მო­ზე, რო­მე­ლიც მეც­ნი­ე­რის 90 წლის­თავს მი­ეძ­ღ­ვ­ნა. ამა­ვე ღო­ნის­ძი­ე­ბა­ზე მი­სი ფუნ­და­მენ­ტუ­რი სა­მეც­ნი­ე­რო ნაშ­რო­მის – „სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ვი ცნო­ბი­ე­რე­ბა და ზნე­ობ­რი­ვი იდე­ა­ლი“ წარ­დ­გი­ნე­ბა გა­ი­მარ­თა.

სა­ზე­ი­მო სხდო­მა აკა­დე­მი­კოს­მა რო­ინ მეტ­რე­ველ­მა გახ­ს­ნა, რო­მელ­მაც ვრცლად ისა­უბ­რა მეც­ნი­ე­რის ცხოვ­რე­ბა­ზე და სა­მეც­ნი­ე­რო საქ­მი­ა­ნო­ბა­ზე. „რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძემ მთე­ლი თა­ვი­სი ცხოვ­რე­ბა მეც­ნი­ე­რე­ბას მი­უძ­ღ­ვ­ნა. ვინც მას იც­ნობ­და, დაგ­ვე­თან­ხ­მე­ბა, რომ იგი არა მარ­ტო დი­დი მეც­ნი­ე­რი, არა­მედ, სი­კე­თი­თა და სიყ­ვა­რუ­ლით სავ­სე პი­როვ­ნე­ბა იყო. კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძის გა­მორ­ჩე­ულ­მა მო­წა­ფემ წარ­მა­ტე­ბუ­ლად გა­ნაგ­რ­ძო ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის კვლე­ვა, ამ კუთ­ხით მან დი­დი მუ­შა­ო­ბა გას­წია. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ის ფაქ­ტიც, რომ მი­სი სა­მეც­ნი­ე­რო საქ­მი­ა­ნო­ბა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი იყო სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ საქ­მი­ა­ნო­ბას­თან – თავ­მ­და­ბა­ლი და მოკ­რ­ძა­ლე­ბუ­ლი პი­როვ­ნე­ბა შე­უ­ვა­ლი და პრინ­ცი­პუ­ლი ხდე­ბო­და, რო­დე­საც საქ­მე ქვეყ­ნი­სათ­ვის სა­ჭირ­ბო­რო­ტო სა­კითხს შე­ე­ხე­ბო­და. სამ­წუ­ხა­როდ, რო­დე­საც რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე გარ­და­იც­ვა­ლა, სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში იმ დროს დატ­რი­ა­ლე­ბუ­ლი მოვ­ლე­ნე­ბის გა­მო, მი­სი შვი­ლი გიგ­ლა ბა­რა­მი­ძე ვერ და­ეს­წ­რო მა­მის დაკ­რ­ძალ­ვას. სა­სი­ა­მოვ­ნოა, რომ დღეს შთა­მო­მავ­ლო­ბა, მო­წა­ფე­ე­ბი და კო­ლე­გე­ბი აფა­სე­ბენ მის ღვაწლს“, – გა­ნაც­ხა­და რო­ინ მეტ­რე­ველ­მა. 
სა­ზე­ი­მო ღი­ნის­ძი­ე­ბას მწე­რა­ლი როს­ტომ ჩხე­ი­ძე უძ­ღ­ვე­ბო­და, რო­მელ­მაც ახ­ლად­გა­მო­ცე­მუ­ლი ნაშ­რო­მის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა­ზე ისა­უბ­რა: „დღე­ვან­დე­ლი დღე მრა­ვა­ლი ნიშ­ნით არის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი. რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე დღეს, გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად, „მო­ნა­წი­ლეა“ ამ შეკ­რე­ბი­სა წიგ­ნის – „სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ვი ცნო­ბი­ე­რე­ბა და ზნე­ობ­რი­ვი იდე­ა­ლი“ მეშ­ვე­ო­ბით, რო­მე­ლიც თა­ვი­სი ში­ნა­არ­სით, მარ­თ­ლაც, მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი და გა­მორ­ჩე­უ­ლია. თა­ვის მეც­ნი­ე­რულ ნაშ­რო­მებ­სა თუ ნარ­კ­ვე­ვებ­ში სწო­რედ ის ორი­ენ­ტი­რე­ბია, რო­მელ­საც იგი ეყ­რ­დ­ნო­ბო­და და რო­მელ­საც თი­თო­ე­უ­ლი ჩვენ­გა­ნი უნ­და ეყ­რ­დ­ნო­ბო­დეს. ამ წიგ­ნ­ზე მუ­შა­ო­ბის პრო­ცეს­ში მი­სი ნაშ­რო­მე­ბის გაც­ნო­ბი­სას კი­დევ ერ­თ­ხელ გა­ვაც­ნო­ბი­ე­რეთ, რომ ეს იყო არა მარ­ტო მეც­ნი­ე­რის თვა­ლით და­ნა­ხუ­ლი სა­კით­ხე­ბი, არა­მედ „ცოც­ხა­ლი“ მუხ­ტის შემ­ც­ვე­ლი ნარ­კ­ვე­ვე­ბი თუ პუბ­ლი­ცის­ტუ­რი წე­რი­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც არა მარ­ტო სტუ­დენ­ტე­ბის­თ­ვის, არა­მედ მთე­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბი­სათ­ვის არის გან­კუთ­ვ­ნი­ლი. წიგ­ნ­ში ნათ­ლად იკ­ვე­თე­ბა მეც­ნი­ე­რის ინ­ტე­რე­სე­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბა და მრა­ვალ­მ­ხ­რი­ვო­ბა. რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე იმ ადა­მი­ან­თა რიცხვს მი­ე­კუთ­ვ­ნე­ბო­და, რომ­ლებ­მაც ჩვე­ნამ­დე მო­ი­ტა­ნეს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ნამ­დ­ვი­ლი ის­ტო­რია. წიგ­ნის ბო­ლოს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლია კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძის წე­რი­ლი, რო­მე­ლიც ადას­ტუ­რებს იმ ფაქტს, რომ იგი თა­ვი­სი დი­დი მას­წავ­ლებ­ლის ღირ­სე­უ­ლი მო­წა­ფე იყო. თვი­თო­ნაც გა­მორ­ჩე­უ­ლი პე­და­გო­გი გახ­ლ­დათ, სა­ნი­მუ­შო იყო მი­სი ურ­თი­ერ­თო­ბა ახალ­გაზ­რ­დებ­თან – სა­ო­ცა­რი უნა­რი ჰქონ­და თა­ვის გარ­შე­მო შე­მო­ეკ­რი­ბა აუ­დი­ტო­რია და მათ­ზე სა­სი­კე­თო გავ­ლე­ნა მო­ეხ­დი­ნა. რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძის ყვე­ლა ნაშ­რო­მი თუ ქმე­დე­ბა უკავ­შირ­დე­ბო­და თა­ვი­სი ქვეყ­ნის ბედს და სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რივ ცნო­ბი­ე­რე­ბას ჯერ კი­დევ მა­შინ, რო­დე­საც არ გვქონ­და მო­პო­ვე­ბუ­ლი და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბა. მი­სი სა­მეც­ნი­ე­რო მოღ­ვა­წე­ო­ბა და სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი საქ­მი­ა­ნო­ბა სწო­რედ ამ იდე­ის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბას ემ­სა­ხუ­რე­ბო­და“, – აღ­ნიშ­ნა როს­ტომ ჩხე­ი­ძემ. 
სა­ი­უ­ბი­ლეო სა­ღა­მოს ეს­წ­რე­ბო­და სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ის რექ­ტო­რი, პრო­ფე­სო­რი მა­მა გი­ორ­გი ზვი­ა­და­ძე, რო­მელ­მაც მეც­ნი­ე­რის დამ­სა­ხუ­რე­ბა­ზე ისა­უბ­რა და სა­ზო­გა­დო­ე­ბას სრუ­ლი­ად სა­ქარ­თ­ვე­ლოს პატ­რი­არ­ქის ილია მე­ო­რეს წე­რი­ლი გა­აც­ნო. „1988 წელს, რო­დე­საც სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მია და­არ­ს­და, პატ­რი­არ­ქის მოწ­ვე­ვით ბა­ტონ­მა რე­ზო ბა­რა­მი­ძემ ძვე­ლი ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის კა­თედ­რა­ზე და­იწ­ყო მუ­შა­ო­ბა. რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ა­ში წლე­ბის მან­ძილ­ზე მოღ­ვა­წე­ობ­და. სა­სუ­ლი­ე­რო პი­რე­ბის სა­ხე­ლით მინ­და, მის მი­მართ დი­დი პა­ტი­ვის­ცე­მა გა­მოვ­ხა­ტო, რად­გან სწო­რედ მის­გან ვსწავ­ლობ­დით ძვე­ლი ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ის­ტო­რი­ას. მი­სი ნა­მოღ­ვა­წა­რის ერ­თი თვა­ლის გა­დავ­ლე­ბით ჩანს მეც­ნი­ე­რის ღრმა აზ­როვ­ნე­ბა, მი­სი აკა­დე­მიზ­მი, პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლიზ­მი, პა­ტი­ოს­ნე­ბა და მი­სი თავ­და­დე­ბა საყ­ვა­რე­ლი საქ­მის მი­მართ. იგი ნათ­ლად აც­ნო­ბი­ე­რებ­და, თუ რა დი­დი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა ჰქონ­და სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ა­ში მის საქ­მი­ა­ნო­ბას. ქარ­თუ­ლი სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ის წი­ნა­შე მი­სი რო­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია, ამი­ტომ მთე­ლი ქარ­თუ­ლი მარ­თ­ლ­მა­დი­დე­ბე­ლი ეკ­ლე­სი­ის სა­ხე­ლით გვინ­და ჩვე­ნი მად­ლი­ე­რე­ბა გა­მოვ­ხა­ტოთ მის მი­მართ და გა­გაც­ნოთ პატ­რი­არ­ქის სიტ­ყ­ვა: „ბა­ტო­ნი რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე ქარ­თ­ველ მეც­ნი­ერ­თა იმ გა­მორ­ჩე­უ­ლი თა­ო­ბის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლია, რომ­ლე­ბიც ათე­ის­ტუ­რი რე­ჟი­მის პი­რო­ბებ­ში ახალ­გაზ­რ­დებ­ში სარ­წ­მუ­ნო­ე­ბის აღორ­ძი­ნე­ბა­სა და გან­ვი­თა­რე­ბას უწ­ყობ­დ­ნენ ხელს. მას შემ­დეგ მან კი­დევ უფ­რო მკვეთ­რი ნა­ბი­ჯი გა­დად­გა. თბი­ლი­სის სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ა­ში გა­ნაგ­რ­ძო პე­და­გო­გი­უ­რი მოღ­ვა­წე­ო­ბა და სი­ცოც­ხ­ლის ბო­ლომ­დე ემ­სა­ხუ­რა ახალ­გაზ­რ­დე­ბის აღ­ზ­რ­დის საქ­მეს. შე­სა­ნიშ­ნა­ვი პი­როვ­ნე­ბა და გა­მორ­ჩე­უ­ლი მკვლე­ვა­რი ამ ქვეყ­ნად კვლავ აგ­რ­ძე­ლებს სი­ცოც­ხ­ლეს და ჩა­უქ­რო­ბელ სან­თ­ლად წინ უძ­ღ­ვის ძვე­ლი ქარ­თუ­ლი მწერ­ლო­ბის შეს­წავ­ლის მსურ­ველთ“. 
მწე­რალ­მა ივა­ნე ამირ­ხა­ნაშ­ვილ­მა რე­ზო ბა­რა­მი­ძის სა­მეც­ნი­ე­რო მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა­ზე ისა­უბ­რა და მის პუბ­ლი­ცის­ტურ მოღ­ვა­წე­ო­ბა­საც შე­ე­ხო: „რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძე, სა­მეც­ნი­ე­რო სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი საქ­მი­ა­ნო­ბის გარ­და, აქ­ტი­ურ სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ მოღ­ვა­წე­ო­ბა­საც ეწე­ო­და. არ ყო­ფი­ლა მეტ-ნაკ­ლე­ბად მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი სო­ცი­ა­ლურ-პო­ლი­ტი­კუ­რი მოვ­ლე­ნა, ის რომ არ გა­მოხ­მა­უ­რე­ბო­და და არ შე­ე­ფა­სე­ბი­ნა ეროვ­ნუ­ლი ინ­ტე­რე­სე­ბის პო­ზი­ცი­ი­დან. 2001 წელს გა­მო­ცე­მუ­ლი მი­სი წიგ­ნი – „წინ ილი­ას­კენ!“ ნა­თე­ლი დას­ტუ­რია იმი­სა, თუ რო­გორ შეს­ტ­კი­ო­და მას გუ­ლი საქ­ვეყ­ნო პრობ­ლე­მებ­ზე, რო­გორ ცდი­ლობ­და სიტ­ყ­ვით თუ საქ­მით დახ­მა­რე­ბო­და სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, ქვე­ყა­ნას, ცალ­კე­ულ ადა­მი­ანს. უაღ­რე­სად შთამ­ბეჭ­და­ვი და სა­გუ­ლის­ხ­მოა სტა­ტია – „ყვე­ლას, ყვე­ლას, ყვე­ლას!!!“ სა­თა­უ­რი­დან­ვე ჩანს ის ენ­თუ­ზი­აზ­მი, რო­გო­რი გრძნო­ბა, რო­გო­რი ში­ნა­გა­ნი ენერ­გია ამოძ­რა­ვებ­და მას, რო­დე­საც მშობ­ლი­უ­რი ქვეყ­ნის აწ­მ­ყო­სა და მო­მა­ვალ­ზე ფიქ­რობ­და. ეს წე­რი­ლი ერ­თ­გ­ვა­რად წარ­მო­ად­გენს მი­სი პუბ­ლი­ცის­ტუ­რი ნა­აზ­რე­ვის ერ­თ­გ­ვარ კომ­პენ­დი­უმს, რო­მელ­შიც მო­ცე­მუ­ლია ეროვ­ნუ­ლი პრობ­ლე­მა­ტი­კის სრუ­ლი სუ­რა­თი. რე­ვაზ ბარ­მი­ძე სი­ცოც­ხ­ლის აზრს ეროვ­ნუ­ლი და სა­კა­ცობ­რიო იდე­ა­ლე­ბის­თ­ვის ბრძო­ლა­ში ხე­დავ­და, გუ­ლით შე­მოქ­მე­დი იყო, ამი­ტო­მაც ვიხ­სე­ნებთ სიყ­ვა­რუ­ლით, პა­ტი­ვის­ცე­მით და ასე იქ­ნე­ბა ყო­ველ­თ­ვის, რად­გან „ხსე­ნე­ბაი მარ­თალ­თა ქე­ბით აღეს­რუ­ლე­ბის“, – აღ­ნიშ­ნა ივა­ნე ამირ­ხა­ნაშ­ვილ­მა. 
სა­ი­უ­ბი­ლეო სა­ღა­მო­ზე არა­ერ­თ­ხელ გა­მახ­ვილ­და ყუ­რად­ღე­ბა რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძის გან­სა­კუთ­რე­ბულ როლ­სა და დამ­სა­ხუ­რე­ბა­ზე ეროვ­ნუ­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბის, კერ­ძოდ კი, ქარ­თუ­ლი სა­სუ­ლი­ე­რო მწერ­ლო­ბის შეს­წავ­ლის საქ­მე­ში. ასე­ვე, წარ­მო­ჩინ­და მი­სი წარ­მა­ტე­ბუ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბა პე­და­გო­გი­უ­რი კუთ­ხით. მეც­ნი­ე­რი გა­იხ­სე­ნეს პრო­ფე­სო­რებ­მა: ლე­ლა ხა­ჩი­ძემ, გუ­რამ ბე­ნაშ­ვილ­მა, ზა­ზა აბ­ზი­ა­ნი­ძემ და სხვებ­მა. 
ღო­ნის­ძი­ე­ბის და­სას­რულს დამ­ს­წ­რე სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, ოჯა­ხის სა­ხე­ლით, რე­ვაზ ბა­რა­მი­ძის ვაჟ­მა, მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა დოქ­ტორ­მა გიგ­ლა ბა­რა­მი­ძემ მად­ლო­ბა გა­და­უ­ხა­და და მა­მა გა­იხ­სე­ნა: „მა­მის და­კარ­გ­ვით გა­მოწ­ვე­უ­ლი ტკი­ვი­ლი შო­რე­ულ ქვე­ყა­ნა­ში სა­ქარ­თ­ვე­ლოს კა­თო­ლი­კოს პატ­რი­არ­ქის ილია მე­ო­რეს, სა­სუ­ლი­ე­რო პი­რე­ბის, მი­სი მე­გობ­რე­ბის, ნა­თე­სა­ვე­ბის თა­ნად­გო­მამ და მხარ­და­ჭე­რამ გა­და­მა­ტა­ნი­ნა. მას­თან სა­უ­კე­თე­სო მო­გო­ნე­ბე­ბი მა­კავ­ში­რებს. მა­მის სა­მეც­ნი­ე­რო მოღ­ვა­წე­ო­ბა საკ­მა­ოდ ფარ­თო და მრა­ვალ­მ­ხ­რი­ვი იყო, თუმ­ცა ძი­რი­თა­დი არე­ა­ლი სა­სუ­ლი­ე­რო მწერ­ლო­ბა იყო. ყვე­ლა მის ნაშ­რომს კი, ჩე­მი აზ­რით, მთა­ვარ ხა­ზად მიჰ­ყ­ვე­ბო­და ეროვ­ნულ-სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ვი, სარ­წ­მუ­ნო­ებ­რი­ვი, ზნე­ობ­რი­ვი პრინ­ცი­პე­ბი – ფარ­ნა­ვა­ზის ეპო­ქი­დან დაწ­ყე­ბუ­ლი უახ­ლო­ეს პე­რი­ო­დამ­დე. ის პრობ­ლე­მე­ბი, რო­მელ­საც იგი იკ­ვ­ლევ­და, დღე­საც აქ­ტუ­ა­ლუ­რია. მი­სი ინ­ტე­რე­სე­ბის სფე­რო მხო­ლოდ მეც­ნი­ე­რე­ბით არ შე­მო­ი­ფარ­გ­ლე­ბო­და. მახ­სოვს, რა ხა­ლი­სით დავ­დი­ო­დი მას­თან და მის მე­გობ­რებ­თან ფეხ­ბურ­თის მო­ე­დან­ზე. მათ­თან ურ­თი­ერ­თო­ბა ჩემ­თ­ვის „მე­ო­რე უნი­ვერ­სი­ტე­ტი“ იყო. ამა­ვე დროს ძა­ლი­ან უყ­ვარ­და სო­ფე­ლი და ცდი­ლობ­და, შვი­ლე­ბის­თ­ვი­საც შე­ეყ­ვა­რე­ბი­ნა. ,,ქარ­თ­ვე­ლი გლე­ხი სა­ხელ­მ­წი­ფოს სიძ­ლი­ე­რე­აო” – ამ სიტ­ყ­ვებს ხში­რად იმე­ო­რებ­და და არ­ჩილ მე­ფის ფრა­ზას იმოწ­მებ­და: „გლე­ხი კა­ცი თუ ამოწ­ყ­და, სა­ქარ­თ­ვე­ლო და­ძა­ბუნ­დაო!“ მი­სი ბევ­რი პროგ­ნო­ზი დღეს გა­მარ­თ­ლ­და. გრი­გოლ ფე­რა­ძის სიტ­ყ­ვებ­საც ხში­რად მახ­სე­ნებ­და: „დად­გე­ბა დრო, რო­დე­საც ქარ­თულ განძს და მი­წას მე­გობ­რუ­ლად მო­სუ­ლი სხვა­თა და­პატ­რო­ნე­ბის მსურ­ველ­ნი გა­უჩ­ნ­დე­ბი­ან და ჩვენ უნ­და ვი­ყოთ ძა­ლი­ან მკაც­რე­ბი და მყა­რე­ბი ამ თვალ­საზ­რი­სი­თო“. გუ­ლი სტკი­ო­და ფსევ­დო­დე­მოკ­რა­ტი­ულ გა­მოვ­ლი­ნე­ბებ­ზე. სხვა ბევრ სა­ჭირ­ბო­რო­ტო სა­კით­ხებ­ზეც ხში­რად ვსა­უბ­რობ­დით. რო­დე­საც ამ წიგ­ნ­ზე ვმუ­შა­ობ­დით, კი­დევ ერ­თ­ხელ დავ­რ­წ­მუნ­დით, რომ მი­სი მდი­და­რი სა­ლი­ტე­რა­ტუ­რო ენა დღე­საც არ მოძ­ვე­ლე­ბუ­ლა, იგი აქ­ტი­უ­რად ადევ­ნებ­და თვალს და, ასე­ვე, კარ­გად იცო­და თა­ნა­მედ­რო­ვე სა­მეც­ნი­ე­რო მიღ­წე­ვე­ბი. მოგ­ზა­უ­რობ­და სხვა­დას­ხ­ვა კუთ­ხე­ებ­ში, გან­სა­კუთ­რე­ბით უყ­ვარ­და სა­ინ­გი­ლო­დან და ფე­რე­ი­და­ნი­დან ჩა­მო­სუ­ლი ქარ­თ­ვე­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც ხში­რად სტუმ­რობ­დ­ნენ ჩვენ­თან. ერთს თა­ვი­სი გვა­რიც კი მის­ცა – მას­თან დღემ­დე თბი­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბა გვაქვს. ძა­ლი­ან ახა­რებ­და თა­ვი­სი მოს­წავ­ლე­ე­ბის წარ­მა­ტე­ბა. ამი­ტომ გა­საკ­ვი­რი არ არის, რომ მის იუ­ბი­ლე­ზე ბევ­რი მო­ლოც­ვა მი­ვი­ღეთ, მათ შო­რის უც­ხო­ეთ­ში მოღ­ვა­წე მეც­ნი­ე­რე­ბი­სა­გან. რო­დე­საც ადა­მი­ა­ნი ნა­თელ კვალს და­ტო­ვებს, მას სიყ­ვა­რუ­ლი ბუ­მე­რან­გი­ვით უბ­რუნ­დე­ბა“, – ასე გა­იხ­სე­ნა მა­მა გიგ­ლა ბა­რა­მი­ძემ.

ვრცლად

პირველი ქართველი პროფესიონალი ეთნოლოგი

150 წელი შესრულდა უდიდესი ქართველი საზოგადო მოღვაწის, პირველი ქართველი ეთნოლოგ-ანთროპოლოგის თედო სახოკიას დაბადებიდან. იმ ღონისძიებებს შორის, რომელიც ამ საიუბილეო თარიღს მიეძღვნა, იყო თსუ-ის ეთნოლოგიის სასწავლო-სამეცნიერო ინსტიტუტის მიერ ორგანიზებული სამეცნიერო სესია.
სესიის გახსნაზე ასოცირებულმა პროფესორმა ქეთევან ხუციშვილმა გაიხსენა თედო სახოკიას ღვაწლი და აღნიშნა, რომ მის მიერ ჩაყრილ ფუნდამენტზე უამრავი შენობა წამოიმართა: „იგი გამორჩეული ადამიანი იყო აკადემიური, სოციალური თუ პოლიტიკური აქტივობით და დიდი წვლილი შეიტანა იმდროინდელი საქართველოს განვითარებაში. თედო სახოკია არის ნიმუში პატრიოტი მოღვაწისა და თამამად შეგვიძლია მივიჩნიოთ ჩვენი დარგის ფუძემდებლად. მან სამეცნიერო მეთოდოლოგიით შეისწავლა საქართველოს კუთხეები და შეუფასებელი შრომები დატოვა,“ – აღნიშნა ქეთევან ხუციშვილმა. 
სესიაზე წარმოდგენილი იყო სამი მოხსენება: „თედო სახოკიას ცხოვრება და მოღვაწეობა“ (რ. თოფჩიშვილი); „თედო სახოკია ქართული ხალხური მედიცინის შესახებ“ (ნ. მინდაძე) და „თედო სახოკიას ციმბირული მოგონებანი“ (რ. გუჯეჯიანი).

 

თედო სახოკიას ცხოვრება და მოღვაწეობა

თსუ-ის პროფესორის როლანდ თოფჩიშვილის მოხსენებიდან:

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში საქართველოში არაერთი ინტელექტუალი გამოჩნდა. ისინი ქვეყნისა და ხალხის მომავალზე ზრუნავდნენ. ამ დიდ მოღვაწეთა შორის იყო თედო (თოდოტი) სახოკია.
თედო სახოკია 1868 წლის 14 მარტს სოფელ ხეთაში, სასულიერო პირის, ტიმოთე მღვდლის ოჯახში დაიბადა. სახოკიების გვარი ამ სოფლის მკვიდრი არ იყო. მის შესახებ გადმოცემა თედო სახოკიას ავტობიოგრაფიაში აქვს მოტანილი: „გადმოცემაა დარჩენილი, რომ ჩვენი წინაპარი რაჭველი გამყრელიძე ყოფილა. მას თავის სოფელში კაცი შემოჰკვდომია. სასჯელისა და მოკლულის ნათესავების მხრიდან შურისძიებისთვის თავის დასაღწევად გამოქცეულა გორდში, ლეჩხუმში. აქ ცოლი შეურთავს და მისცემია 4 ვაჟი და ერთიც ქალი. შემდეგ გამოქცეულან სამეგრელოში. ჯერ მისულან მარტვილის ტაძართან და ნიშნად ყმობისა და მონობისა, კისრით გამობმულან ტაძრის კარების ბოქლომზე. ამის შემდეგ ისინი ითვლებოდნენ მარტვილის ტაძრის ყმებად. გვარებიც გამოუცვლიათ. ორ ძმას სახოკიები დაურქმევიათ თავის თავისთვის და შხეფში დარჩენილან, ხოლო 2 ძმას გახოკია აურჩევია თავის გვარად.“
თედო სახოკია პირველი ქართველი პროფესიონალი ეთნოლოგი გახლდათ. მას განათლება საფრანგეთში ჰქონდა მიღებული, თუმცა, უნდა ითქვას, რომ თედო სახოკიას მეცნიერული ინტერესები უფრო ფართო იყო. მას აინტერესებდა ფოლკლორიც, ქართული ხატოვანი სიტყვა-თქმანიც, ანდაზები. რაც მთავარია, ის იყო საყოველთაოდ ცნობილი მხატვრული ლიტერატურის მთარგმნელი. თავისი სიცოცხლის გარკვეული ახალგაზრდული მონაკვეთი მან პუბლიცისტიკას მიუძღვნა, რის გამოც ციმბირში იქნა გადასახლებული, თუმცა მან იქიდან გაქცევა მოახერხა. 
ეთნოლოგიის/ანთროპოლოგიის სპეციალობას თედო სახოკია საფრანგეთში დაეუფლა ჯერ სორბონის უნივერსიტეტში, ხოლო შემდეგ – უმაღლეს ანთროპოლოგიურ სკოლაში. ის წერდა: „ჩემი გული მიიწევდა ეთნოგრაფიისაკენ, რომელიც და ბოლოს ჩემს სალიტერატურო მუშაობაშიც ჩემს სპეციალობად უნდა გამეხადა“. სტუდენტი თედო სახოკია პარიზში ლექციებს ისმენდა ცნობილი ანთროპოლოგებისაგან. პირველი ეთნოლოგიური ნაშრომი – „ყვავილბატონები საქართველოში“ – მან 1903 წელს პარიზის ანთროპოლოგიური სამეცნიერო საზოგადოების სხდომას წარუდგინა და, მოხსენების მაღალი სამეცნიერო ღირებულების გამო, პარიზის ანთროპოლოგიური საზოგადოების საზღვარგარეთელ წევრ-კორესპონდენტად აირჩიეს.
თედო სახოკიამ, საფრანგეთის გარდა, ახალგაზრდობის წლებში მოიარა ევროპის სხვა ქვეყნებიც, კერძოდ: იტალია, შვეიცარია, ბელგია. ის ხანგრძლივად იმყოფებოდა იტალიაში, რის შესახებაც წერდა: „ყველაზე მეტი შთაბეჭდილება ჩემზე იტალიამ დასტოვა თავისი გასაოცარი ჩამორჩენილობით, რა თქმა უნდა, ევროპის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, და ამასთან გასაოცარია მსგავსება ჩვენს ქვეყანასთან: ეკონომიურის ყოფითა და მკვიდრთა ზნე-ჩვეულებებით“. ამ ჩამორჩენილობაში ის ფეოდალურ სისტემას გულისხმობდა. სახოკია არა მხოლოდ იტალიურს სწავლობდა, არამედ ისეთ დიდ ქართველ მოღვაწეებს ეხმარებოდა ნაწერების დასაბეჭდად მომზადებაში, როგორიც იყო მიქეილ თამარაშვილი. სახოკია შესანიშნავი საველე მუშაკი გახლდათ. ამიტომაც ის დიდ ყურადღებას აქცევდა ეთნოგრაფიული მასალების ზუსტ ჩაწერას. გიორგი ჩიტაია წერდა: „თედო სახოკია თავის ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებში მოვლენებსა და ფაქტებს აღწერს საკმარისი სისრულით, თითქმის ყოველმხრივ და ზუსტად. ის თავისი დროისათვის მომზადებული გამჭრიახი და გონებამახვილი მკვლევარი და ეთნოგრაფია. მის ეთნოგრაფიულ ნაწერებში უხვადაა მოცემული საქართველოს ეთნოგრაფიული სინამდვილის ამსახველი მასა და, ამავე დროს, რიგი მეცნიერული ღირებულებების მქონე საკითხი მართებულად არის დასმული და სათანადოდ გადაწყვეტილი“.
უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ იგი მხოლოდ ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ფაქტების დაფიქსირებას როდი ახდენდა. სადაც კი მოგზაურობდა, ასახავდა ამა თუ იმ სოფლის თანამედროვე მდგომარეობას. შეიძლება გავიხსენოთ გურიაში რუსული ოჯახის გაჩენა და რუსთა გაქართველების ფაქტებზე საუბარი; ნოვაციის მეორე ფაქტად შეიძლება გურიაში ჩონგურის ნაცვლად გიტარის გავრცელება დავასახელოთ, რასაც ის არ მიესალმებოდა. 
თედო სახოკიას მიერ მოპოვებულ მონაცემებს სხვა მხრივაც აქვს დიდი მნიშვნელობა. მან დაგვიტოვა ისეთი მოვლენების თუ ფაქტების აღწერილობა, რომელიც შემდეგ ახალი ცხოვრების შემოსვლით მალე გაქრა. ველზე მუშაობისას იგი პარალელურად სხვა მნიშვნელოვან სამუშაოებსაც ასრულებდა. იგი აგროვებდა ეთნოგრაფიულ კოლექციებს, რომლებიც ინახება როგორც საქართველოში, ასევე უცხოეთში: პარიზსა და პეტერბურგში. პირველმა ქართველმა პროფესიონალმა ეთნოლოგმა თავისი მოღვაწეობა ეთნოლოგიაში საქართველოს სხვადასხვა ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მხარეებში მასალების მოპოვებით დაიწყო: დასავლეთ საქართველო, გურია, აჭარა, სამეგრელო, სამურზაყანო, აფხაზეთი, რაჭა. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ პირველი ასეთი დაკვირვება მან შიდა ქართლზე მოახდინა, რომლის ერთ-ერთ სოფელში 1889 წელს მასწავლებლობდა. 
მან მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა ქართულ ეთნოლოგიაში. მისი მიზანი იყო არა მხოლოდ ქართული ტრადიციების წარმოჩენა, არამედ თანამედროვეობა, საქართველოს მომავალი და ქართველი ხალხის კონსოლიდაცია იმის საფუძველზე, რომ საუკუნეების განმავლობაში ქართველ ხალხს ერთი და ერთიანი ხალხური კულტურა ჰქონდა შექმნილი. თედო სახოკია 1956 წელს გარდაიცვალა.


თედო სახოკიას „ციმბირული მოგონებანი“, როგორც ეთნოგრაფიული წყარო

თსუ-ის ასოცირებული პროფესორის როზეტა გუჯეჯიანის მოხსენებიდან

თედო სახოკიას მეცნიერული მემკვიდ-რეობა ინტერდისციპლინურია, რადგან იგი გახლდათ პირველი სწავლული ეთნოლოგი/ანთროპოლოგი, ლექსიკოგრაფი, მთარგმნელი, მწერალი.
თედო სახოკიას არქივში (ლიტერატურის მუზეუმი) დაცულია ხელნაწერი (1931 წლისა) სახელწოდებით – „ციმბირში. მოგონებანი 1905 წლის რევოლუციის დროიდან“. ხელნაწერის სამი თავი 1939 წელს გამოქვეყნდა „მნათობში“. ხელნაწერი სრულად გამოქვეყნდა 2012 წელს.
რა აკავშირებდა თედო სახოკიას 1905 წლის რევოლუციასთან და რა იდეები ასულდგმულებდა მას? ცნობილია, რომ თედო სახოკია სტუდენტობის წლებშივე ჩაება ეროვნულ-გამათავისუფლებელ მოძრაობაში, რისთვისაც ის გარიცხულ იქნა ტფილისის სასულიერო სემინარიიდან.
1890-იანი წლების დასაწყისიდან თედო სახოკია მეგობრებთან ერთად (გიორგი დეკანოზიშვილი, შიო დედაბრიშვილი, გიორგი გვაზავა, იაკობ ფანცხავა...) ქმნის „საქართველოს თავისუფლების ლიგას“. ამ ეროვნული საქმის გამო ახალგაზრდების ჯგუფს აპატიმრებენ, გამოძიება გრძელდებოდა სამი წელი, 708-თვიანი პატიმრობის შემდეგ ისინი გათავისუფლდნენ, მაგრამ დარჩნენ პოლიციის მეთვალყურეობის ქვეშ. 
1890-იანი წლების ბოლოდან თედო სახოკია, ძირითადად, აფხაზეთში მოღვაწეობს და ცდილობს აფხაზეთის გადარჩენას რუსიფიკაციისაგან. თედომ აფხაზეთში ჩამოაყალიბა „ქართული პარტია“ და მკვეთრად დაუპირისპირდა სოხუმის „ოკრუგში“ მიმდინარე რუსიფიკატორულ პოლიტიკას. საარქივო მასალით დასტურდება, რომ რუს მოხელეთა დაკვირვებით, თედო სახოკია სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენდა და საჭირო იყო მისი დაპატიმრება. 
1900 წელს თედო სახოკიამ დატოვა საქართველო და დამკვიდრდა ევროპაში, კერძოდ, პარიზში. ოთხი წლის განმავლობაში ეუფლებოდა ეთნოლოგის/ანთროპოლოგის პროფესიას. 
სწავლისა და მეცნიერული კვლევა-ძიების პარალელურად, თედო სახოკია აგრძელებს ეროვნულ მოძრაობასთან თანამშრომლობას. 1902 წელს პარიზში იკრიბებიან თედო სახოკია, არჩილ ჯორჯაძე, გიორგი დეკანოზიშვილი და იწყებენ სოციალისტ-ფედერალისტთა პარტიის გაზეთის გამოცემას: გაზეთი „საქართველო“ 1905 წლამდე გამოიცემოდა და ვრცელდებოდა საქართველოშიც. 
1905 წლისათვის, გიორგი დეკანოზიშვილის მონდომებითა და ფინანსებით შეძენილ იქნა გემი და იარაღი, რაც უნდა ჩატანილიყო საქართველოში და დაწყებულიყო ქართველთა ბრძოლა სამშობლოს გათავისუფლებისათვის. გაზაფხულზე საქართველოში ნიადაგის მოსამზადებლად გააგზავნეს თედო სახოკია. ოქტომბერში გემი „სირიუსი“ იარაღით დატვირთული ამსტერდამიდან ფოთისაკენ გაემგზავრა. გემი ფოთს 22 ნოემბერს მიადგა. „ოხრანკა“ საქმის კურსში იყო და აქტიურად ცდილობდა გემისა და შეთქმულების დაპატიმრებას. თედო სახოკიამ და მისმა მეგობრებმა მაინც მოახერხეს იარაღის ნაწილის გადატანა ნავებზე და ნავებით შეიტანეს საქართველოში. ცოტა ხანში მენავეებიც და თედო სახოკიაც დაიჭირეს და გააციმბირეს. მას სამუდამო კატორღა (ირკუტსკის მხარეში) მიუსაჯეს და გადაასახლეს. აი, სწორედ ეს რთული ისტორია არის აღწერილი წიგნში (ქრონოლოგია: 1908 წლის ღვინობისთვე – 1909 წლის მაისი).
წიგნში აღწერილი არაერთი პოლიტიკური ფაქტი, პროცესი, სოციალური გარემო და ყოფითი ნიუანსები ფრიად მნიშვნელოვანი წყაროა ისტორიკოსთა და ეთნოლოგთათვის. 
1909 წელს თედო სახოკიამ კატორღიდან გაქცევა მოახერხა. საინტერესოა, რომ ურთულეს პირობებში მყოფი თედო სახოკია (პატიმარი, მშიერ-მწყურვალი, ფეხებშებორკილი, ავადმყოფი, მყოფი ყინვასა თუ გაუსაძლის უჰაერობაში, სასტიკ კრიმინალთა მხრიდან თავდასხმის პირობებშიც კი) სამყაროს ეთნოლოგის თვალით უმზერს და აღწერს ყოველ ყოფით ელემენტს თუ სოციალურ პროცესს. 
მნიშვნელოვანია თედოს მიერ აღწერილი სასამართლო პროცესი, ჩინოვნიკთა სახეები, ქართველი საზოგადოების მხარდაჭერა დაპატიმრებულებისადმი, ღალატის ისტორია, სატუსაღოები, პატიმართა გაუსაძლისი ყოფა, პატიმართა სახეობები: პოლიტიკურები და არაპოლიტიკურები, „კონვოის“ სისტემა, გზა, რიაჟსკის ციხეში ნანახი წარწერა: მისი მეგობრების, მასზე ადრე გაციმბირებული მენავეების მიერ დაწერილი, გაყინულ ვოლგაზე გადაადგილება, უფის, ზლატოუსტის, შემდეგ უკვე ციმბირული ყოფა და ვითარება. იგი ყურადღებას ამახვილებს ხელობის ცოდნის აუცილებლობაზე. აღწერს გავრცელებულ მანკიერებებს: არყის სმას, ქაღალდის თამაშს, სოდომის ცოდვას. 
გზადაგზა თედო სახოკია მოგვითხრობს სხვა პატიმრებზე, მეგობრებზე თუ სხვა ადამიანებზე, აღწერს მათ სულიერ მდგომარეობას, მათი ყოფის მძიმე პირობებს, პოლიტიკურ და არაპოლიტიკურ პატიმართა დაპირისპირებებს. საუბრობს ბურიატებზე, გადასახლებულ ლეკთა ტანჯვა-წამებაზე, ყირგიზებზე. თედოს გამოქცევისა და საქართველოში ჩამოღწევის გზაც არაერთი მნიშვნელოვანი ეთნოგრაფიული ფაქტით არის აღბეჭდილი. 
ამრიგად, თედო სახოკიას „ციმბირული მოგონებანი“ უძვირფასესი წყაროა 1900-იანი წლების კულტურულ-სოციალური ვითარების შესასწავლად და მას აქვს ძალიან დიდი მნიშვნელობა იმდროინდელი ყოფითი რეალიების რეკონსტრუირებისათვის.

მაია ტორაძე

ვრცლად

ილია ვეკუას მემკვიდრენი

ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტს წელს განსაკუთრებული წელი აქვს – აღინიშნა აკადემიკოს ილია ვეკუას დაბადებიდან 110 წლისთავი, 80 წელი შეუსრულდა ამ ინსტიტუტის და ქართული მეცნიერების ორ თვალსაჩინო მოღვაწეს თამაზ ვაშაყმაძეს და თენგიზ მეუნარგიას, რომლებიც ილია ვეკუას მეცნიერულ მემკვიდრეებად მიიჩნევიან.
მათემატიკა მათთვის მთელი ცხოვრებაა, მეცნიერება კი – ის ლაბირინთი, რომლიდან გამოსვლის გზასაც ახალი მოდელების შექმნით და მიგნებებით ახერხებენ – ათეულობით წლები ერთმანეთის გვერდით გაატარეს, ერთად მოუტანეს ინსტიტუტს უამრავი წარმატება, ერთად შეეჭიდნენ ნიკო მუსხელიშვილის, ილია ვეკუას, შალვა მიქელაძის და სხვა დიდი მათემატიკოსების მიერ დატოვებულ მოდელებს და აგერ, 80 წლის თავზე, კვლავ ჩვეული ენერგიითა და მათემატიკისადმი უდიდესი სიყვარულით ემსახურებიან მეცნიერებას.


თამაზ ვაშაყმაძე: „თუ გონება მუშაობს, 80 წელი არც ბევრია და არც ცოტა – ჩვეულებრივი ასაკია“

თამაზ ვაშაყმაძე დაიბადა 1937 წელს თბილისში. სკოლაში კლასელებთან შედარებით ადრე შეიყვანეს და, მიუხედავად იმისა, რომ მამა მათემატიკოსი ჰყავდა (მან საბჭოთა კავშირში პირველმა დაიწყო მათემატიკური ოლიმპიადების ჩატარება) და დედა ძალასა და ენერგიას არ იშურებდა მისთვის განათლების მისაცემად, თავად სამეცნიერო და პიროვნულ წარმატებაში სკოლის ორ მასწავლებელს – ოლია ჭეიშვილს და თამარ ყაზახაშვილს გამოარჩევს. ამბობს, რომ ქალბატონმა ოლიამ ასწავლა კითხვა და ფიქრი, ხოლო ქალბატონმა თამარმა პირველად აღმოაჩინა მერვეკლასელ ცელქ ბიჭში მომავალი მათემატიკოსი და წარმატებული მეცნიერი. 
თამაზ ვაშაყმაძემ 1959 წელს წარჩინებით დაამთავრა თსუ-ის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი, ამის შემდეგ ჩააბარა ასპირანტურაში და დღემდე მისი სამეცნიერო ინტერესების სფეროა გამოთვლითი მათემატიკა, მყარი დეფორმადი სხეულის მექანიკა, მათემატიკური მოდელირება, ჩვეულებრივი და კერძოწარმოებულიანი დიფერენციალური განტოლებები; კომპიუტერული მეცნიერებანი, ინფორმატიკა, არის მეცნიერებათა დოქტორი და, რაც ყველაზე საგულისხმოა, არასოდეს წასულა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტიდან – აქ მუშაობდა იგი წლების განმავლობაში სხვადასხვა ადმინისტრაციულ თუ აკადემიურ თანამდებობაზე (1968-1973 წწ. – თსუ-ის ი. ვეკუას გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტი (გმი), უფროსი მეცნ. თანამშრომელი, 1973-2006 წწ. – თსუ-ის გმი განყოფილების გამგე, 2009 წლიდან – მათემატიკური მოდელირებისა და გამოთვლითი მათემატიკის მიმართულების ხელმძღვანელი, მთავარი მეცნ. თანამშრომელი; 2009 წლიდან დღემდე – თსუ-ის ემერიტუს პროფესორი);
თამაზ ვაშაყმაძე მონაწილეობდა არაერთი სამეცნიერო გრანტის განხორციელებაში, სხვადასხვა დროს მიწვეული იყო მოსკოვში, პუშჩინოში, დელავერის უნივერსიტეტში, არის საერთაშორისო საზოგადოებათა ISIMM, IUSBEM, ISPOROS წევრი, თეორიული და გამოყენებითი მექანიკისა და მეცნიერებათა ისტორიის საზოგადოებათა ვიცე-პრეზიდენტი, საქართველოს საინჟინრო აკადემიის ნამდვილი წევრი (2005 წ.), საქართველოს მათემატიკოსთა კავშირის წევრი (1962 წ.), თეორიულ და გამოყენებით მექანიკაში საქართველოს ეროვნული კომიტეტის ერთ-ერთი დამფუძნებელი.
იგი არის 150-ზე მეტი სტატიის, 5 მონოგრაფიის და 2 სახელმძღვანელოს ავტორი, მისი ხელმძღვანელობით დაცულია 5 სადოქტორო დისერტაცია, მიღებული აქვს პრეზიდენტის ბრწყინვალებისა (2012 წ.) და ღირსების (2003 წ.) ორდენები, ივანე ჯავახიშვილის მედალი (1977 წ., 2009 წ.), აკად. ილია ვეკუას პრემია (1995 წ.), თურქეთის მათემატიკოსთა საზოგადოების საერთაშორისო პრემია უცხოელი მათემატიკოსებისათვის („მთელი ცხოვრება მათემატიკის სამსახურში“; 2016 წ.).
თამაზ ვაშაყმაძის სამეცნიერო მოღვაწეობას ასე აფასებს თსუ-ის ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის დირექტორი გიორგი ჯაიანი: „ბატონი თამაზ ვაშაყმაძის წარმატებული მოღვაწეობის ორი სფერო შეიძლება გამოიყოს – გამოთვლითი მათემატიკა და მექანიკა. მექანიკაში მან შემოიტანა პარამეტრი მოდელში და ამ პარამეტრს თუ მისცემთ სხვადასხვა რიცხვით მნიშვნელობას, მაგალითად, მიიღებთ ვეკუას ან რაისნერის მოდელს და ა.შ. ყველა მოდელი, ფაქტობრივად, ჩასვა თავის მოდელში, როგორც კერძო შემთხვევა. თუ მოხერხდა მოდელის გამოკვლევა ზოგადი პარამეტრისათვის საწყისი სასაზღვრო ამოცანების თვალსაზრისით, ეს, ფაქტობრივად, უნივერსალური წრფივი თეორია გამოვა. დღეს კი მისი ღირებულება ისაა, რომ ვერავინ შექმნის ისეთ წრფივ მოდელს, რომელსაც ბატონი თამაზი თავის პარამეტრს ვერ შეუსაბამებს. ბატონი თამაზი ჯერ კიდევ ილია ვეკუას დროს იყო პროექციული განყოფილების გამგე, ახლა კი არის მათემატიკური მოდელირებისა და გამოთვლითი მათემატიკის მიმართულების ხელმძღვანელი. იგი იყო გამოთვლითი მათემატიკის ფუძემდებლის – აკადემიკოს შალვა მიქელაძის მოწაფე. საკანდიდატო დისერტაცია დაცული აქვს გამოთვლით მათემატიკაში და შემდეგ ჩაერთოO ილია ვეკუას თემატიკაში“. 
ბატონი თამაზისთვის სამეცნიერო მაგალითი ილია ვეკუა ყოფილა. ამბობს, რომ, მიუხედავად ბატონი ილიასთვის განგებისგან მინიჭებული გენიალურობისა, მისი ტიტანური შრომა და სხვა ადამიანებში სიკეთის დანახვის ნიჭი ახალგაზრდა მეცნიერებს ყოველთვის უბიძგებდა თავიანთ გარშემო კარგი (ადამიანი, მოვლენა) ეძებნათ. 
კითხვაზე, კმაყოფილია თუ არა ცხოვრებით, ბატონი თამაზი ცდილობს ორი სიტყვით შემოიფარგლოს – თურმე კრიტიკული დამოკიდებულება საკუთარი თავისადმი ამ კმაყოფილების საშუალებას არ აძლევს. იგი კიდევ იმითაა გამორჩეული, რომ თავისუფლების შინაგანი განცდა აქვს და შეზღუდვები არ მოსწონს, მაგალითად, უამრავი სამეცნიერო სტატიის ავტორია, მაგრამ დაკვეთით ამ სტატიებს ვერ წერს. 
რაც შეეხება დროს და მასთან მიმართებას, თამაზ ვაშაყმაძე ამბობს, რომ მეცნიერებისგან შორს გატარებულ არც ერთ წუთს არ ნანობს: „ჩემი მეგობრები არიან ციცინო გაბისკირია და ლერი გოგოლაძე, სანამ ისინი შეუღლდებოდნენ, ყოველდღე ერთად ვიყავით. ამ ურთიერთობებს კიდევ გავაგრძელებდი, მას არაფერი შეედრება. ჩვენ, ფაქტობრივად, ციცინომ, 10 წლით უმცროსმა გოგონამ გაგვზარდა. არასოდეს დამავიწყდება, როგორ წაგვიკითხა „უფლისციხის ვერხვები“, როგორ დავდიოდით ერთად სხვადასხვა ადგილების მოსანახულებლად... ეს რომ არ გამეკეთებინა, რა ვიქნებოდი ახლა? თუ უკან არ გიდგას შენ მიერ გაკეთებული ცხოვრებისეული მაგალითი, ჩათვალე, რომ არაფერი გაგიკეთებია. 80 წელი რა არის?! როცა ტვინი მოძრაობს და ქმნის პროდუქტს... არც ბევრია, არც ცოტა... ჩვეულებრივი ასაკია“.


თენგიზ მეუნარგია: „რაც უნდა დიდი მიღწევები გქონდეს, გეჩვენება, რომ 80 წელი მეცნიერებისთვის ცოტაა“

თენგიზ მეუნარგია დაიბადა 1937 წლის 17 აგვისტოს ქალაქ ზუგდიდში, ცნობილი ექიმის ვალერიან მეუნარგიას და ქალბატონ თამარ შონიას ოჯახში. თენგიზთან ერთად იზრდებოდნენ უფროსი ძმა ვახტანგი და უმცროსი და ოფელია. მან ზუგდიდის ვაჟთა საშუალო სკოლა 1955 წელს ოქროს მედლით დაამთავრა. მიუხედავად მამის სურვილისა, სამივე შვილი ექიმი ყოფილიყო, თენგიზმა თავის პროფესიად მათემატიკა აირჩია და იმავე წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა–მათემატიკის ფაკულტეტზე ჩაირიცხა. მათემატიკოსის პროფესია აირჩია ასევე ოფელიამაც. როგორც ბატონი თენგიზი ამბობს, მათემატიკით მათი გატაცება დედის, ქალბატონ თამარის დამსახურებაა, მამის პროფესიას კი უფროსი ძმა ვახტანგი გაჰყვა, რომელიც დღეს ცნობილი მედიკოსია.
1960 წელს, უნივერსიტეტის წარჩინებით (წითელი დიპლომით) დამთავრების შემდეგ, თენგიზ მეუნარგია ჩაირიცხა ასპირანტურაში ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორიის განხრით.
1966 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორად დაინიშნა ილია ვეკუა. მისი თაოსნობით უნივერსიტეტში ბევრი ნოვატორული იდეა განხორციელდა – დაარსდა ახალი ფაკულტეტი, ჩამოყალიბდა ახალი კათედრები და ლაბორატორიები. ამავე წელს შეიქმნა გამოყენებითი მათემატიკის პრობლემური ლაბორატორია, რომელიც აღიჭურვა იმ დროისთვის საუკეთესო ელექტრონული გამომთვლელი მანქანებით. ამ ლაბორატორიის პირველ თანამშრომლებს შორის თენგიზ მეუნარგიაც იყო. სწორედ ამ დროიდან, ილია ვეკუას ხელმძღვანელობით, იწყება მისი ნაყოფიერი მეცნიერული მუშაობა გარსთა მათემატიკურ თეორიაში.
1973 წელს თენგიზ მეუნარგიამ წარმატებით დაიცვა დისერტაცია ფიზიკა–მათემატიკის მეცნიერებათა კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად თემაზე „ცვლადი სისქის ფირფიტების ღუნვის თეორიის შესახებ“. მისი სამეცნიერო ხელმძღვანელი იყო ილია ვეკუა. 
1989 წელს თენგიზ მეუნარგია აირჩიეს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის გარსთა თეორიის განყოფილების გამგედ. მისი თაოსნობით განყოფილებაში წლების განმავლობაში მუშაობდა სამეცნიერო და სასწავლო-სამეცნიერო სემინარები გარსთა თეორიაში, დრეკადობის მათემატიკურ თეორიაში, ვარიაციულ მეთოდებში, ტენზორულ ანალიზში. 
1997 წელს თენგიზ მეუნარგიამ წარმატებით დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „სწრაფად ცვალებადი გეომეტრიის მქონე დრეკადი გარსების მათემატიკური თეორიის სასაზღვრო ამოცანები“. თენგიზ მეუნარგიას ამ ფუნდამენტურ ნაშრომში ილია ვეკუას მიერ აგებული გარსების თეორია გათავისუფლდა დაშვებისგან გარსების დამრეცობის შესახებ. აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვნად გაფართოვდა კლასი იმ სხეულებისა, რომელთა დაძაბულ-დეფორმირებული მდგომარეობის განსაზღვრა შესაძლებელი გახდა შემოთავაზებული თეორიის გამოყენებით. ბატონი თენგიზი 2006 წლამდე იყო ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის გარსთა თეორიის განყოფილების გამგე. 2007 წლიდან, ინსტიტუტის რეორგანიზაციის შემდეგ, იგი ამ ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელია და აქტიურად განაგრძობს სამეცნიერო მუშაობას.
მისი ხელმძღვანელობით დაცულია 5 სადოქტორო დისერტაცია, მიღებული აქვს ღირსების ორდენი (2012 წ.).
თენგიზ მეუნარგიას სამეცნიერო მოღვაწეობას ასე აფასებს თსუ-ის ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის დირექტორი გიორგი ჯაიანი: „თენგიზ მეუნარგია არის ბატონი ილია ვეკუას მიმდევარი, მისი ხელმძღვანელობით დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია და არის, ფაქტობრივად, ერთადერთი მეცნიერი, რომელიც გარსთა თეორიაში ილია ვეკუას მიერ დატოვებულ მოდელებს ღრმად იცნობს. ილია ვეკუას ბევრი მიმდევარი ჰყავს, მაგრამ ჯერ კიდევ არის მის მიერ დატოვებული მოდელები, რომლებიც არ არის შესწავლილი, ბატონი თენგიზი კი ის მეცნიერია, რომელიც ყველა მისი მოდელის ღრმა მცოდნეა. იგი ცდილობს ახალგაზრდები და საშუალო თაობაც ჩააბას ამ მოდელების შემდგომ განვითარებაში. მუდამ წუხს, რომ უკვე ასაკშია და ვერ მოასწრებს ყველაფერი მიიტანოს ახალგაზრდა თაობამდე, რათა ბატონი ილიას იდეებმა შემდგომი განვითარება ჰპოვოს“.
ადამიანის სიდიდეს მისი შინაგანი ბუნება განაპირობებს. თენგიზ მეუნარგიას სამეცნიერო შედეგების აქ მოყვანილი მოკლე და არასრული მიმოხილვიდანაც კარგად ჩანს იუბილარის მეცნიერული გამჭრიახობა, მიზანდასახულობა და შრომისმოყვარეობა. მისი სამუშაო მაგიდა ყოველთვის სავსეა რვეულებით, რომლებიც გავსებულია წვრილი ასოებით დაწერილი ფორმულებით, ამასთან თითოეულ რვეულს აწერია წელი, თვე და რიცხვი, ხოლო ზოგიერთს – საათი და წუთიც. მეცნიერს თვითონაც ძალიან უყვარს დაფასთან ცარცით მუშაობა და ამას აჩვევს თავის მოწაფეებსაც. უზარმაზარი დაფა, რომელიც მის სამუშაო კაბინეტში ჰკიდია, ყოველთვის გავსებულია რაციონალურად განაწილებული ფორმულებითა და ნახაზებით. ხშირად, დაფაზე ამ ნაწერების შინაარსისგან აბსტრაგირებული ვიზუალური მხარეც ისეთ ესთეტიკურ სიამოვნებას ანიჭებს მნახველს, რომ მისი წაშლაც დაეზარება.
თენგიზ მეუნარგია ის მეცნიერია, რომელიც თავისი თავმდაბლობით, სტუდენტებისა და კოლეგებისადმი დამოკიდებულებით თავად გამოარჩევს საკუთარ თავს და ისე გესაუბრება, თითქოს ამდენი წლის წარმატებული მეცნიერული მოღვაწეობა მის მხრებზე არ იდოს: მორიდებით ახსენებს დედას, რომელიც მისი მათემატიკური ნიჭის საწყისი ყოფილა, იხსენებს მის დიდ მასწავლებელს ილია ვეკუას, რომლის მეცნიერული მემკვიდრეობის განვითარებისათვის დღესაც იღვწის და ამბობს, რომ ცხოვრების თავიდან დაწყებაც რომ მოუწიოს, ისევ მათემატიკას აირჩევდა, რადგან უყვარს და არასოდეს უფიქრია მისგან შორს ყოფნა. რაც შეეხება იუბილეს, დიდად არაფრად მიიჩნევს, რადგან ფიქრობს, რომ ბევრი არაფერი გაუკეთებია და როცა საქმე გაქვს, წინ კიდევ ბევრი მათემატიკური ამოცანაა ამოსახსნელი და ახალგაზრდობა დიდ მეცნიერთა მემკვიდრეობასთან არის მისაახლოებელი, გეჩვენება, რომ 80 წელი ცოტაა.

ვრცლად