ინტელექტუალთა ბანკი

გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი მეწყრების მონიტორინგისა და ადრეული შეტყობინების სისტემების შესახებ

საქართველო იმ რთული რელიეფის მქონე ქვეყნებს მიეკუთვნება, რომელშიც არა ერთი მეწყერსაშიში ზონაა და მათი გააქტიურების შემდეგ დიდი ზარალი ადგება როგორც ეკოლოგიას, ასევე მოსახლეობას. მაგალითისთვის შეგვიძლია გავიხსენოთ 2015 წლის 13 ივნისს მდინარე ვერეს ხეობაში მომხდარი ტრაგედია და დარიალის ხეობაში განვითარებული გლაციალური ღვარცოფები, რომელთა მიზეზიც ყოველ ჯერზე დევდარაკის მყინვარის ჩამოშლაა (დევდარაკის მყინვარი ცნობილია თავისი მძლავრი ყინულოვანი ჩამოზვავებით, რომელიც აღინიშნა 1776, 1778, 1785, 1808, 1817, 1832 და 2007 წლებში. უკანასკნელი ღვარცოფი ამ ხეობაში 2014 წელს დაფიქსირდა, როცა მილიონნახევრ კუბურ მეტრზე მეტმა ყინულისა და მიწის მასამ მდინარე თერგის დაგუბება, ადამიანთა მსხვერპლი და კატასტროფული ნგრევა გამოიწვია). 
მეცნიერთა მონიტორინგის შედეგები აჩვენებს, რომ საქართველოში 40 000 (ზოგი მონაცემით, 50 000) მეწყრული უბანია. გარემოს დაცვის სამინისტრო და შესაბამისი დაწესებულებები მათზე დაკვირვებას მუდმივად ახორციელებენ, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ მსოფლიოში არ არსებობს რაიმე ხერხი ან მოწყობილობა, რომელიც ამ მოვლენას შეაჩერებს. რჩება ერთი გზა – ისეთი სისტემის შექმნა, რომელიც მეწყერის გააქტიურების საშიშროებას ავტომატურ რეჟიმში დააფიქსირებს. ამგვარი სისტემები და დანადგარები მსოფლიოს არა ერთ ქვეყანაში გამოიყენება და საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრომაც შეიძინა, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ საკმაოდ ზუსტი მონიტორინგის/ადრეული შეტყობინების სისტემების (აშს) ფასი ძალიან მაღალია (ათეული და ასეული ათასობით ამერიკული დოლარი), რაც განვითარებადი ქვეყნებისათვის საჭირო რაოდენობით მათ შესყიდვას პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის.
ამდენად, გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი, რომელიც შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსდა და რომელიც „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემის“ შექმნას ითვალისწინებს, ძალზედ აქტუალური და ქართული რეალობისთვის აუცილებელია.
პროექტს, რომლის ღირებულება 236 ათასი ლარია, ახორციელებს თსუ-ის მ. ნოდიას სახელობის გეოფიზიკის ინსტიტუტის მეცნიერთა დიდი ჯგუფი, რომლის შემადგენლობაშიც არიან ძირითადი შემსრულებლები: აკადემიკოსი თამაზ ჭელიძე (პროექტის ხელმძღვანელი), ნუგზარ ღლონტი, ზურაბ ჭელიძე, თენგიზ ქირია, ნოდარ ვარამაშვილი და დამხმარე პერსონალი: დავითი ჭედია (ინჟინერი), ჯემალი ქირია (გეოფიზიკოსი), ნინო თანიაშვილი (ტექნიკოსი), ზვიად მაღრაძე (ტექნიკოსი), დიმიტრი ამილახვარი (თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების სტუდენტი, ლაბორანტი) და ლევან დვალი (თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების სტუდენტი, ლაბორანტი).
მეწყერი, როგორც სხვადასხვა ლექსიკონშია განმარტებული, არის მიწის მასების ან ქანების ფენის მოწყვეტა და გადაადგილება მთის კალთაზე ან ფერდობზე სიმძიმის ძალის გავლენით. იგი უფრო ხშირად იქ წარმოიქმნება, სადაც წყალშემკავებელი (თიხოვანი) და წყლიანი (მაგ., ქვიშა-ხრეშიანი) ქანები ერთმანეთს ენაცვლება და შრეთა დაქანება კალთის დაქანების თანხვედრილია. მეწყერის მიზეზია ქანების წონასწორობის დარღვევა, რასაც იწვევს ფერდობის ძირის გამორეცხვა, გამოფიტვის ან ტენიანების გადამეტების გამო ქანების სიმტკიცის შესუსტება, სეისმური ბიძგები, ადამიანის სამეურნეო საქმიანობა ადგილის გეოლოგიური პირობების გაუთვალისწინებლად და სხვ. მასთან ბრძოლის ეფექტიანი საშუალებაა მთის კალთების გატყიანება, საინჟინრო ნაგებობებით გამაგრება, დრენაჟი და სხვა.
გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი – „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემა“, რომელიც ასევე იყო დაფინანსებული ევროსაბჭოსაგან – მიზნად ისახავს ეკონომიური და სანდო გეოფიზიკური მონიტორინგის ტელემეტრული კომპლექსის შექმნას ავტონომური კვებით (მზის ბატარეებით), რომელიც კატასტროფული მოვლენის მოახლოებას და დაწყებას რადიოსიგნალების ან ინტერნეტის საშუალებით გვამცნობს. ამ თითქოსდა შეუთავსებელი მოთხოვნების – ეკონომიურობისა და სიზუსტის – დაკმაყოფილება შესაძლო გახდა თანამედროვე მაღალი ტექნოლოგიების წყალობით. 
როგორც პროექტის ხელმძღვანელი, აკადემიკოსი თამაზ ჭელიძე ამბობს, საქმეს აადვილებს ის, რომ ამ სისტემისათვის არ არის აუცილებელი მაღალპრეციზიული ხელსაწყო. „საჭიროა კარგი სანდოობით გამოიყოს სიგნალის მხოლოდ რამდენიმე დონე, რათა შესაძლებელი იყოს ფონური და ანომალური მდგომარეობის გარჩევა. ღვარცოფის/მეწყრის ადრეული შეტყობინების ქსელი მოიცავს მასების მოძრაობის გამომწვევი ორი ძირითადი ფაქტორის მონიტორინგს: ნიადაგის ტენიანობა (შედარებით გრძელვადიანი წინამორბედი) და მექანიკური მოძრაობით გამოწვეული გადაადგილება/აჩქარება/ვიბრაცია (მოკლევადიანი წინამორბედი), რაც მიიღწევა თანამედროვე მცირეფასიანი მიკროსენსორების გამოყენებით. შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენი მოწყობილობა არის დიაგნოსტიკური სისტემა, რომელიც მუდმივად იღებს ინფორმაციას, ადარებს მათ შეთანხმებულ კრიტერიუმებს (ნიადაგის ტენიანობის და დიფერენციალური აჩქარების კრიტიკულ მნიშვნელობებს) და იღებს გადაწყვეტილებას განგაშის ტელემეტრული სიგნალის გაგზავნაზე. ჩვენი სისტემა დაახლოებით 500-600 დოლარი ეღირება, რაც გაცილებით იაფია უკვე არსებულ სისტემებზე, რომელთა ღირებულება ასეულ ათას დოლარს აღწევს“, – აღნიშნა მან. 
ამ ეტაპზე, ორიგინალური ეკონომიური მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების სისტემის საიმედოობის დასამტკიცებლად, აუცილებელია შორ მანძილზე ტელემეტრული სიგნალის გადამცემის აწყობა და მიღებული შედეგების შედარება ძვირადღირებული სერიული ხელსაწყოების მონაცემებთან. 
სისტემა ნიადაგის გადამეტებული ტენიანობის ან სხვა მიზეზით მეწყერის დაძვრის თაობაზე წინასწარ აწვდის სიგნალს სპეციალურ მოწყობილობას, საიდანაც ხდება ინფორმაციის გადაცემა უახლოეს დასახლებულ პუნქტებსა და სხვადასხვა უწყებებში, რაც თავისთავად მოგვცემს საშუალებას თავიდან ავიცილოთ ზარალი, რომელიც მეწყერს შეიძლება მოჰყვეს. 
როგორც ჩვენთან საუბარში გეოფიზიკის ინსტიტუტის მიწვეულმა სპეციალისტმა (კომუნიკაციებისა და ელექტრონული დიზანის მიმართულება) ზურაბ ჭელიძემ განაცხადა, პროექტი, რომელიც იაფი სისტემის შექმნას ითვალისწინებდა, იმითაცაა საინტერესო, რომ მან თავიდან უნდა აგვარიდოს ცრუ განგაში. „ჩვენ ელექტრონული დიზაინისა და ახალი ტექნოლოგიების გამოყენებით ავაწყვეთ სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს უბნის დიფერენციალურ დაკვირვებას. ცრუ განგაში რომ გამოირიცხოს, გამოყენებული გვაქვს მიკროელექტრული მოწყობილობები, რომლებიც გრძნობენ აჩქარებას და დახრას. ამ სენსორებით შევძლებთ ვაკონტროლოთ ანომალიები მეწყერის ფორმაში, დახრასა თუ აჩქარებულ გადაადგილებაში. კრიტიკული ანომალიის შემთხვევაში კი ის გამოიმუშავებს განგაშის სიგნალს. პროექტის ყველა მონაწილემ უდიდესი სამუშაო გასწია, რომ გვქონოდა ნიადაგის მასების გაწყლოვანების კონტროლის შესაძლებლობა. ამისთვის გამოვიყენეთ შედარებით ეკონომიური მიკროტალღური მოწყობილობა, რომელიც ეფექტურია მოძრავი ობიექტების კონტროლისთვის. დღეისათვის უკვე მზადაა მოწყობილობა, რომელიც უახლოეს დასახლებულ პუნქტს ან სერვერს მიაწვდის ინფორმაციას და რისკის შეფასებას გააკეთებს. დარჩენილია მხოლოდ საველე სამუშაოები, რასაც პროექტის დასრულებამდე გავართმევთ თავს“, – აღნიშნა ზურაბ ჭელიძემ.
ცხადია, გამოყენებითი სამეცნიერო გრანტი იმითაა საინტერესო, რომ მეცნიერება დაუახლოვდეს საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი პრობლემების გადაწყვეტას. ამდენად, „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემა“ უნდა მოხვდეს იმ ორგანიზაციების თვალთახედვის არეში, რომელთაც ბუნებრივი კატასტროფების თავიდან აცილება ევალება. ამ საკითხზე ჩვენთან საუბარში გეოფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორმა ნუგზარ ღლონტმა აღნიშნა, რომ სისტემაზე მუშაობა მეცნიერთა ჯგუფმა ჯერ კიდევ 10-15 წლის წინ დაიწყო და მიღებული და მოსალოდნელი შედეგები ორჯერ გააცნეს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს წარმომადგენლებს. „პროექტმა ორივეჯერ მოწონება დაიმსახურა, მაგრამ როგორც კი დაფინანსებაზე მიდგა საქმე (სულ რაღაც 3000 ლარს ვითხოვდით), ყველა გაჩუმდა, არადა ეს მართლაც საჭირო დანადგარია და სახელმწიფოს გაცილებით იაფი დაუჯდება მისი დამონტაჟება და ექსპლუატაცია (შეძენაც), ვიდრე უცხოურისა, რომელსაც ჩვენი სისტემა არაფრით ჩამოუვარდება“, – აღნიშნა მან. 
მომავალი კომერციალიზაციის გეგმებზე ასევე გვესაუბრა გეოფიზიკის ინსტიტუტის თანამშრომელი, მათემატიკოსი, პროგრამისტი თენგიზ ქირია, რომელმაც აღნიშნა: „მას შემდეგ, რაც ეს პროექტი დაგვირგვინდება სენსორების მუშაობით, მათი ანათვალების მათემატიკური დამუშავებით, მიღებული სიგნალის გადამუშავებით და ჭკვიანი ინფორმაციის სერვერზე მოხვედრით, უკვე შესაძლებელი იქნება მის ერთ კომპლექსურ აპარატად ჩამოყალიბება. საბოლოო ჯამში კი მის კომერციალიზაციაზეც ვიმუშავებთ. ვფიქრობთ, ამ სისტემამ უნდა დააინტერესოს არა მხოლოდ ჩვენი სახელმწიფო უწყებები, არამედ მეზობელი რეგიონებიც. ეს შეიძლება შორი პერსპექტივაა, მაგრამ ჩვენ იმედიანად ვართ და გვგონია, რომ ასეთი ეფექტური და იაფიანი სისტემა კომერციალიზაციის ობიექტი უნდა გახდეს“. 
პროექტი უკვე ცნობილია საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებისთვის. ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ-თანამშრომლის ნოდარ ვარამაშვილის თქმით, პროექტის შესახებ რამდენიმე სტატია გამოქვეყნდა უცხოურ მაღალრეიტინგულ სამეცნიერო ჟურნალში. მასში ადრეულ ეტაპზე ჩართულნი იყვნენ საფრანგეთის სტრასბურგის უნივერსიტეტის ჯგუფი და პროფესორი ჟან ფილიპ მალე. ამავე თემაზე მოხსენებები გაკეთდა შვეიცარიაში, ქალაქ დავოსში გამართულ სამეცნიერო კონფერენციაზე. დღეისათვის მიწვევა აქვთ ქალაქ ლოზანადან, სადაც მოხსენებას წარადგენენ შეტყობინების სისტემების თაობაზე, რომელიც, სენსორების შეცვლის შემთხვევაში ნებისმიერი სხვა პროცესის ადრეული შეტყობინებისთვისაც შეიძლება იქნეს გამოყენებული. 
მეცნიერთა ჯგუფი ხელსაწყოს დაპატენტებაზეც ფიქრობს. ეს საკითხი დავალებული აქვს გეოფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილეს ჯემალ ქირიას, რომელმაც აღნიშნა, რომ უკვე მიმდინარეობს მოლაპარაკება საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრთან (საქპატენტი) და ხელსაწყოს დასრულებისთანავე მასზე საავტორო უფლებებს მიიღებენ.
პროექტის დასრულებამდე სულ რაღაც ერთი წელი დარჩა. როგორც ტექნიკოსმა ზვიად მაღრაძემ გვითხრა, დარჩენილია საველე სამუშაოები, რასაც მოუთმენლად ელიან, რადგან დარწმუნებულნი არიან წარმატებაში. 
პროექტის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი ისაა, რომ მასში თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების ორი სტუდენტი: დიმიტრი ამილახვარი და ლევან დვალიცაა ჩართული. ისინი აქტიურად იყვნენ დაკავებული ექსპერიმენტებში და როგორც თავად აღნიშნეს, იმ წლებმა, რომელიც გეოფიზიკის ინსტიტუტის ლაბორატორიაში გაატარეს, დიდი ცოდნა და გამოცდილება მისცა. ეს კი უკვე იმის მანიშნებელია, რომ მათი მომავალიც გეოფიზიკას დაუკავშირდება. 
და ბოლოს, აკადემიკოს თამაზ ჭელიძის აზრით, თსუ-ის გეოფიზიკის ინსტიტუტის ჩართულობა სასწავლო პროცესში მეტად უნდა გაიზარდოს. მისი თქმით, მსოფლიო შრომით ბაზარზე კატასტროფის რისკების შემცირებაზე მომუშავე სპეციალისტებზე ყველაზე დიდი მოთხოვნაა და ეს კურსი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტშიც უნდა იკითხებოდეს, რათა ასეთ რთულ რეგიონში ქართველი სპეციალისტებიც გვყავდნენ და მუდმივად უცხოელებისკენ არ გვეჭიროს თვალი.

ვრცლად

მსოფლიოს წამყვან სამეცნიერო ცენტრებში მოღვაწე ბაჩანა ლომსაძე მშობლიურ უნივერსიტეტში დაბრუნებაზე ფიქრობს

2006 წელს გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების წარმატებულ და პერსპექტიულ სტუდენტზე – ბაჩანა ლომსაძეზე წერდა. მაშინ მას დიდ წარმატებებს უწინასწარმეტყველებდნენ და ამბობდნენ, რომ ცოტა ხანში მის სახელს უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრებიდანაც გავიგონებდით.
გავიდა სულ რაღაც 11 წელი და ჩვენ ისევ ვწერთ ბაჩანა ლომსაძეზე, რომლის მნიშვნელოვან სამეცნიერო მიგნებებს დღეს ევროპისა და ამერიკის მედიასაშუალებები აშუქებენ. 
ვინ არის ბაჩანა ლომსაძე და როგორ აპირებს იგი მშობლიური თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის ვალის დაბრუნებას, მასთან ინტერვიუში ამოიკითხავთ.

ინტერესები

– ბაჩანა, ჩვენ გვახსოვს, რომ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სწავლისას შენ ითვლებოდი განსაკუთრებული მონაცემების და დიდი სამეცნიერო პერსპექტივის მქონე სტუდენტად. ჩვენი გაზეთი ამის შესახებ 2006 წელს წერდა კიდეც. როდის წახვედით საქართველოდან და რა იყო წასვლის მიზეზი?
– ჩემი სამეცნიერო კვლევის ინტერესი, ბაკალავრიატიდან მოყოლებული, იყო ლაზერული სპექტროსკოპია, კერძოდ კი, უწყვეტი ტალღის მქონე ლაზერების საშუალებით ატომებისა და მოლეკულების გაცივება და შემდგომ მათი დინამიკისა და ურთიერთქმედებების შესწავლა მოკლე ხანგრძლივობის იმპულსების (ფემტო-წამები) და მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების გამოყენებით. სამწუხაროდ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ამ მიმართულებით სამაგისტრო/სადოქტორო პროგრამა არ იყო, რამაც გამოიწვია ჩემი გამგზავრება შეერთებულ შტატებში. ბაკალავრიატის დამთავრების შემდეგ, 2008 წელს, ჩავირიცხე სადოქტორო პროგრამაზე (სრული დაფინანსებით) კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, რომელიც ერთ-ერთ წამყვან უნივერსიტეტად ითვლება ლაზერული სპექტროსკოპიის დარგში. 
– ვიცით, რომ კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შემდგომ რამდენიმე უნივერსიტეტში საქმიანობდი. ამჟამად სად მოღვაწეობ?
– დოქტორის ხარისხის მინიჭების შემდეგ (2012 წელს) მიწვეული ვიყავი კოლორადოს უნივერსიტეტში და მასთან არსებულ ასტროფიზიკის გაერთიანებული ლაბორატორიების ინსტიტუტში (JILA), როგორც მკვლევარი მეცნიერი. ყველა თაობის ფიზიკოსი დამეთანხმება, რომ ეს არის მსოფლიოს წამყვანი სამეცნიერო ცენტრი, სადაც საფუძველი ჩაეყარა მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების სპექტროსკოპიას და ლაზერების მეშვეობით გაცივებული ატომებისა და მოლეკულების მიღებას. ინსტიტუტის პრესტიჟულობაზე ისიც მეტყველებს, რომ აქ გაიცა 5 ნობელის პრემია, რომელთაგან 3 – ზუსტად იმ სფეროში, რომელშიც მე ვსაქმიანობ. ჩემთვის უდიდესი პატივი იყო – ყოველდღიურად მემუშავა დღესაც აქტიურად მოღვაწე ნობელის პრემიის ლაურეატების გარემოცვაში.
ამჟამად ვმუშაობ მიჩიგანის უნივერსიტეტში, როგორც პოსტდოქტორანტი.
– მკითხველისთვის და კოლეგებისთვის რომ უფრო გასაგები იყოს, მოკლედ გვესაუბრეთ თქვენი სამეცნიერო ინტერესების თაობაზე. რა შედეგები გაქვთ ბოლოდროინდელ კვლევებში?
– როგორც აღვნიშნე, ჩემი სამეცნიერო ინტერესები მოიცავს შემდეგ მიმართულებებს: უწყვეტ-ტალღებიანი ლაზერებით ატომებისა და მოლეკულების გაცივებას, მათ კვანტურ კონტროლს და ატომებისა და მოლეკულების ურთიერთქმედებისა და დინამიკის შესწავლას მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების გამოყენებით. 
უნდა აღვნიშნო, რომ კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ვმუშაობდი ცივი ატომებისა და მოლეკულების მიღებაზე მაგნიტურ-ოპტიკური ჩამჭერის მეშვეობით. უშუალოდ ჩემ მიერ დაგეგმილი და აწყობილი ექსპერიმენტით მე და ჩემმა ხელმძღვანელმა ბრეტ დეპაოლამ (Brett DePaola) წარმატებით ვაჩვენეთ, თუ როგორ შეიძლებოდა ამ ცივი სისტემების აღგზნების და იონიზაციის კონტროლი ლაზერების მოკლე-ხანგრძლივობის იმპულსების ამპლიტუდის და ფაზის ცვლილებით. ეს შედეგები ძალზედ მნიშვნელოვანია კვანტური კომპიუტერების განვითარებისთვის.
რაც შეეხება ურთიერთქმედების და დინამიკის შესწავლას, მათ შესახებ მაღალი სიზუსტის (დეტალური ინფორმაციის) მიღება შეუძლებელი იყო არსებული ოპტიკური მეთოდებით. სწორედ ამიტომ, დოქტორის ხარისხის მიღების შემდგომ, მიზნად დავისახე, რომ შემექმნა ისეთი მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ოპტიკური მეთოდი, რომელიც აღნიშნული პრობლემების წარმატებით გადაწყვეტას შეძლებდა. საბოლოოდ, მე და ჩემმა პოსტდოქტორანტურის ხელმძღვანელმა სტივენ კანდიფფ'მა (Steven Cundiff’) შევიმუშავეთ იდეა ასეთი მეთოდისთვის. 
როგორც ანალიზმა აჩვენა, ეს მეთოდი ასევე შეძლებდა ნივთიერებათა გარჩევას უცნობ ნარევში, რაც უაღრესად მნიშვნელოვანია, მაგალითად, ასაფეთქებელი, აალებადი და მომწამლავი აირების დეტექტირებისთვის გარემოში. სწორედ ამის გამო, ჩემი პროექტი დაფინანსდა გრანტით ამერიკის უსაფრთხოების დეპარტამენტის მიერ, რაც მიზნად ისახავდა ამ მეთოდის შექმნას და მის პრაქტიკულ გამოყენებაში დემონსტრირებას. როგორც გაირკვა, ამ პრობლემის მიმართ ინტერესი ძალზედ დიდი იყო და მის რეალიზებას ჩვენგან დამოუკიდებლად ცდილობდა მსოფლიოს რამდენიმე წამყვანი ცენტრი.
– რა ეტაპები გაიარეთ ამ მეთოდის პრაქტიკაში დასანერგად?
– ხსენებული საკითხის გადაჭრას კომპლექსური მიდგომა სჭირდებოდა და მკვლევრისაგან დიდ გამოცდილებას, ძალისხმევას და დაუღალავ შრომას მოითხოვდა. ყურადღებას გავამახვილებ იმ მნიშვნელოვან მომენტზე, რომ თვით ექსპერიმენტის დაგეგმვა, მისი დიზაინი, აწყობა, გაზომვა და შედეგების დამუშავება უშუალოდ ჩემ მიერ იქნა შესრულებული. სიამაყით შემიძლია აღვნიშნო, რომ დასმულ ამოცანას და მის მოთხოვნებს წარმატებით გავართვი თავი, რის შედეგადაც ამიერიდან შესაძლებელი იქნება – რეკორდული და უპრეცედენტო სიზუსტით მოხერხდეს ატომებისა და მოლეკულების ზენაზი სტრუქტურული დონეების (გადაგვარებული დონეების) გარჩევა და მათი დინამიკისა და ურთიერთქმედებების შესწავლა. ახლა დამაჯერებლად შეიძლება ითქვას, რომ ჩემ მიერ შექმნილი მეთოდი უახლოეს მომავალში გამოყენებული იქნება სხვადასხვა პრაქტიკული მიზნებისთვის, კერძოდ: გარემოს და ბრძოლის ველის მონიტორინგისთვის; ასაფეთქებელი და მომწამვლელი ნივთიერების იდენტიფიცირებისთვის, რაც ძალზედ მნიშვნელოვანია ხალხთა მასიური შეკრების ადგილების დასაცავად (აეროპორტები, რკინიგზის სადგურები და ა.შ). დავამატებდი, რომ ჩემ მიერ შექმნილი მეთოდი იძლევა საშუალებას – მონიტორინგი უმოკლეს დროში (წამებსა და წუთებში) და, რაც ასევე არსებითია, დისტანციურად (უშუალოდ შეხების გარეშე) და უპრეცედენტო საიმედოობით ჩატარდეს.
დღიდან მეთოდის გამოქვეყნებისა (2017 წ. 29 სექტემბერი), მიღებულ შედეგს უკვე გამოეხმაურა 100-მდე ქვეყანა და კომპანია. მეამაყება, რომ ჩემ მიერ შექმნილი პროდუქტი წარმატებით შუქდება როგორც აშშ-ს, ასევე მსოფლიოს სხვადასხვა სატელევიზიო „ნიუსებში“, გაზეთებსა და ონლაინ-ჟურნალებში.

საქმე

– სად შეიძლება გაეცნონ ჩვენი მეცნიერები თქვენს შრომებს?
– ფაქტია, რომ მეცნიერულ მიღწევას გამოქვეყნებული შრომის პრესტიჟულობა (იმპაქტ-ფაქტორი) განსაზღვრავს. ზოგიერთ ასეთ პრესტიჟული ჟურნალების რიცხვს განეკუთვნება: Physical Review A (იმპაქტ-ფაქტორი – 2.8), Optics Letters (იმპაქტ-ფაქტორი – 3.4) და გაცილებით პრესტიჟული Physical Reeviw Letters (იმპაქტ-ფაქტორი – 8.5). მაგრამ არსებობს ჟურნალები – NATURE და SCIENCE, სადაც შრომის გამოქვეყნება ყველა მეცნიერის ცისფერი ოცნებაა (იმპაქტ-ფაქტორი – 37-40). ეს არის ის თამასა, რომლის დაძლევასაც ნებისმიერი მეცნიერი ნებისმიერ ასაკში ინატრებდა. მეამაყება, რომ ჩვენს უნივერსიტეტში მიღებული განათლებით, ჩემს ასაკში, მომიწია ამ მეტად პრესტიჟულ, ზღვრული იმპაქტ-ფაქტორის მქონე ჟურნალში შრომის გამოქვეყნება. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ეს გაკეთდა ორი მეცნიერის – ჩემი და ჩემი ხელმძღვანელის თანაავტორობით.
ასევე მინდა აღვნიშნო, რომ ჟურნალი „ოპტიკისა და ფოტონიქსის სიახლეები“ ყოველ წელს ბეჭდავს სპეციალურ გამოშვებას, სადაც თავმოყრილია ბოლო 12 თვეში გამოქვეყნებული დაახლოებით 20-30 საუკეთესო შრომა/მიღწევა ოპტიკისა და ლაზერების დარგში. ამ შრომების შერჩევა ხდება წამყვანი უნივერსიტეტებიდან მოწვეული რეფერების მიერ. ჩემი შრომა არჩეული იქნა ამ სპეციალური გამოშვებისთვის და იგი 2017 წლის დეკემბრის დასაწყისში გამოქვეყნდება. 
გარდა ამისა, გამოქვეყნებული მაქვს 10-მდე სტატია პირველი თანაავტორობით (ამას მნიშვნელობა აქვს) მაღალ იმპაქტ-ფაქტორიან ჟურნალებში. გამომცემლობა „თანამედროვე ოპტიკის ენციკლოპედიამ“ შემომთავაზა დავწერო სტატია მათი ენციკლოპედიისთვის, რომელიც ასევე დეკემბერში გამოქვეყნდება.
დავამატებდი, რომ ჩემ მიერ შექმნილ მეთოდზე წარდგენილი მაქვს პატენტი, რომელმაც უკვე გაიარა ექსპერტიზა და მინიჭებული აქვს შიფრი. 
– გარდა სამეცნიერო მოღვაწეობისა, თუ გაქვთ პედაგოგიური პრაქტიკა და რა მეთოდით ასწავლით სტუდენტებს?
– დოქტორანტურაში სწავლის განმავლობაში (კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) და მის შემდგომაც, მიჩიგანის რამდენიმე უნივერსიტეტში ვატარებდი ლექციებს როგორც ფიზიკის, ასევე ქიმიის, ბიოლოგიის და მედიცინის ფაკულტეტის სტუდენტებისთვის. როგორც წესი, ყოველი სემესტრის ბოლოს კონფიდენციალურად ხდებოდა სტუდენტების მიერ ლექტორების შეფასება და მიხარია, რომ ყოველ წელს ვიღებდი უმაღლეს შეფასებებს, რაც შემდგომ აისახა ფიზიკის დეპარტამენტის მიერ ჩემდამი საუკეთესო ლექტორის წოდებით და სიგელებით დაჯილდოებაში.

რა მომცა თსუ-მ

– ბაჩანა, ამ გადასახედიდან, შეგიძლიათ გვითხრათ, რა საფუძველი მოგცათ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მიღებულმა ცოდნამ?
– თავს შევიკავებდი ჩამოთვლისგან, რადგან არ მინდა – ვინმე გამომრჩეს, მაგრამ მინდა მადლობა გადავუხადო ჩემს (იმ დროისთვის (2003-2007 წწ.) ფიზიკის ფაკულტეტის) ლექტორებს და უშუალოდ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს საბაზისო ცოდნის გადმოცემისთვის, რაც ძალიან მნიშვნელოვანი იყო. აქ მიღებული ცოდნით მოვახერხე სადოქტორო პროგრამაზე, რამდენიმე საგნის წინსწრებით, კლასების აღების გარეშე გამოცდების ჩაბარება, რამაც საშუალება მომცა – მეტი დრო დამეთმო ლაბორატორიული კვლევებისთვის. ამავდროუალდ, დავამატებდი, რომ საბაზისო განათლების გარეშე ძალიან რთული იქნებოდა ასეთი მაღალი დონის ლაბორატორიებში მუშაობა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა კომპლექსური ექსპერიმენტების ჩატარება, მონაცემების დამუშავება და შემდგომ მათი გამოქვეყნება უშუალოდ ჩემზე იყო დამოკიდებული. სხვათა შორის, ცნობილია, რომ აშშ-ში საკვალიფიკაციო ხარისხის მინიჭება ხუთ (პლუს-მინუს ერთ) წელიწადში ხდება და, რომ არა ის საბაზისო ცოდნა, რაც მე ჩვენმა უნივერსიტეტმა მომცა, დოქტორის ხარისხს 4 წელიწადში ვერ დავიცავდი.
– ქართველი სტუდენტები ხშირად აკრიტიკებენ აქაური სწავლების მეთოდებს. მას შემდეგ, რაც გაეცანი სწავლების ამერიკულ სისტემას, შეგიძლია გვითხრა, რა განსხვავებაა ქართულ და ამერიკულ სწავლის მეთოდებში?
– დიდი განსხვავება სწავლის მეთოდებს შორის არ არის. ისევე, როგორც ყველგან, ზოგადი ფიზიკის კურსებს თან ახლავს პრაქტიკული და ლაბორატორიული სამუშაოები. ფორმატი შეიძლება განსხვავდებოდეს. მაგალითად, ზოგ უნივერსიტეტში პრაქტიკული და ლაბორატორიული სამუშაოები გაერთიანებულია. ასეთ მიდგომას ის დადებითი მხარე აქვს, რომ სტუდენტი თეორიულად ხსნის ამოცანებს და შემდგომ იქვე ატარებს შესაბამის ექსპერიმენტებს. აქცენტი უფრო მეტად კეთდება ვიზუალიზაციაზე, რაც ეხმარება სტუდენტს, რომ უფრო ადვილად აითვისოს საკითხი და ნახოს, სად შეიძლება მისი პრაქტიკული გამოყენება.

გამოცდილება

– თუ არის ისეთი სწავლების ფორმა, რომელიც ძალიან მოგწონს და ქართულ სინამდვილეშიც კარგი იქნებოდა მისი დანერგვა?
– დიახ, არის – ეს გახლავთ ეგრეთ წოდებული „დახმარების საათები“, როცა ყოველდღე, ნებისმიერ დროს სპეციალურად გამოყოფილია სადოქტორო პროგრამის 4-5 სტუდენტი, რომლებთანაც ბაკალავრიატის სტუდენტებს შეუძლიათ მისვლა და დახმარების მიღება ფიზიკის ამა თუ იმ საკითხზე.
გარდა ამისა, რაც ასევე მნიშვნელოვანია და რაც მკაცრად სრულდება ამ ქვეყანაში, ეს არის „ღია კარის დღეები“, რომელსაც ფაკულტეტის ადმინისტრაცია აწყობს, კვლევითი ლაბორატორიების დათვალიერების ჩათვლით. ეს ეხება როგორც სკოლის დამამთავრებელ მოსწავლეებს მათი შემდგომი სპეციალობის განსაზღვრაში, ასევე ბაკალავრიატის სტუდენტებს – სამეცნიერო მიმართულებათა არჩევაში. ასე განსაჯეთ, აქ კვლევით ლაბორატორიებს სხვადასხვა პროფესიის დაწესებულებათა თანამშრომლებიც სტუმრობენ. 
ზოგადად, ამერიკაში რესურსები და მეცნიერებისადმი ხელშეწყობა ძალიან დიდია, რაც, თავის მხრივ, აისახება კიდევაც თანამედროვე დონის, როგორც სამეცნიერო, ასევე სასწავლო ლაბორატორიების აღჭურვილობებში.
ამავდროულად, სტუდენტებს აქვთ ფართო არჩევანი ბაკალავრიატის თუ სადოქტორო ხარისხის მინიჭების შემდეგ, რომ გააგრძელონ კარიერა მეცნიერებაში ან ინდუსტრიაში. ამერიკაში ძალიან ბევრი კომპანიაა, რომლებიც დაინტერესებულები არიან მეცნიერებით ან ახალგაზრდებით, რომლებსაც განათლება მიღებული აქვთ სამეცნიერო სფეროებში.

კავშირები

– როგორ ცხოვრობთ ამერიკაში, გაქვთ თუ არა კავშირები ახალგაზრდა ქართველ მკვლევრებთან და რას იტყოდით მათზე?

– ამერიკაში სტუდენტისთვის ყოფითი პირობები კანონის რანგშია აყვანილი. აქ, გარდა სწავლისა და მეცნიერებისა, ყველანაირი პირობაა შექმნილი „რელაქსაციისათვის“. საცხოვრებლებიც და სასწავლო-სამეცნიერო დაწესებულებებიც აღჭურვილია ყველანაირი სპორტული „ტრენაჟორებით“, საცურაო აუზებით, ეწყობა უამრავი სტუდენტური ღონისძიება. სიმართლე გითხრათ, ბოლო წელიწადნახევარი ამ სიკეთით არ მისარგებლია. გულწრფელად რომ ვთქვა, არც ვნანობ ამას, რადგან კონკურენცია ასეთი ლაზერული მეთოდის ტექნიკის და უნიკალური გაზომვის მეთოდის გამოგონებისა ძალზედ დიდი და მნიშვნელოვანი იყო „ვინ ვის დაასწრებდა“ სამი ქვეყნიდან (აშშ, იაპონია, გერმანია). ამისთვის ღირდა ყველაფრის გადადება.

რაც შეეხება კავშირებს ქართველ მეცნიერებთან, ჩემდა სამწუხაროდ, ამ ეტაპზე ნაკლებად მაქვს. ეს იმითაც არის გამოწვეული, რომ უნივერსიტეტები, სადაც მე მიწევს მოღვაწეობა, წამყვან ცენტრებად ითვლებიან ფიზიკის იმ კონკრეტულ დარგში, რომელშიც მე ვმოღვაწეობ. თუმცა, მაშინ, როდესაც ჩვენი უნივერსიტეტი ევროპისა და მსოფლიოს საუკეთესო უნივერსიტეტების შორისაა, რაც ძალიან სასიხარულოა, შეუძლებელია, თვალს არ ვადევნებდე ჩვენი მეცნიერების (სხვადასხვა წამყვანი ცენტრებიდან) წარმატებებს, მათ გამოქვეყნებულ შრომებს ფიზიკის სხვადასხვა დარგში. ამაყად ვგრძნობ თავს, როდესაც მესმის ჩვენი თანამემამულის, განსაკუთრებით ახალგაზრდა მკვლევრების მიღწევები, ვინაიდან ეს ჩვენი უნივერსიტეტის პრესტიჟზე მეტყველებს.
მოცემულ ეტაპზე, ინტენსიურად ვფიქრობ მჭიდრო კოლაბორაციული კავშირები დავამყარო თსუ-სთან. საბოლოოდ კი, განზრახული მაქვს სამშობლოში დაბრუნება, რათა მოხერხდეს შეძენილი ცოდნის და გამოცდილების თსუ-ში რეალიზება, როგორც სამეცნიერო, ასევე სასწავლო სფეროში.

ვრცლად

რჩენას შეწირული ოჯახური ურთიერთობები

კვლევა ქალთა შრომით მიგრაციაზე

ბოლო 20-25 წლის განმავლობაში საქართველომ მყარად დაიმკვიდრა ადგილი იმ ქვეყნებს შორის, რომელთა მოსახლეობის კლება, გარდა შობადობის შემცირებისა და სიკვდილიანობის მატებისა, შრომითი მიგრანტების რიცხოვნობის გაზრდითაცაა განპირობებული. პრობლემაა ისაა, რომ ეკონომიკური სიდუხჭირის გამო ადამიანების დიდი ნაწილი ქვეყნიდან გადის და უკან აღარ ბრუნდება (მსოფლიო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ასეთ სიტუაციაში დაბრუნების მაჩვენებელი საკმაოდ დაბალია), ნაწილი კი ცდილობს ლეგალური ცხოვრების უფლება მოიპოვოს და ოჯახის სხვა წევრებიც წაიყვანოს. 

როგორც მიგრაციის საკითხთა სამთავრობო კომისიის 2015 წლის მონაცემებშია მითითებული, ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა საქართველოდან ემიგრაციის მახასიათებლები, მოცულობა და მიმართულებები. დღეისათვის ქართველი მიგრანტების ჯგუფების პოვნა სხვადასხვა ქვეყანაშია შესაძლებელი, ძირითადად კი მათთვის მიმზიდველ ქვეყნებად ისევ რჩება ამერიკა, იტალია, ესპანეთი, გერმანია, საბერძნეთი და თურქეთი, თუმცა მათი ნაკადი უკვე სხვა ქვეყნებისკენაც მიემართება. 
ემიგრაცია ძირითადად შრომით ხასიათს ატარებს. მის ხელშემწყობ გარემოებათაგან კი სპეციალისტები გამოყოფენ: უმუშევრობას, არასრულ დასაქმებას; მცირე შემოსავალს; ქვეყნებს შორის შრომის ანაზღაურებაში დიდ განსხვავებას და სხვ.
ზოგადად მიგრაციის საკითხები ძალიან რთული და მრავალშრიანია და ამ საკითხების საფუძვლიანი გაანალიზება ერთ საგაზეთო წერილში მართლაც რომ შეუძლებელია, თუმცა პრობლემა, რომელიც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეცნიერთა ერთმა ჯგუფმა იკვლია, ძალზედ აქტუალურია. შეგახსენებთ, რომ 5 ოქტომბერს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის მიერ გამართულ პრეზენტაციაზე დიდი ინტერესი გამოიწვია პროფესორების გიორგი გოგსაძისა და ია იაშვილის მიერ წარმოდგენილმა კვლევის – „ქალთა შრომითი მიგრაცია: სოციალურ-ეკონომიკური გავლენა მიგრანტთა ოჯახებზე საქართველოში“ – შედეგებმა. 
კვლევა შეეხებოდა მიგრანტ ქალთა ოჯახებს საქართველოში. პროექტში მონაწილეობდა სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ორი სტრუქტურა – საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულება და სოციოლოგიის დეპარტამენტი. კვლევის თანახელმძღვანელები იყვნენ საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულების პროფესორი გიორგი გოგსაძე და ასოცირებული პროფესორი ია იაშვილი, ხოლო სოციოლოგიის დეპარტამენტიდან – ასოცირებული პროფესორი ლია წულაძე (ექსპერტი) და დოქტორანტი თინათინ გვენეტაძე. პროექტში, ასევე, ჩართული იყვნენ საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მაგისტრატურის სტუდენტებიც.
კვლევის მიზანს შეადგენდა ქალთა შრომითი მიგრაციის სოციალური და ეკონომიკური გავლენის შესწავლა ქართულ ოჯახებზე – მისი ეკონომიკური სარგებელი და სოციალური დანაკარგები; ასევე, მიგრაცია, როგორც ოჯახის სტრატეგია შემოსავლების დივერსიფიკაციისათვის.

გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ ესაუბრა თსუ-ის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულების ასოცირებულ პროფესორს ია იაშვილს, რომელმაც კვლევის მიზნებსა და ძირითად დასკვნებზე გაამახვილა ყურადღება.

ინტერვიუ

– ქალბატონო ია, რა იყო კვლევის ძირითადი ასპექტები, ვინ გამოიკითხა და რა მეთოდებით?
– კვლევის ფარგლებში გამოიკითხა მიგრანტი ოჯახის წევრები, კერძოდ, მეუღლეები – საქართველოში მცხოვრები ქმარი და მიგრანტი ცოლი. სამიზნე ქალაქებად შეირჩა ქუთაისი და რუსთავი, ყოფილი მსხვილი სამრეწველო ცენტრები, საიდანაც, დღეისთვის, შრომითი ემიგრაცია მაღალია. 
კვლევის სიახლე მდგომარეობდა იმაში, რომ ქართული შრომითი მიგრაციის შესწავლა პირველად მოხდა მოვლენის ორივე მხარის – მიგრანტისა და მისი მეუღლის – უშუალო მონაწილეობით.
– გამოიწვია თუ არა დაინტერესება ქალებსა და მათ ოჯახებში თქვენმა კვლევამ?
– უნდა გითხრათ, რომ რესპონდენტები არაერთგვაროვნად შეხვდნენ შეთავაზებულ პროექტში მონაწილეობას – თითქმის სრული თანამშრომლობა შედგა ქალებთან მაშინ, როცა რთული აღმოჩნდა მამაკაცების დათანხმება, რის გამოც ბევრ ოჯახთან მოგვიწია გასაუბრებაზე უარის თქმა (აღნიშნული მიზეზის გამო, მოლაპარაკება წინასწარ შერჩეულ 50-მდე ოჯახთან გვქონდა). საბოლოოდ, პროექტში 21-მა ოჯახურმა წყვილმა მიიღო მონაწილეობა. ჩვენი რესპონდენტები მხოლოდ დასაქმებული მამაკაცები აღმოჩნდნენ, რადგან ყველა უმუშევარმა მეუღლემ კვლევაში მონაწილეობაზე უარი განაცხადა. უნდა ითქვას ისიც, რომ თანხმობის შემთხვევაშიც, ქმრების პასუხები საკმაოდ ლაკონური და მწირი იყო.
– რა გამოიკვეთა კვლევის შედეგად?
– კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ, მიუხედავად ქალთა ემიგრაციის დროებითობისა, მასპინძელ ქვეყანაში არსებული შრომის უკეთესი ანაზღაურება (საქართველოში დასაქმების ნაკლები შანსის საპირისპიროდ) სრულიად გაურკვეველს ხდის მიგრანტი ქალების ოჯახის წევრებთან განშორების ხანგრძლივობას. შედეგად, პროცესში მონაწილენი, ერთდროულად, მოსარგებლენიც არიან და დაზარალებულნიც.
გამოიკვეთა, რომ მიგრაციის ინიციატორები ძირითადად ქალები არიან, ანუ გამგზავრების სურვილი ქალის მხრიდან მოდის, მაგრამ ცოლ-ქმარი გადაწყვეტილებას ერთად იღებს. ყველა რესპონდენტმა აღნიშნა, რომ მათ გაითვალისწინეს ოჯახის წევრების (მათ შორის შვილების, მშობლების) აზრი, თუმცა ხაზი გაუსვეს, რომ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება მეუღლეებს შორის (კოლექტიურად) შეთანხმების შედეგად მოხდა. უნდა ითქვას, რომ ოჯახის სხვა წევრების დამოკიდებულება შესაძლო მიგრაციის მიმართ უარყოფითი იყო (განსაკუთრებით ფიქსირდება წინააღმდეგობა ქალის მშობლების მხრიდან), ემიგრანტის მეუღლეებისათვის კი ცოლის ემიგრაცია ოჯახის პრობლემის გადაჭრის ერთადერთ გზად ისახებოდა.
საყურადღებოა, რომ გადაწყვეტილება ემიგრაციის შესახებ ემთხვევა შვილების სასკოლო ასაკისა და ემიგრანტის მშობლების ხანდაზმულობის პერიოდს, როცა მზარდია მოთხოვნა განათლებასა და სამედიცინო მომსახურების ხარჯებზე. ამ მიმართებით, ქალთა ემიგრაცია ოჯახის შემოსავლების დივერსიფიკაციისა და გაზრდის ყველაზე მისაღებ სტრატეგიად მიიჩნევა.
– რა სირთულეებს გამოყოფენ ემიგრანტი ქალები ოჯახიდან მოშორებით ცხოვრების პერიოდში?
– ემიგრანტი ქალები ყველაზე მტკივნეულად აღნიშნავენ შვილებთან განშორებას. ყველამ მიუთითა წლების თუ არა, თვეების განმავლობაში, ოჯახის მონატრების გამო უმძიმესი ცრემლიანი პერიოდის შესახებ; თუმცა, აქვე უნდა ითქვას, რომ მამაკაცი რესპონდენტები ცოლების საზღვარგარეთ მუშაობის მთავარ სირთულედ ენობრივ ბარიერს მიიჩნევენ. ისინი ნაკლებად არიან საქმის კურსში სოციალური და ემოციური პრობლემების დეტალებზე. მთავარ პრობლემად კი ისინი პარტნიორთან გაუცხოებას მიიჩნევენ. 
– გამოიკვეთა თუ არა ქართული დიასპორას როლი ახლად ჩასულ ემიგრანტთა დახმარებაში?
– დიახ, დადასტურდა, რომ საქართველოში არსებული სამეგობრო, სამეზობლო თუ სანათესავო ქსელი ემიგრაციის ქვეყანაში რესურსის ანუ სოციალური კაპიტალის ფუნქციას იძენს. ქსელი ხელშემწყობი ხდება ახალჩასულთა დახმარებისა და ემიგრანტთა სოციალიზაციისთვის.
– რა შეიძლება ითქვას მიგრაციის მიზნებსა და რეალობას შორის ბალანსზე – დასტურდება თუ არა, რომ შრომითმა მიგრაციამ გაამართლა?
– კვლევამ დაადასტურა შრომითი მიგრაციის ძირითადი აქცენტი – მატერიალური კეთილდღეობის გაუმჯობესება. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა რესპონდენტი მამაკაცი დასაქმებულია, მათი შემოსავლები მხოლოდ მცირედით აკმაყოფილებს ოჯახის ფინანსურ მოთხოვნებს. გამოკითხულთა უმეტესობამ აღნიშნა, რომ მეუღლე შემოსავლის უდიდეს ნაწილს საქართველოში ყოველთვიურად აგზავნის და თავისთვის მხოლოდ „საარსებო მინიმუმს“ იტოვებს. ეს ქალების პასუხებითაც დასტურდება.
თანხის განკარგვა-განაწილებაზე გადაწყვეტილების მიღება ემიგრანტის ოჯახში, საქართველოში ხდება.
უცხოეთიდან მიღებული გზავნილი ფარავს შვილების სწავლის გადასახადს (როგორც მოსწავლეების, ასევე სტუდენტების), მშობლების მკურნალობის თანხებს და საყოფაცხოვრებო ხარჯებს; ოჯახების ნაწილმა შეძლო გაესტუმრებინა ვალი, გაერემონტებინა ბინა, შეეძინა საოჯახო ნივთები და ავტომანქანა; რამდენიმემ იყიდა ახალი საცხოვრებელი. თუმცა უნდა ითქვას ისიც, რომ თანხების უკმარისობის გამო რესპონდენტები ვერ ახერხებენ ვერც ფინანსური გზავნილის შენახვა-დაგროვებას და ვერც ბიზნესში ინვესტირებას.
– ვიცით, რომ მიგრანტ ქალთა ნაწილი იქ იბრძვის ლეგალური სტატუსის მისაღებად. რა მიზანი აქვს ამ სტატუსის მიღებას – მასპინძელ ქვეყანაში დარჩენა თუ სოციალური სტატუსის ამაღლება?
– რესპონდენტ ქალთა ერთი ნაწილის მიერ ლეგალური სტატუსის მიღება ემიგრაციის სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელია. ეს მათ თავისუფალი გადაადგილების, დაცულობის და სიბერეში ევროპული პენსიის მიღების საშუალებას მისცემს. 
– რა გვერდითი მოვლენები ახლავს ქალთა შრომით მიგრაციას იმის ფონზე, რომ ისინი ძირითადად ოჯახის მარჩენლები არიან, ოჯახი კი მათ გარეშე ვითარდება?
– ოჯახის წევრების ხანგრძლივად დაშორება, ორივე სქესის რესპონდენტების მხრიდან, მიგრაციის სოციალურ დანაკარგადაა მიჩნეული. ეკონომიკური სარგებლის მიუხედავად, ემიგრაციამ უარყოფითად იმოქმედა ოჯახის წევრებს შორის ურთიერთობებზე. მეუღლეების მიერ მათი დღევანდელი მატერიალური მდგომარეობა ფასდება, როგორც „საშუალო“.
სოციალურ დანაკარგში, მამაკაცები პირველ რიგში მეუღლეებთან ურთიერთობის „გაფუჭებაზე“ მიუთითებენ, ქალი რესპონდენტები კი შვილებთან გაუცხოებაზე და ემოციური კავშირის გაწყვეტაზე. ერთ-ერთი მათგანი წერს: „4 წელი შვილი არ გვყოლია. რომ შემეძინა, მეგონა ოთხ დღესაც ვერ დავტოვებდი. ახლა კი წლებია – უჩემოდ იზრდება. ჩემი ქმარ-შვილის დანაკარგს ვერაფერი შეცვლის“ (ქალი, 42 წლის, რუსთავი).
ქალი რესპონდენტების მხრიდან, ზოგადად, ემიგრაცია გამართლებულ პროექტად მიიჩნევა. მამაკაცთა მხრიდან კი, ნაწილი, სოციალური დანაკარგების გამო, გადაწყვეტილებას უარყოფითად აფასებს – „ძნელია, როცა ქალი შინ არ არის და ბავშვები უდედოდ იზრდებიან. დედას ვერავინ შეცვლის... მე აქ ვარ, მაგრამ... ფინანსურად ჰო, ზოგადად კი, არანაირი სარგებელი აქედან არ არის“, – პასუხობს მამაკაცი (42 წლის) ქუთაისიდან.
მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს საკვლევ ოჯახებში მამები საქართველოში ცხოვრობენ, მათი შვილები, უფრო ხშირად, ბებია-ბაბუის მეთვალყურეობით იზრდებიან (ბებიის როლი ბევრად მეტია). ორივე მეუღლე მიიჩნევს, რომ ბავშვებისათვის ასე სჯობს.
ასევე უნდა ითქვას, რომ ემიგრანტ ოჯახებში გენდერული როლები შეცვლილია და მარჩენლად ქალი გვევლინება. მისი ფინანსური გზავნილი ოჯახის ძირითად ბიუჯეტს შეადგენს. 
კვლევამ გამოავლინა უცხო გარემოში ქალთა ადაპტაციის მაღალი ხარისხი; მათ ისწავლეს მასპინძლების სასაუბრო ენა და შეძლეს ურთიერთობების ქსელის შექმნა სრულიად უცნობ გარემოში.
– საბოლოოდ რა დასკვნები გამოიკვეთა კვლევის შედეგად?
– დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ საერთაშორისო შრომითი მიგრაცია საქართველოში ოჯახის კეთილდღეობაზეა ორიენტირებული და მთავარი პრიორიტეტია ფინანსური მდგომარეობის გაუმჯობესება.
კვლევის შედეგებმა ცხადად აჩვენა, რომ ქალთა შრომითი მიგრაცია და, აქედან გამომდინარე, ფულადი გზავნილი ემიგრაციიდან, ქართული ოჯახების მნიშვნელოვანი ნაწილის მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესების ერთერთ, ხშირ შემთხვევაში ერთადერთ საშუალებად იქცა. 
ემიგრაცია მნიშვნელოვნად ცვლის ურთიერთობებს ოჯახის წევრებს შორის. როგორც ორივე სქესის რესპონდენტები აღნიშნავენ, დაკარგული ურთიერთობების აღდგენა თავდაპირველი სახით თითქმის შეუძლებელია. მამაკაცები უფრო მეუღლეებს შორის შეცვლილ ურთიერთობებს გულისხმობენ, ხოლო ქალები მათსა და შვილებს შორის გაუცხოების მაღალ ხარისხზე მიუთითებენ.
კვლევის შედეგებმა ცხადად აჩვენა შვილების აღზრდის ფინანსური სიმძიმე, რომელსაც ქართული ოჯახი ადგილობრივი მწირი შემოსავლებით ვერ უმკლავდება. რესპონდენტი მამაკაცების შემოსავლები ვერ ფარავს მოზარდი შვილების გაზრდილ მოთხოვნებსა და ხანდაზმული მშობლების საჭიროებებს. სახელმწიფოს მხრიდან სოციალური პროგრამების გაუქმება და დაბალი პენსიები, რიგით მოხუცს, უპირატესად, ოჯახის წევრებზე დამოკიდებულს ხდის. ამ შემთხვევაში კი გზავნილი ემიგრაციიდან პრობლემათა დაძლევის ერთადერთ საშუალებად მიიჩნევა.
გახანგრძლივებული ემიგრაციის პირობებში, რესპონდენტების ნაწილმა შეძლო იმიგრანტის ლეგალური სტატუსის (ზოგმა მოქალაქეობისაც კი) მიღება, რაც მათი დაცულობის კუთხით დადებითად უნდა შეფასდეს.
ქალთა შრომითი მიგრაციის შედეგად შინამეურნეობაში შრომის მოსალოდნელი დივერსიფიკაცია ან არ ხდება ან შემოიფარგლება ბიზნესის ისეთი ფორმით, როგორიცაა ბინის გაქირავება. იშვიათია შემთხვევები, როდესაც ფულადი გზავნილების საფუძველზე მოხდა მეტნაკლებად შემოსავლიანი ბიზნესის გამართვა.
რადგან ვერ ხერხდება მიღებული თანხების დაგროვება და ინვესტირება, ძნელია ემიგრანტთა დაბრუნების სტრატეგიაზე საუბარი. მომავლის იმედის უქონლობა კი კიდევ უფრო გაურკვეველს ხდის ქალთა დაბრუნების ახლო პერსპექტივას საქართველოში.
– მიაწვდით თუ არა ამ კვლევის შედეგებს სათანადო ორგანოებს და რა გამოხმაურებას ელით მასზე?
– 2011 წელიდან, მიგრაციის პოლიტიკის განვითარების საერთაშორისო ცენტრის (International Center for Migration Policy Development (ICMPD) ინიციატივითა და ევროკავშირის ხელშეწყობით, საქართველოში ფუნქციონირებს მიგრაციის სამთავრობო კომისია, რომელიც თანამშრომლობს როგორც სახელმწიფო, ასევე აკადემიურ სტრუქტურებთან და ეხმარება ჩვენს ქვეყანას მიგრაციული პოლიტიკის შემუშავებაში. ჩვენი კვლევა წარდგენილ იქნა მათ მიერ ორგანიზებულ კონფერენციაზე მიმდინარე წლის 10-12 მაისს, თბილისში. ვფიქრობთ, აღნიშნული პრობლემების გადაჭრის გზები გათვალისწინებული იქნება ჩვენი ქვეყნის სამთავრობო სტრუქტურების მიერ საქართველოს მიგრაციული პოლიტიკის შემუშავებისას.
– აპირებთ თუ არა კვლევის გაგრძელებას?
– კვლევის გაგრძელებას, ცხადია, ვაპირებთ. შრომითი მიგრაცია ვრცელი სფეროა და საკმაოდ აქტუალური ჩვენი ქვეყნისთვის. ჩვენი გუნდის სახელით, მინდა დიდი მადლობა ვუთხრა თსუ-ის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ხელმძღვანელობას პროექტის ინიცირებისა და ფინანსური მხარდაჭერისათვის.

მაია ტორაძე

ვრცლად

ქართული ანდაზები და იდიომები ელექტრონულ ბაზაშია

ენის იდიომებისა და და ანდაზების ფონდი სხვადასხვა ეთნოსის ისტორიული, რელიგიური და საზოგადოებრივი გამოცდილების ერთ-ერთი ინდიკატორია. მათში გადმოცემულია ერის კულტუროლოგიური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი მსოფლმხედველობა, ფასეულობანი, ცრურწმენები თუ სტერეოტიპები. ამის გამო იდიომები და ანდაზები ყოველთვის საინტერესოა არა მხოლოდ ენათმეცნიერებისთვის, არამედ კულტუროლოგებისა და საზოგადოების ფართო ფენებისთვის – მათთვის, ვინც დაინტერესებულია თარგმანით ან ინტერკულტურული კომუნიკაციით.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე 2015 წლიდან, რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის დაფინანსებით, დაიწყო ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების ფონდების მონაცემთა ელექტრონული ბაზის შექმნა ინგლისური, გერმანული, ფრანგული, რუსული, თურქული და არაბული ეკვივალენტებით. კვლევა ითვალისწინებდა რამდენიმე განსხვავებული კულტურის იდიომებისა და ანდაზების ფონდების მონაცემთა შედარება-შეპირისპირებით ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების ელექტრონული ბაზის შექმნას.
პროექტი ორწლიანი იყო. ის წელს დასრულდა და, თსუ-ის აკადემიური პერსონალის ძალისხმევით, დღეს უკვე არსებობს ელექტრონული ბაზა, სადაც თითოეულ იდიომსა და ანდაზას მოძებნილი აქვს შესაბამისი ეკვივალენტი შესწავლილ ენებში.
პროექტს ხელმძღვანელობდა თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი მანანა რუსიეშვილი. მასში ასევე ჩართულნი იყვნენ: ასოცირებული პროფესორები: რუსუდან დოლიძე (ინგლისური ენა), მანანა მუჯირი (გერმანული ენა), ქეთევან ლორთქიფანიძე (თურქული ენა), ხათუნა თუმანიშვილი (არაბული ენა), ტატიანა Mმოსკალენკო-ჭეიშვილი (რუსული ენა); დოქტორანტები: ნატო ახალაია (ქართული ენა), მარინა კვანტალიანი (ფრანგული ენა), სოფიო თოთიბაძე (პროექტის დამხმარე წევრი), დავით გულია (კომპიუტერული სპეციალისტი).
საგრანტო პროექტის ფარგლებში გაწეული მუშაობის შესახებ გვესაუბრება თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი მანანა რუსეიშვილი.

– ქალბატონო მანანა, რა სამუშაოები ჩატარდა პროექტის ფარგლებში და რა შედეგები გამოიკვეთა – თუ აღმოჩნდა ქართულის იდენტური ანდაზები და იდიომები თქვენ მიერ შესწავლილ ენებში?
– როგორც ვიცით, იდიომები და ანდაზები წარმოადგენენ ძალიან საინტერესო შრეს არა მხოლოდ ენის, არამედ კულტურის თვალსაზრისითაც. მათი თარგმანი ძალიან რთულია, რადგან ხატოვანი შიდა ფორმა ხშირად საშუალებას არ იძლევა ისინი პირდაპირი მნიშვნელობით გადავიტანოთ სხვა ენაში. ერთ-ერთი დიდი სირთულე და ამოცანა ამ გრანტისა სწორედ ეს იყო – ქართული ენის იდიომებსა და ანდაზებს დაძებნოდა შესაბამისობები ყველა დანარჩენ საკვლევ ენაში. ცნობილია, რომ ეკვივალენტი შეიძლება იყოს როგორც სრული (ანუ ფორმითა და შინაარსით თანხვედრილი), ასევე ნაწილობრივიც. ამ უკანასკნელის შემთხვევაში, ფორმალური გამოხატვის ფორმა განსხვავებულია, მაგრამ აზრი – იდენტური. ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების Aსრული და ნაწილობრივი ეკვივალენტების დაძებნა იყო ამ კვლევის ამოსავალი წერტილი. შესაბამისად, კვლევამ გამოავლინა ქართული ენისა და სხვა ენის (ან ენების) სრული და ასევე ნაწილობრივ იდენტური ერთეულები.
კვლევა წარიმართა როგორც თეორიული, ასევე პრაქტიკული მიმართულებებით. პროექტის თეორიულ საფუძვლად ავიღეთ ჩემ მიერ შეთავაზებული მეტაფორის სემანტიკური სტრუქტურის მოდელი, რომელიც ეკვივალენტობის დიდი სიზუსტით დადგენის საშუალებას იძლევა და რომელიც გამოიყენება არა მხოლოდ ერთი ენის, არამედ ენათაშორის სიბრტყეზეც.
– რას გულისხმობს თქვენ მიერ შეთავაზებული მეტაფორის მოდელი?
– ამ მოდელის მიხედვით, მეტაფორის, მათ შორის, ანდაზისა და იდიომის მეტაფორის სემანტიკური სტრუქტურა შედგება სამი ურთიერთდაკავშირებული შრისაგან: პირველ შრეზე დაფიქსირებულია ანდაზის და იდიომის მეტაფორული ფორმა, მეორე შრეზე დაფიქსირებულია მისი ზოგადი მნიშვნელობა. აქვეა დაფიქსირებული კონტექსტუალური და პრაგმატიკული პარამეტრები, რომელიც გვეუბნება, თუ რომელ კონტექსტში რა მნიშვნელობით, ვისთან და რასთან მიმართებით იხმარება ანდაზა ან იდიომი. მესამე შრეზე კი ფიქსირდება ანდაზისა და იდიომის კულტუროლოგიური პარამეტრები, ანუ, ფაქტობრივად, ეს არის ფონური ცოდნის შრე, რომელიც ასახავს ფონური ცოდნის იმ მონაკვეთს, რომელიც კონკრეტულ ანდაზაში (ან იდიომში) აქტუალიზდება. მაგალითად, ქართული ანდაზის: „რკინა მაშინ გამოჭედე, როცა ცხელია“, – სემანტიკური სტრუქტურის პირველ შრეზე ფიქსირდება მისი მეტაფორული ფორმა, მეორე შრეზე მისი ზოგადი მნიშვნელობა. კერძოდ, ის, რომ საქმე დროზე უნდა გაკეთდეს, ხოლო მის მესამე შრეზე ფიქსირდება ფონური ცოდნა, რომლის მიხედვითაც რკინის გამოჭედვა, ან სასურველი ფორმის მიცემა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როცა იგი ცხელია.
პროექტი განხორციელდა რამდენიმე ეტაპად. პირველ ეტაპზე დაზუსტდა კვლევისთვის რელევანტური თეორიული აპარატი და ტერმინების მოცულობა, რითაც შეიქმნა მისი თეორიული ფუნდამენტი. სწორედ ამ ფუნდამენტზე დაშენდა შემდგომ იდიომებისა და ანდაზების ელექტრონულ მონაცემთა ბაზა, რომელიც აიგო სემანტიკური ველებისა და მათ შიგნით სემანტიკური მოდელების გამოყოფის პრინციპით. კვლევის შემდგომ, მეორე ეტაპზე შედარდა მიღებული მონაცემები და დადგინდა ამ ენების (ქართული, ინგლისური, ფრანგული, გერმანული, რუსული, თურქული და არაბული) იდიომებისა და ანდაზების სისტემების სემანტიკური და კულტუროლოგიური თავისებურებები. რა თქმა უნდა, გამოიკვეთა როგორც მათ შორის სრული თანხვედრა, ასევე აზრობრივი შესაბამისობები. ისეთ ერთეულებს, რომლებშიც არ დადასტურდა არც ერთი ტიპის ეკვივალენტურობა, დაერთო სიტყვა-სიტყვითი თარგმანი. 
– რამდენი იდიომი და ანდაზაა მონაცემთა ბაზაში შესული?
– ქართულში მოიძებნა 7 ათასამდე ერთეული და თითოეულ შესწავლილ ენაში მოიძებნა ამავე რაოდენობის ეკვივალენტი ან თარგმანი. ეს იყო კოლოსალური სამუშაო და პროექტში ჩართულმა მკვლევრებმა უზარმაზარი სამუშაო შეასრულეს. საერთო ჯამში თავი მოიყარა 35 ათასამდე ერთეულმა, თუმცა, ბაზა მუდმივად განახლებადია და მომავალშიც არაერთი ეკვივალენტური ფორმით შეივსება.
– რა სამეცნიერო და გამოყენებითი მნიშვნელობა აქვს ამ ტიპის ფონდის შექმნას, რას მისცემს ის მკვლევრებს, მთარგმნელებს და დაინტერესებულ ადამიანებს?
– საქმე ისაა, რომ ფრაზეოლოგიური (იდიომატური) და ანდაზების ფონდების კულტუროლოგიური და ენობრივი ასპექტების ასეთი მასშტაბის კვლევა ჯერ არ განხორციელებულა არც საქართველოში და არც, როგორც ინფორმირებულნი ვართ, საზღვარგარეთ, მით უფრო, ჩვენ მიერ შესწავლილი ენების (აღმოსავლურ და ევროპულ) ანდაზებისა და იდიომების ფონდების მონაცემთა გათვალისწინებით. სამეცნიერო თვალსაზრისით პროექტი მეტად შედეგიანი იყო – კვლევის ყოველი ეტაპის შედეგები განზოგადდა ერთობლივ პუბლიკაციებში, რომლებიც დაიბეჭდა საქართველოში და ამერიკის შეერთებულ შტატებში, მოხსენებები გაკეთდა ადგილობრივ და საერთაშორისო კონფერენციებზე, კერძოდ, მილანსა და რომში. 
რაც შეეხება მის გამოყენებითობას, ელექტრონული ბაზის მისამართი ხელმისაწვდომია ყველასთვის და მთარგმნელებს და დაინტერესებულ ადამიანებს შეუძლიათ ამ ბაზით ისარგებლონ. რათა ის მეტად ცნობილი გახდეს, გვინდა ეს ბაზა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ვებ-გვერდზეც განვათავსოთ.

ვრცლად

წყალსაცავების სწორად გამოყენება ნაპირდაცვისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდისთვის

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეცნიერ-მკვლევართა მიერ მოპოვებული გამოყენებითი კვლევების სამეცნიერო გრანტებიდან აპრილში კიდევ ერთი პროექტი დასრულდა წარმატებით. 2015 წელს შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსდა პროექტი: „ნაპირდაცვისა და ჰიდროენერგეტიკის ერთობლივი პრობლემის რეალიზაციის თანამედროვე მეთოდიკა“ (AR/220/9-120/14). პროექტის სამეცნიერო ხელმძღვანელი იყო თსუ-ს ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი ლია მაჭავარიანი. პროექტის განხორციელებაში მონაწილეობდნენ: გიორგი მეტრეველი (მეცნიერ-კონსულტანტი), ნოდარ წივწივაძე (ოკეანოლოგი), ლამზირა ლაღიძე (კლიმატოლოგი), ზაზა გულაშვილი (ჰიდროლოგი), გიორგი ბრეგვაძე (ჰიდროლოგი), დავით სვანაძე (გის-სპეციალისტი), ნინო პაიჭაძე (ასისტენტი).
პროექტი ითვალისწინებდა საქართველოსა და, ზოგადად, ზღვების სანაპიროებზე განთავსებული ქვეყნებისათვის აქტუალური პრობლემის გადაჭრის მეცნიერული გზის მოძიებას. მისი მიზანი იყო ჰიდროენერგეტიკისა და ზღვის სანაპიროს დაცვის ერთობლივი პრობლემის ჰარმონიული რეალიზაცია ეკოლოგიური ზარალის გარეშე და ეკონომიკური მოგების თანხლებით.

სპეციალისტებისთვის კარგადაა ცნობილი ის სირთულეები, რაც ჰიდროენერგეტიკული მიზნებისათვის წყალსაცავების კასკადების მშენებლობას ახლავს – წყალსაცავები ისილება მდინარეების ნატანით, რაც, თავის მხრივ, სხვადასხვა ტიპის ეკოლოგიური (და ეკონომიკური) ზიანის გამომწვევია. კერძოდ, წყალსაცავების მოსილვის გამო მცირდება მათი ენერგოეფექტიანობა წყლის სასარგებლო მარაგის შემცირების გამო; იზრდება მიმდებარე დასახლებული პუნქტების, გზების, სავარგულების დატბორვის რისკები; მდინარეების ნატანის მწვავე დეფიციტის გამო იმატებს ზღვის სანაპირო ზოლის დეგრადირების რისკი. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას აჭარაში. საქმე ისაა, რომ თურქეთის ტერიტორიაზე, კერძოდ, მდინარე ჭოროხზე მშენებარე 24-წყალსაცავიანი კასკადი ბათუმის სანაპიროს წარეცხვით ემუქრება.
პროექტის ავტორებმა ორი წლის განმავლობაში ინტენსიური კვლევითი საქმიანობის შედეგად შეიმუშავეს „წყალსაცავებში მუდმივმოქმედი კარიერების სქემის შექმნისა და ექსპლუატაციის მეთოდიკა“, რომელიც ემყარება ნატანის დახარისხებას გრანულომეტრიული შედგენილობის მიხედვით და გადანაწილებას წყალსაცავების გასწვრივ. ამ მეთოდიკის მეშვეობით, მათი აზრით, შესაძლებელია რამდენიმე უმწვავესი პრობლემის ერთობლივი გადაჭრა: წყალსაცავების პერიოდული განთავისუფლება ინერტული მასალისაგან, რაც მასში წყლის სასარგებლო მოცულობის მატებას გამოიწვევს, ჰიდროენერგეტიკის ეფექტურობის გაზრდას განაპირობებს და დასახლებული პუნქტების კატასტროფული დატბორვისაგან ერთგვარ პრევენციას მოახდენს; წყალსაცავების კარიერიდან ამოღებული სხვადასხვა ფრაქციული შედგენილობის ნატანის კომპლექსური გამოყენება დეგრადირებული სანაპირო პლაჟების შესავსებად ყველაზე ეფექტურ საშუალებას წარმოადგენს, რომლის გამოყენება შესაძლებელია ასევე საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურისა და სამშენებლო ინდუსტრიის განვითარებისათვის, ნიადაგის განაყოფიერებისათვის და სხვ.
როგორც ჩვენთან საუბარში პროექტის სამეცნიერო ხელმძღვანელმა, პროფესორმა ლია მაჭავარიანმა განაცხადა, მკვლევართა ჯგუფმა პრობლემის გადასაჭრელად ორი მიმართულება აირჩია: 1) საველე კვლევა მოქმედ წყალსაცავებზე: გუმათი (მდ. რიონზე), ჯვარი (მდ. ენგურზე), სიონი (მდ. იორზე), ჟინვალი (მდ. არაგვზე) და სხვ.; 2) ნატურული ექსპერიმენტი, რომელიც ითვალისწინებს ბუნებრივ ობიექტებზე ხელოვნურად შექმნილი მცირე წყალსაცავების მოსილვის პრიზმის დინამიკის სივრცე-დროით მონიტორინგს. „რატომ ავირჩიეთ ნატურული ექსპერიმენტი? საქმე ისაა, რომ დიდ წყალსაცავებზე, სადაც მოსილვის პრიზმი და მისი შლეიფი მკაფიოდაა გამოხატული, ეს პროცესი ნელა მიმდინარეობს, ამიტომ პროექტისთვის გამოყოფილი 2 წელი დაკვირვებისათვის საკმარისი არ იყო. ნატურულ ექსპერიმენტებზე კი მოსილვის პროცესი იმდენად სწრაფად მიმდინარეობდა, რომ დაკვირვება შედეგიანი აღმოჩნდა. ამ ექსპერიმენტებისთვის ავარჩიეთ განსხვავებული რეჟიმის მქონე სამი პატარა მდინარე: რუწყალი, რუჭულა და ვერე, რომელთა ხელოვნური დაგუბებით მიკროკაშხლები შეიქმნა. უნდა ითქვას, რომ ასეთი ექსპერიმენტი საქართველოში პირველად განხორციელდა. შედეგად, შემუშავდა ახალი თეორია მთის წყალსაცავებში მოსილვის პრიზმის წარმოქმნა-განვითარების და მისი გრანულომეტრიის შესახებ“, – განაცხადა ლია მაჭავარიანმა.
პროექტი აპრილის თვეში შემდეგი მაჩვენებლებით დასრულდა: 1) შემუშავდა ჰიდროენერგეტიკის, ნაპირდაცვისა და მოსახლეობის უსაფრთხოების კონფლიქტური ურთიერთობის მინიმიზაციის მეთოდიკა წყალსაცავში აკუმულირებული ნატანის კარიერული სისტემით უტილიზაციის გზით; 2) გამოყვანილია ახალი ფორმულა, რომლითაც გამოისახება კავშირი ნატანის დიამეტრსა და წონასწორული კალაპოტის (მოსილვის პრიზმის) ზედაპირის დახრილობას შორის; 3) შექმნილია საქართველოს სანაპიროს ოკეანოგრაფიული ელემენტების დაკვირვებათა მონაცემების საინფორმაციო ბაზა; 4) გაანგარიშებების საფუძველზე განისაზღვრა ზღვისპირის რეკრეაციული სენსიტიური მონაკვეთებისათვის ნატანის დეფიციტის გასანეიტრალებელი ყოველწლიური დოტაციის მოცულობა; 5) შემუშავდა სანაპიროზე ნატანის მიწოდების კონვეირული მეთოდი („წყალსაცავი-ზღვისპირი-მომხმარებელი“); 6) შედგენილია ელექტრონული რუკების სერია.
გარდა ამისა, შემუშავებულია რეკომენდაციები, რომელიც დაინტერესებული ორგანიზაციებისათვის ხელმისაწვდომია. მასში ნათქვამია, რომ წყალსაცავების პროექტირებისას აუცილებელია: ინფრასტრუქტურისა და დასახლებული პუნქტების დატბორვის საშიშროების გათვალისწინება; კარიერების სისტემის განლაგება წყალსაცავებისა და მოსილვის პრიზმის გასწვრივ; კარიერების ასამუშავებლად შესაბამისი პერიოდის (სეზონის) შერჩევა; წყალსაცავებში ნატანისაგან გამოთავისუფლებული მოცულობის შედეგად წყლის სასარგებლო მარაგის ეფექტური გამოყენება სამეურნეო მიზნებისათვის; ნატანის ფრაქციული შედგენილობის გათვალისწინება ნაპირდაცვის, სამშენებლო ინდუსტრიისა და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის ინტერესების შესაბამისად; წყალსაცავებიდან აღებული პლაჟამგები მასალის ტრანსპორტირება დეგრადირებული სანაპიროების შესავსებად და სხვ. (დაწვრილებით იხ. ვებ-გვერდი: https://msphproject.wordpress.com/).


პროექტის შედეგები, მოხსენებების სახით, წარდგენილია შვიდ საერთაშორისო ფორუმზე იაპონიაში, აშშ-ში, თურქეთში, შრი-ლანკაში, ნიდერლანდებში, საფრანგეთსა და თბილისში; გამოქვეყნებულია 6 სამეცნიერო პუბლიკაცია მაღალრეიტინგულ სამეცნიერო ჟურნალებში, მათგან 2 – იმპაქტ-ფაქტორიან ჟურნალში, რომელიც ტომსონის კლასიფიკატორში ინდექსირდება.
პროექტის სადემონსტრაციო დღე (შემაჯამებელი სემინარი), სადაც საბოლოო შედეგები იქნა წარდგენილი, ჩატარდა ქ. დელფტში (ნიდერლანდები) იუნესკოს წყლის განათლების ინსტიტუტში (UNESCO-IHE, Institute for Water Education) საერთაშორისო სემინარის – „წყლის რესურსების მართვა“ (WRMW2017) – ფარგლებში.

ვრცლად

ზაალ კოკაია: უნდა გადაფასდეს – ვინ არის მეცნიერი, ვინ – ლექტორი და როგორ უნდა შეერწყას მეცნიერება და განათლება ერთმანეთს

უკვე წლებია, მეცნიერების ხელშეწყობა ქვეყნის პრიორიტეტულ მიმართულებათა ჩამონათვალში მყარად იკავებს ადგილს, თუმცა, განათლების და მეცნიერების სფეროს ექსპერტთა აზრით, ყოველ 3-4 წელიწადში ერთხელ ახალი რეფორმის დაწყება მეცნიერების განვითარების პროცესს აფერხებს.
საზოგადოებას ახსოვს, რომ 2012 წელს შეიქმნა განათლებისა და მეცნიერების რეფორმების სახელმწიფო კომისია, რომელშიც მსოფლიოში დღეისათვის ყველაზე ცნობილი ქართველი მეცნიერები გაერთიანდნენ და რომელსაც ფიზიკოსი გია დვალი ხელმძღვანელობდა. სწორედ ამ კომისიის მიერ შემუშავდა უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების განვითარების კონცეფციის პროექტი, რომელიც, ექსპერტთა შეფასებით, მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში არსებულ საუკეთესო გამოცდილებას ითვალისწინებდა. ამ კომისიის წევრი გახლდათ შვედეთის ლუნდის უნივერსიტეტის ღეროვანი უჯრედების ლაბორატორიის ხელმძღვანელი ზაალ კოკაია, რომელთან საუბარიც სწორედ მეცნიერების განვითარების პრობლემებზე დავიწყეთ.
– ბატონო ზაალ, იმ პერიოდში, როცა განათლებისა და მეცნიერების რეფორმების სახელმწიფო კომისია მუშაობდა, კონცეფციის ამა თუ იმ პუნქტზე საზოგადოებაში დისკუსია აქტიურად მიმდინარეობდა. მერე თითქოს მიჩუმდა ყველაფერი და საზოგადოების დიდმა ნაწილმა არაფერი იცის – რა ბედი ეწია ამ კონცეფციას?
– შემოიდო თაროზე. და ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ ეს პროექტი კი შეჩერდა, მაგრამ არც არანაირი ალტერნატივა არ შექმნილა. ჩვენ ჩვენი ვალი მოვიხადეთ. ახალი ველოსიპედი კი არ გამოგვიგონებია, უბრალოდ შევაჯამეთ ის გამოცდილებები, რაც ევროპასა და ამერიკაში წარმატებით მუშაობს. ამ კონცეფციის მთავარი მახასიათებელია ის, რომ შევეცადეთ წარჩინებული და ძლიერი პოტენციის მქონე სამეცნიერო ინდივიდების იდენტიფიცირებას. გვინდოდა მათზე აგვეღო ორიენტაცია, რომ გასაქანი მიგვეცა. ეს იყო არა რევოლუციური, არამედ ევოლუციური მიდგომა, რომელიც ითვალისწინებდა საერთაშორისო რეფერირებას. შემდგომში ეს ადამიანები, რომლებიც გარე რეფერირების გზით იქნებოდნენ ტენუირებული, ერთგვარი ლოკომოტივის ფუნქციას შეასრულებდნენ სხვებისთვის. ისინი დადებდნენ თამასას, რომელიც ასწევდა სამეცნიერო კვლევის ხარისხის სტანდარტს. ისეთი განცდა დამრჩა, რომ ამ პროგრამის წინააღმდეგი იყო ყველა, ისიც კი, ვისაც არ ვეხებოდით. ამ მეცნიერებმა წინასწარ იცოდნენ, რომ თავად წარმატებულთა სიაში ვერ მოხვდებოდნენ, მაგრამ მათ არ უნდოდათ, რომ სხვას მიეღო რაიმე პრივილეგია. ეს ყოველივე კი ხდებოდა იმისდა მიუხედავად, რომ წარმატებული მკვლევრების შერჩევა, ჩვენი კონცეფციის მიხედვით, განხორციელდებოდა გარეშე რეფერირებით და მაქსიმალურად ობიექტურად.
– ფიქრობთ, რომ კონცეფცია ხელოვნურად შეჩერდა?
– ყოველ შემთხვევაში, არაფერი გაკეთებულა, რომ ეს კონცეფცია ამოქმედებულიყო.
– მიუხედავად იმისა, რომ მკვლევრებისადმი მოთხოვნები გაიზარდა, აქ ხშირად გაიგონებთ წუხილს იმის თაობაზე, რომ მეცნიერების განვითარების პირობები არ არის, რომ დაბალია ანაზღაურება, არ გამოიყოფა თანხები კვლევებისთვის, არ გვაქვს სამეცნიერო ჟურნალები...
– არც უნდა იყოს ყველა მიმართულებაში ჟურნალი საქართველოში. კონკურენტუნარიანობას უნდა მივეჩვიოთ. ევროპასთან ინტეგრაცია სწორედ ის არის, რომ შენ შენი ნაშრომი უცხოეთში გაგაქვს. ავიღოთ, მაგალითად, ქართველოლოგია. ბევრს აქვს ასეთი მიდგომა – „იმათ რაში აინტერესებთ ქართული ენის, ფოლკლორის ან ჩვენი მემკვიდრეობის საკითხები“... როგორ არ აინტერესებთ? ასეც რომ იყოს, შენი ამოცანა სწორედ ისაა, რომ დააინტერესო და მოიზიდო უცხოელი მეცნიერი. აფრიკის რომელიმე ტომის ენის საკითხებსაც შეიძლება იკვლევდეს ევროპელი მკვლევარი, არათუ ქართულ ენას, რომელიც ასეთი მდიდარი ისტორიისაა. ბურთი ჩვენს მხარესაა და უნდა გავიტანოთ, დავაინტერესოთ და დავანახოთ ჩვენი პოტენციალი.
ვფიქრობ, ეს განწყობა მოდის ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირიდან, როცა ჩვენს წვენში ვიხარშებოდით და გვეგონა, რომ ჩვენს გარდა ეს არავის აინტერესებდა და ადგილობრივად უნდა გვქონოდა ჟურნალიც და კონფერენციაც. საბჭოთა პერიოდიდან გამოგვყვა, რომ აქ უნდა იყო წარმატებული მეცნიერი და არა იქ, ამიტომ ყველაფერი ადგილზე უნდა გვეკეთებინა, მათ შორის კვლევის შეფასებაც.
– მეცნიერება საქართველოს მთავრობის პრიორიტეტთა ჩამონათვალში წელსაც მოხვდა. ასე იყო გასულ წლებშიც: შედეგად, შეიცვალა მიდგომები და მოთხოვნები მკვლევრებისა და პროფესორების მიმართ, გაიზარდა უცხოეთში გამოქვეყნებულ სტატიათა რიცხვიც. აქ საუბრობენ, რომ ცვლილებები შეიმჩნევა და სტანდარტებიც მაღლდება, მაგრამ, როგორ ჩანს, ეს ყველაფერი უცხოეთის თვალით... თქვენი აზრით, დაიძრა თუ არა მეცნიერების განვითარების პროცესი საქართველოში?
– მართალი გითხრათ, ვერ ვგრძნობ, რომ ამ კუთხით რამე წინ წავიდა ან ახლა მიდის, მაგრამ, ყოველ შემთხვევაში, რეგრესი არ არის. ამას დიდად განაპირობებს რუსთაველის ფონდის და საგრანტო დაფინანსების არსებობა, მაგრამ ეს საკმარისი არ არის. იმისდა მიუხედავად, თუ რას ამბობენ, მგონია, რომ ამ ქვეყანაში მეცნიერება რეალურად არ არის პრიორიტეტული და ამაზე ჩემი მოსაზრებაც მაქვს: მეცნიერება ხანგრძლივ ინვესტიციას მოითხოვს. დღეს ჩადებული ინვესტიცია 10 და 20 წლის შემდეგ მოგცემს ნაყოფს. ისეთი ქვეყნისთვის კი, როგორიც საქართველოა, მეცნიერების დაფინანსება, პოლიტიკური თვალსაზრისით, არამომგებიანია. პოლიტიკოსი დღეს რომ ჩადებს ინვესტიციას, 4 წლის შემდეგ არჩევნებია და შედეგი უნდა ნახოს. მეცნიერება ასე მოკლე დროში შედეგს ვერ მოგცემს. ამიტომ ამის გაკეთება ნაკლებად მიმზიდველია. მიუხედავად ამ განწყობისა, უნდა აღვნიშნო, რომ, ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების თვალსაზრისით, საინტერესო რაღაც-რაღაცები მაინც ხდება: მაგალითად, გაიხსნა ტექნო-პარკი; არ ვიცი, რამდენად განხორციელებადია, მაგრამ იგეგმება გრანდიოზული უნივერსიტეტის გახსნა, თუმცა ეს არის ერთეული შემთხვევები. 
– მაშ, რა გზას ხედავთ მეცნიერების განვითარების პროცესის დასაჩქარებლად?
– დავუბრუნდები ზემოთ ნათქვამს და გეტყვით, რომ გარე რეფერირების გზით უნდა მოხდეს იმ რესურსების და პოტენციალის გამოვლენა და შეფასება, რაც ქვეყანას აქვს – ეს იქნება ინტელექტუალური თუ მატერიალური კუთხით. უნდა გამოიყოს მიმართულებები და ჯგუფები, რომლებსაც შეუძლიათ კონკურენცია გაუწიონ საერთაშორისო სამეცნიერო დონეს და ისინი უნდა წახალისდეს. ასეთი სიცოცხლისუნარიანი ჯგუფები რომ განვითარდება, დროთა განმავლობაში გაიყოლიებს იმას, ვისაც განვითარების უნარი აქვს. ხოლო ვისაც ეს უნარი არ აქვს, უნდა გაქრეს – შენ ხელოვნურ სუნთქვაზე ვერ ამყოფებ მიმართულებას, იმიტომ, რომ ასი წლის წინ მაღალი დონე ჰქონდა ან საბჭოთა კავშირის დროს წარმატებული იყო. თუ დღეს არ გაქვს საერთაშორისო სტანდარტების სკოლა და ის სიცოცხლისუნარიანი არაა, არ გყავს ადამიანური რესურსი ან არ გაქვს ინფრასტრუქტურა, რაც აუცილებელია მისი განვითარებისთვის, ფიზიკურად შეუძლებელია დარგის ან მიმართულების გაცოცხლება. მე იმისიც მჯერა, რომ, როგორც ადრე ბერიტაშვილი ჩამოვიდა და ნულიდან შექმნა სკოლა, ასე შეიძლება დღესაც ვინმე ჩამოვიდეს ან აქ განვითარდეს პიროვნება, რომელიც რომელიმე მიმართულებას ახალ სიცოცხლეს მიანიჭებს. ეს პროცესი დინამიკური უნდა იყოს – დღეს ერთი სეგმენტი განვითარდება, ხვალ – სხვა და მიაღწევს წარმატებას. ჩემი აზრით, ეს დინამიკურობა არის მნიშვნელოვანი და იძლევა იმის საშუალებას, რომ სწრაფად მოხდეს განვითარება. აქვე იმასაც დავძენ, რომ არის ტრადიციული მიმართულებები, რომელსაც მეტი დრო სჭირდება, მაგრამ არის ისეთი მიმართულებები, რომელიც ამგვარ დინამიკას საჭიროებს, რათა სწრაფად მოხდეს მსოფლიო სტანდარტებზე გადართვა.
– ეს რაც შეეხება ზოგადად მეცნიერების განვითარებას... უნივერსიტეტში რა უნდა გაკეთდეს? რით უნდა დავიწყოთ?
– პირველ რიგში, უნივერსიტეტთან სამეცნიერო ინსტიტუტების რეალური ინტეგრირება უნდა მოხდეს. იმ ინსტიტუტების თანამშრომლები, რომლებიც უნივერსიტეტთან არიან მიერთებულნი, დღესაც მიიჩნევენ, რომ არ არიან უნივერსიტეტის ნაწილი. ვფიქრობ, თავად უნივერსიტეტიც უნდა იყოს დაინტერესებული, რომ ეს ხალხი მის სივრცეში ინტეგრირდეს. თანამშრომლობა და ურთიერთობა ორმხრივი უნდა იყოს – უნდა ვიცოდე, შენთან თანამშრომლობით რას ვიღებ და შენ რა ინტერესი და მოგება გაქვს ამით. უნივერსიტეტმა და სამეცნიერო ინსტიტუტებმა თვალნათლივ უნდა დაინახონ, რა სიკეთე შეუძლიათ მოუტანონ ერთმანეთს. ერთი მხრივ, იმ მეცნიერულმა პოტენციალმა, რაც სამეცნიერო ინსტიტუტებშია და რაც უნივერსიტეტს აკლია და, მეორე მხრივ, განათლების სისტემისადმი წვდომამ და ახალი ცოდნის მიღებამ, რაც ინსტიტუტებს არ აქვს, ერთმანეთი უნდა შეავსოს. კვლევითმა ინსტიტუტებმა სტუდენტებისგან უნდა მოამზადოს ახალი კადრები. ეს კი ამ ორი სეგმანტის ინტეგრაციის გარეშე ვერ მოხდება. 
დასავლეთში მეცნიერება კეთდება პოსტდოკების და დოქტორანტების ხელით. მაგალითად, მე ვზივარ და სტატიებს და პროექტებს ვწერ, რომ დაფინანსება მივიღო, კვლევას კი დოქტორანტები აკეთებენ. ისინი საიდან მოდიან? უნივერსიტეტიდან. ჩემს ლაბორატორიაში მუდმივი თანამდებობა მხოლოდ მე მაქვს, დანარჩენი ყველაფერი საგრანტო სისტემაზეა დამოკიდებული. ასე იქნება საქართველოშიც, თუ ორივე მხარემ დაინახა ერთმანეთის საჭიროება და მათი ინტეგრაცია მოხდა. 
მიჭირს ახლა იმის თქმა, ეს ყველაფერი ადმინისტრაციულად როგორ უნდა განხორციელდეს, მაგრამ, პრინციპი ასეთი უნდა იყოს. აქ ტრადიციაა ასეთი, რაკიღა უნივერსიტეტის თანამშრომელი ხარ, აუცილებლად ლექციას უნდა კითხულობდე. მე შეიძლება წელიწადში ერთი ლექცია წავიკითხო ან არც წავიკითხო, მაგრამ კვლევას ვატარებ და უნივერსიტეტის ნაწილი ვარ. დოქტორანტურა განათლების ბოლო საფეხურია. მე ვასწავლი მათ, მაგრამ არ არის აუცილებელი, ყოველდღე ლექციას ვკითხულობდე და სემინარზე შევდიოდე. 
აი, ესაა გასაკეთებელი – უნდა გადაფასდეს – ვინ არის მეცნიერი, ვინ ლექტორი, რა ევალება პროფესორს, როგორ უნდა შეერწყას მეცნიერება და განათლება ერთმანეთს. თუ მკითხავთ, ესაა რეალისტური გზა იმისა, თუ როგორ განვითარდეს უნივერსიტეტი. დღეს ვხედავ, რომ უნივერსიტეტის ახალი ხელმძღვანელობა ამ გზით მიდის – ყოველ შემთხვევაში, თვალნათლივ იკვეთება, რომ მას ეს გზა აქვს აღებული და ასეც უნდა იყოს – ვერ გექნება პრეტენზია მაღალი დონის უნივერსიტეტზე, თუ კვლევა არ არის ინტეგრირებული სწავლებასთან. 
– თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს ბევრი მეცნიერი აღუზრდია და მათგან დიდი ნაწილი წარმატებით მოღვაწეობს საზღვარგარეთ. წლებია, ვხედავთ, რომ მათ შორის, ვინც ჯიუტად არ ანებებს თავს მშობლიური უნივერსიტეტის სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის ბრძოლას, თქვენც ხართ. ამჯერად რა საგანს კითხულობთ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში?
– დიდი ხანია, მედიცინის მიმართულების დოქტორანტებისთვის შემოვიტანე საგანი „პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება“, რათა მათ, როგორც მომავალმა მკვლევრებმა და ლექტორებმა, იცოდნენ, რომ, გარდა კლასიკური ლექციისა და სემინარისა, არსებობს სხვა მეთოდებიც. ამ კურსის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი, როგორც სტუდენტები, თავად მონაწილეობენ სწავლების პროცესში და უშუალოდ ეცნობიან ამ მეთოდის პრივილეგიას. ეს მეთოდი არ არის ადვილი დასანერგი, არის ინტერაქტიული და დამყარებულია ჯგუფურ მუშაობაზე. დაახლოებით 100 დოქტორანტი იქნება, ვინც ეს კურსი გაიარა და ჯერ არ მინახავს ვინმე, ვინც ამ მეთოდით არ იყოს აღფრთოვანებული.
მეორე საგანი, რასაც ვასწავლი, ესაა აკადემიური წერა – როგორ გააკეთონ პრეზენტაცია, რას უნდა მიაქციონ ყურადღება, როგორ დაწერონ სამეცნიერო გრანტი და სამეცნიერო სტატია. ისინი პრაქტიკულად ასრულებენ ამას და ახლა გვაქვს სურვილი, იმ დონეზე დაწერონ საგრანტო აპლიკაცია, რომ, ვინაიდან რუსთაველის ფონდმა გრანტების გაცემა უკვე დოქტორანტებისთვისაც დაიწყო, ჩვენმა სტუდენტებმაც სცადონ ბედი. მომავალში ამ კონკურსებში მონაწილეობა სავალდებულო გახდება. არ ვფიქრობ, რომ ყველა დაფინანსდება, მაგრამ, მთავარია, კონკურენტუნარიანი საგრანტო პროექტი დაწერონ და, ექსპერტების შენიშვნების გათვალისწინებით, გაიზარდონ, როგორც მკვლევრები და მეცნიერები. ეს არის მეცნიერების დღევანდელი დღე.


მომავალში შესაძლებელი იქნება ადამიანის ტვინში დაზიანებული ნეირონების ახლით ჩანაცვლება

ზაალ კოკაიას ახალი პუბლიკაცია და საინტერესო აღმოჩენა

– წარმოუდგენელია, ესაუბრო ზაალ კოკაიას და არ დაინტერესდე მისი ბოლო სამეცნიერო კვლევებით. რას ეტყვით უნივერსიტეტის საზოგადოებას – ამჯერად რა სიახლეები გაქვთ სამეცნიერო ასპარეზზე?
– ბოლო პუბლიკაცია, რომელიც გამოვაქვეყნე, ძალიან საინტერესო აღმოჩენას ეხება – ესაა ტვინის უჯრედებში დაზიანებული ნეირონების ჩანაცვლება ახალი ნეირონებით. 
კვლევა საინტერესო იყო იმდენად, რამდენადაც ექსპერიმენტები ტარდებოდა ვირთაგვებზე და ნეირონების შესაქმნელად ვიყენებდით ადამიანის კანს და ადამიანის კანიდან მიღებულ ნეირონებს. ეს არის ე.წ. ინდუცირებული პლურიპოტენტული უჯრედების გამოყენების მეთოდი, რომელიც 2012 წელს ნობელის პრემიით აღინიშნა. ეს მეთოდი გაძლევს საშუალებას, რომ მოახდინო უჯრედის რეპროგრამირება, ანუ ერთი ტიპის უჯრედი გარდაქმნა მეორე ტიპის უჯრედად. ჩვენ ადამიანის კანიდან მიღებული ნერვული უჯრედები გადავნერგეთ ვირთაგვას იშემიით დაზიანებულ ტვინის ქერქში. დავაკვირდით, რომ გადანერგილი ნეირონები განვითარდა და ჩამოყალიბდა, როგორც ფუნქციური ნეირონები, და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, მათ სინაფსური კავშირები დაამყარეს მასპინძლის ნეირონებთან. როცა ამ ცდების დროს ვახდენდით ვირთაგვას თათის ან ცხვირის სტიმულაციას, ეს გადანერგილი ნეირონები პასუხობდნენ ელექტრული განმუხტვით – ანუ გახდნენ ვირთაგვას ნერვული რკალის ნაწილი და მოხდა მათი ფუნქციური ინტეგრირება მასპინძლის ტვინში, ეს კი თავის მხრივ მიუთითებს იმაზე, რომ მომავალში შესაძლებელი იქნება ადამიანის ტვინში დაზიანებული ნეირონების ახლით ჩანაცვლება. ამ მიდგომით ჩვენ ვაწვდით ტვინს ახალგაზრდა, ჯერ კიდევ ჩამოუყალიბებელ ნეირონებს, რათა ტვინში მიმდინარე რეგენერაციის პროცესში მოხდეს მათი გამოყენება და ნერვული რკალების აღდგენა. ეს მასალები გამოქვეყნდა ძალიან ცნობილ სამეცნიერო ჟურნალში „Bრაინ“, რომელსაც ოქსფორდის უნივერსიტეტი გამოსცემს. 
ამ ეტაპზე გვინდა გავაგრძელოთ ეს კვლევა და ვნახოთ, რამდენად შეაქვს წვლილი ახალი ნეირონების ფუნქციონირებას რეგენერაციის პროცესში. დღეს უკვე ვიცით, რომ გადანერგვა იწვევს გაუმჯობესებას, ახლა გვაინტერესებს, რამდენად უწყობს ხელს ნერვულ რკალში ახალი უჯრედების ჩართვა ნეირონული ფუნქციის აღდგენას და რეგენერაციის რა ნაწილშია ისინი მნიშვნელოვანი. ამისთვის მოვახდენთ გადანერგილი ნეირონის აქტივობის შეკავებას გენეტიკური მანიპულირების გზით და ვნახავთ – რა გავლენას იქონიებს ეს ტვინის ფუნქციაზე. ბედნიერი ვარ, რომ ასეთი საინტერესო და მიმზიდველია ჩემი პროფესია...
– თუ იგეგმება ამ მეთოდის კლინიკაში დანერგვა?
– ჩვენ ვმოღვაწეობთ ტრანსილაციურ მედიცინაში, რაც გულისხმობს იმას, რომ ის აღმოჩენები, რასაც საბაზისო კვლევა იძლევა, მიგვაქვს კლინიკაში. ტრანსილაციური მედიცინა არ არის ცალმხრივი მოძრაობა ლაბორატორიიდან კლინიკაში – ეს ორმხრივია – კლინიკამაც უნდა განსაზღვროს, რისი საჭიროება აქვს და რა დაინერგება რეალურად პრაქტიკაში, რომ ღირებული რამ შეიქმნას, რაც საბოლოოდ პაციენტის ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას უნდა მოემსახუროს.
ინსულტი არის ინვალიდობის ნომერ პირველი გამომწვევი. დღეისათვის რეალურად ასეთ პაციენტებს ვერაფერს ვთავაზობთ, რომ ის ფუნქცია, რაც დაუქვეითდა, გაუმჯობესდეს. პრაქტიკულად ასე ხდება – თუ გადარჩა ადამიანი, რასაც თავისით აღიდგენს, აღიდგენს, რასაც ვერა, რჩება იგივე მდგომარეობაში. მართალია, არის რეაბილიტაციის კურსი, მაგრამ ეს უფრო ახალ რეალობასთან შეგუებაა, ვიდრე მკურნალობა, მედიკამენტურად ვერ ვეხმარებით. ინსულტის ადრეულ სტადიებში კეთდება ტრომბოლიზი ან ტრომბოქტომია (სისხლის კოლტის დაშლა ან ამოღება), მაგრამ ეს ძალიან ხანმოკლე პერიოდში, დაახლოებით 4 საათის განმავლობაში შეიძლება მოხდეს და ამის გაკეთება პაციენტების მხოლოდ მცირე რაოდენობაში ხერხდება. ამის შემდეგ, რეგენერაციის პროცესში, უკვე ვერაფერს ვთავაზობთ. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ეს მეთოდი, ტვინს შეიძლება დაეხმაროს რეგენერაციაში და ის გახდეს უფრო ჩქარი და ინტენსიური.
– და ბოლოს, საქართველოში გახშირდა რეკლამები ღეროვანი უჯრედების ბანკებისა, რომლებიც მოუწოდებენ ადამიანებს, შეინახონ ახალშობილის ჭიპლარი, რაც, ამ რეკლამების მიხედვით, პანაცეაა გარკვეული დაავადებების განკურნების პროცესში. ჩვენ ამის თაობაზე ერთხელ უკვე ვისაუბრეთ. მაშინ თქვენ ამბობდით, რომ მთლად ასეც არ არის საქმე...
– ვამბობდი და ახლაც ვიტყვი. ხშირად მეკითხებიან ამის შესახებ და ჩემი პასუხი ესაა: მე რომ გამიჩნდეს შვილი, ჭიპლარის ღეროვან უჯრედებს ჩემი შვილისთვის არ შევინახავ, რადგანაც არ მაქვს გენეტიკური მიდრეკილება არც ჰემატოლოგიური და არც მეტაბოლური დაავადებისკენ. ჭიპლარის ინდივიდუალური შენახვა, ჩემი აზრით, არ არის გამართლებული. თუმცაღა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ დონაცია არ მოხდეს და საზოგადოებრივ ბანკში არ დაგროვდეს ეს ღეროვანი უჯრედები. მათ ის გამოიყენებს, ვისაც დასჭირდება და ვისთვისაც თავსებადი იქნება.
– ვიღაცებისთვის ეს ბიზნესი გახდა... 
– დიახ, ბიზნესია და ბევრი ადამიანი ამ ბიზნესში ნებაყოფლობით ჩაერთო, მაგრამ წლებია გასული და მე პირადად ერთი შემთხვევაც არ ვიცი, რომ ვინმემ მოახერხა შენახული ღეროვანი უჯრედების წარმატებით გამოყენება. უჯრედები რომც დაგჭირდეს, ძალიან ბევრი ფაქტორია, რაც მათ გამოყენებას პრაქტიკულად შეუძლებელს გახდის და ამის შესახებ ძალიან ბევრჯერ მაქვს დაწერილი.

ვრცლად

ბერძნული წარწერები უკვე ონლაინ-კატალოგში იქნება ხელმისაწვდომი

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე დასასრულს უახლოვდება მუშაობა მეტად საინტერესო გამოყენებით სამეცნიერო პროექტზე, რომელიც ითვალისწინებს საქართველოში აღმოჩენილი ბერძნული წარწერების ონლაინ-კატალოგის შექმნას. 
პროექტი 2015 წელს დააფინანსა რუსთაველის ეროვნულმა სამეცნიერო ფონდმა. მისი ხელმძღვანელია თსუ-ს ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის მსოფლიო ისტორიის მიმართულების პროფესორი ლევან გორდეზიანი, ხოლო ჯგუფი, რომელიც უკვე ორი წელია ამ პროექტზე მუშაობს, უნივერსიტეტის პროფესორებისა და პედაგოგებისაგან შედგება. კერძოდ, მასში ჩართულნი არიან თსუ-ს ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორები ირინა დარჩია და ეკა კობახიძე, მასწავლებლები ლელა ჩოთალიშვილი და ნათია ფიფია, ასევე დოქტორანტი ანა ჟორჟოლიანი.
პროექტის მიზანი იყო საქართველოში აღმოჩენილი ძველბერძნული წარწერების კომპიუტერული ბაზის შექმნა. რას მოიცავს ეს ბაზა და კონკრეტულად რომელი წარწერები მოექცევა ამჯერად ონლაინ-კატალოგში, გვესაუბრება პროექტის ხელმძღვანელი ლევან გორდეზიანი:

– ბატონო ლევან, რატომ გადაწყვიტეთ ონლაინ-კატალოგის შექმნა და რა სამუშაოები უძღოდა წინ პროექტის განხორციელებას?
– საქართველოს ბერძნული წარწერები რამდენჯერმე გამოიცა: ჯერ კიდევ 1950-იან წლებში თინა ყაუხჩიშვილის მიერ, ხოლო შემდგომ, 90-იანი წლების ბოლოს და ორიათასიანი წლების დასაწყისში, კიდევ რამდენიმე გამოცემა გამოვიდა (მაშინ მძიმე წლები იყო და წიგნებს მცირე ტირაჟით ვუშვებდით). მას შემდეგ, რაც არსებულ ბაზას სიახლეები შეემატა, კიდევ გამოვიდა სერიოზულად გადამუშავებული კორპუსი, რომელიც 2009 წლით თარიღდება. მასში შესულია ყველა ბერძნული წარწერა, რაც იმ დროისთვის საქართველოში იყო ნაპოვნი. სამწუხაროდ, ზოგი მათგანი, აფხაზეთში მიმდინარე მოვლენების გამო, უკვე დაკარგულია და მათი ბედი არ ვიცით. გარდა ამისა, 2002 წელს გამოვიდა მარიკა ნასიძის წიგნი „ბერძნული გრაფიტო“, სადაც შევიდა ნაკაწრი (ძირითადად კერამიკაზე ნაპოვნი) წარწერები.
ჩვენ გადავწყვიტეთ, რომ ბერძნული წარწერების კორპუსიდან აგვეღო წარწერები უძველესი დროიდან ადრექრისტიანულის ჩათვლით, დაგვემატებინა გრაფიტო (მონუმენტურ-დეკორატიული ფერწერის სახესხვაობა – ბათქაშის ზედა თხელ ფენას კაწრავენ იმდენად, რომ გამოჩნდეს ქვედა ფენა, რომელიც ფერით განსხვავდება ზედა ფენისაგან; წარმოიშვა მე-15-17 სს-ში იტალიაში, საიდანაც გავრცელდა გერმანიაში, ჩეხეთში და სხვ.;) და გაგვეხადა ელექტრონულად ხელმისაწვდომი.
ჩვენმა ჯგუფმა ეს წარწერები ჯერ ტრადიციული სახით მოამზადა და შემდეგ გადაამუშავა – დამზადდა სპეციალური ფაილები, რათა მონაცემები საიტზე განთავსდეს. ახლა სწორედ ატვირთვის პროცესში ვართ და მაისში დასაწყისში საიტი ოფიციალურად გახდება ხელმისაწვდომი. იგი ორენოვანი იქნება. მის ინგლისურ ვერსიას ელენე ტატიშვილი ხელმძღვანელობს. 
აქვე უნდა აღვნიშნო ისიც, რომ, წინასწარი მზადების პროცესში ჩვენ ჩართული გვყავდა ბულგარელი კოლეგა, სოფიის უნივერსიტეტის პროფესორი დიმიტარ ილიევი, რომელიც ბულგარეთში ანალოგიურ პროექტში მონაწილეობდა. მან ჩაგვიტარა სპეციალური ტრენინგი, თუ როგორ დაგვემზადებინა ფაილები და როგორ გაგვერთვა თავი იმ სირთულეებისთვის, რაც ამ ტექსტების კომპიუტერულ ფორმატში დამუშავებას ახლავს თან.
– რა მოცულობის მასალა განთავსდება საიტზე და რა პერიოდს მოიცავს ის წარწერები, რომელიც ელექტრონული ბაზისთვის დაამუშავეთ?
– სულ არის 154 ტექსტი და ძირითადად მოიცავს პერიოდს უძველესი დროიდან ახალი წელთაღრიცხვის VII საუკუნემდე. ეს არის ძირითადად ქვაზე, თიხაზე და სხვადასხვა ნივთებზე: ბეჭდებზე, ვერცხლის ნაკეთობებზე ნახული წარწერები. მათი დიდი რაოდენობა არის აღმოჩენილი მცხეთაში: სამთავროს მონასტერში, ბაგინეთში, სვეტიცხოველში და ა.შ. საკმაოდ მრავალფეროვანი ნიმუშებია.
– როგორი იქნება საიტი, რა ინფორმაცია განთავსდება მასზე?
– საიტზე იქნება თავად ბერძნული ტექსტი, მისი აღწერილობა, თარგმანი, ფოტო და სამეცნიერო კომენტარი, ასევე ინფორმაცია – რა გამოცემებში შეიძლება მისი გაცნობა, ვინ გამოსცა და ა.შ. საიტს საკმაოდ მდიდარი საძიებო სისტემა ექნება, რაც დაინტერესებულ ადამიანს საშუალებას მისცემს, მოიძიოს იგი სხვადასხვა მაჩვენებლით – თარიღით, სიტყვით ან სხვადასხვა კომბინაციით. 
– რა მნიშვნელობა აქვს ამგვარ პროექტებს და ვისთვის იქნება ის მნიშვნელოვანი?
– ამას ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს. ის წიგნები, რაც იყო გამოცემული ადრე, ერთი მხრივ, არის ბიბლიოგრაფიული იშვიათობა და სტუდენტს რომ მოუნდეს მათი გაცნობა, უნდა მოვიდეს ჩემთან, მე გადმოვუღო და ვაჩვენო, ან სადმე ბიბლიოთეკაში შეიძლება აღმოჩნდეს ერთი-ორი. გარდა ამისა, რაც უნდა კარგი საძიებო სისტემა ჰქონდეს წიგნს, ის მაინც ვერ ამოწურავს თქვენს ყველანაირ ინტერესს ტექსტის მიმართ, ხოლო როცა საძიებო სისტემა კომპიუტერულია, შეგიძლიათ ნებისმიერი კაპრიზი და ინტერესი დაიკმაყოფილოთ და ერთი კონკრეტული სიტყვით ან კომბინაციით მოძებნოთ თქვენთვის საინტერესო ტექსტი.
მეორე მხრივ, კვლევის პროცესში ასეთი საძიებელი ძალიან ამარტივებს შრომას. თავის დროზე, როცა დისერტაციაზე ვმუშაობდი, 5 წელი მოვუნდი სასურველი ტექსტების ასლების მოგროვებას. დღეს ეს საქმე 5 წუთშია შესაძლებელი. 
ეს უმნიშვნელოვანესი ბაზაა იმ უცხოელი მეცნიერებისთვის, რომლებიც ამგვარ ტექსტებზე მუშაობენ. საშური და საჭირო საქმეა, რომ მათაც იცოდნენ – რა ბაზას ფლობს ჩვენი ქვეყანა. მათთან ჩვენ მჭიდრო თანამშრომლობა გვაქვს და მოუთმენლად ელიან, რომ ეს მასალები ხელმისაწვდომი გახდეს.
იმედი გვაქვს, რომ გავაგრძელებთ ამ პროექტს. ცხადია, დაფინანსებისთვისაც ვიზრუნებთ. გვაქვს მზაობა იმისა, რომ თუ რამე ახალი აღმოჩნდება, შევმატოთ ბაზას, რათა ის გამდიდრდეს სამეცნიერო ლიტერატურით და იყოს ცოცხალი პროცესი...

ვრცლად

პირველი კვლევა ქართული მედიაციის ეთიკაში

იურიდიული ფაკულტეტის ასისტენტ-პროფესორი, სამართლის დოქტორი, თსუ-ს დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ეროვნული ცენტრის აღმასრულებელი დირექტორი ნათია ჩიტაშვილი საქართველოში მედიაციის ეთიკაში პირველ მეცნიერულ კვლევას ახორციელებს. პროექტი მაქს-პლანკის სახელობის საზღვარგარეთის ქვეყნებისა და საერთაშორისო კერძო სამართლის ინსტიტუტის სტიპენდიის ფარგლებში ხორციელდება. კვლევის შედეგების გამოყენება შესაძლებელია მედიაციის ეთიკის კოდექსის შემუშავებისას, სასწავლო კურიკულუმში და მედიატორების კადრების მომზადების პროცესში.
მედიაციის ინსტიტუტის ევროკავშირის სამართალთან ჰარმონიზების მიზანს ემსახურება სამართლის დოქტორის, თსუ-ს იურიდიული ფაკულტეტის ასისტენტ-პროფესორის, დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ეროვნული ცენტრის აღმასრულებელი დირექტორის, სერტიფიცირებული მედიატორისა და საქართველოს მედიატორთა ასოციაციის გამგეობის წევრის ნათია ჩიტაშვილის მიერ ჰამბურგის მაქს-პლანკის სახელობის საზღვარგარეთის ქვეყნებისა და საერთაშორისო კერძო სამართლის ინსტიტუტის (Max Planck Institute for Comparative and International Private Law) კვლევითი სტიპენდიის მოპოვება. კვლევა განხორციელდება ჰამბურგში, მაქს-პლანკის სახელობის საზღვარგარეთის ქვეყნებისა და საერთაშორისო კერძო სამართლის ინსტიტუტის დირექტორის, ემერიტუს პროფესორ კლაუს ჰოპტის ხელმძღვანელობით.
„2011 წელს მედიაციის ინსტიტუტის, როგორც დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ფორმის, საკანონმდებლო იმპლემენტაცია საქართველოში და თსუ-ს დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ეროვნული ცენტრის დაფუძნება დავის მშვიდობიანი გადაწყვეტის დემოკრატიული პროცესების ხელშეწყობისკენ გადადგმული პროგრესული ნაბიჯი იყო. „ასოცირების შესახებ შეთანხმების“ ხელმოწერამ და მედიაციის ინსტიტუტის განვითარების განვლილმა გამოცდილებამ საქართველო, როგორც ევროინტეგრაციის პროცესის განუყოფელი ნაწილი, დააყენა მედიაციის კანონმდებლობის სრულყოფის გადაუდებელი ამოცანის წინაშე. სამართლისადმი ხელმისაწვდომობის ზრდა ევროკავშირის პოლიტიკის ფუნდამენტური ღირებულებაა. აღნიშნული კუთხით საქართველოს ვალდებულება გულისხმობს დავების მშვიდობიანი გადაწყვეტის მხარდაჭერას არა მხოლოდ პოლიტიკურ სივრცეში, არამედ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას, დანერგოს დავის გადაჭრის შესატყვისი მექანიზმები ქვეყნის ფარგლებში.
საქართველო, როგორც აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყანა, ევროკავშირის სახელმწიფოების საერთო ღირებულებების მოზიარეა. საქართველოს მისწრაფებაა ჩაერთოს ევროპის საერთო სამართლებრივ სივრცეში, დანერგოს ევროკავშირის ფუნდამენტური ღირებულებები და შეუსაბამოს შიდასახელმწიფოებრივი სტანდარტები ევროკავშირის სამართლის დემოკრატიულ პრინციპებს. „ასოცირების შესახებ შეთანხმების“ პრეამბულაში ხაზგასმული დავების მშვიდობიანი გადაწყვეტის სისტემის სრულყოფის მიზანი საქართველოს ევროპული ინტეგრაციის ერთ-ერთი განმსაზღვრელი პრინციპია“, – განაცხადა ნათია ჩიტაშვილმა.
საერთაშორისო სივრცის მსგავსად, საქართველოში მედიაციის განვითარების კვალდაკვალ პროფესიული ეთიკის დამოუკიდებელი სფერო – მედიაციის ეთიკა ყალიბდება. ნათია ჩიტაშვილი ჩართულია მედიაციის კანონპროექტისა და მედიაციის ეთიკის კოდექსის შემმუშავებელ ჯგუფში, რომელშიც ასევე წარმოდგენილნი არიან სახელმწიფოსა და საერთაშორისო დონორ ორგანიზაციათა ექსპერტები. მედიაციის კანონმდებლობის სრულყოფის ფონზე ნათია ჩიტაშვილის კვლევის მიზანია საერთაშორისო პრაქტიკის, უპირველესად, ევროპის ქვეყნების გამოცდილების შესწავლა მედიაციის ინსტიტუტის ეთიკური საფუძვლების რეკომენდებული მოწესრიგების, მედიატორის ქცევის წესებისა და მედიაციაში წარმომადგენლობის ეთიკური საფუძვლების განსაზღვრისთვის. მედიატორის ქცევის ეთიკური სტანდარტების შემუშავების მეცნიერული საფუძვლის მომზადება მნიშვნელოვნად დაეხმარება მედიაციის პროვაიდერებს მედიაციის ეთიკის თვითრეგულირების დამოუკიდებელი მექანიზმების იმპლემენტაციაში. კვლევის ავტორის თქმით, „მედიატორის ეთიკის სტანდარტების დადგენა არსებითად წაახალისებს სახელმწიფოს მხრიდან, მედიაციის, როგორც ეთიკურ სტანდარტებზე დაფუძნებული პროცესის, მხარდაჭერას. ეთიკის წესების უზრუნველმყოფი პასუხისმგებლობის განსაზღვრა კი ეთიკის წესებსა და ვალდებულებებს აღსრულებადს გახდის. კვლევის საფუძველზე მედიატორისა და მედიაციაში მონაწილე წარმომადგენლების ეთიკური ქცევის საფუძვლების განსაზღვრა ხელს შეუწყობს მედიაციის, როგორც მხარეთა ნებაყოფლობითობაზე, კონფიდენციალურობაზე, თვითპასუხისმგებლობასა და მედიატორის ნეიტრალურობაზე დაფუძნებული პროცესის მიმართ საზოგადოების ნდობის გაღრმავებას და მისი, როგორც დემოკრატიული ინსტიტუტის, წარმატებულ სახელმწიფოებრივ ინსტიტუციონალიზაციას“.
ნათია ჩიტაშვილმა კვლევის პირველი ნაწილი უკვე განახორციელა, პროექტის დასრულება აგვისტოს თვეში იგეგმება. გარდა იმისა, რომ კვლევის შედეგები მედიაციის ეთიკის კოდექსის შემუშავებაში მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს, ასევე იგეგმება მედიაციის ეთიკის კურსის დანერგვა თსუ-ს იურიდიული ფაკულტეტის საგანმანათლებლო პროგრამაშიც და შესაბამისი სახელმძღვანელოს გამოცემაც. მედიაციის სფეროში ქართულენოვანი სამეცნიერო ლიტერატურის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მედიაციის სფეროში ქართულენოვანი ლიტერატურა საკმაოდ მწირია, თუ არ ჩავთვლით თსუ-ს დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ეროვნული ცენტრის სამეცნიერო პერიოდულ ჟურნალს „დავის ალტერნატიული გადაწყვეტა – წელიწდეული“, რომელიც 2012 წლიდან ქვეყნდება და შესულია ჰარვარდის უნივერსიტეტისა და მაქს-პლანკის ინსტიტუტის სამეცნიერო ბიბლიოთეკების ბაზებში.

ვრცლად

საქართველოს ბუნებრივი ქვების გამოყენება მონუმენტური ხუროთმოძღვრული ნაგებობების შენება-რესტავრაციაში

კულტურული მემკვიდრეობის და მონუმენტური ხუროთმოძღვრების ძეგლთა დაცვის თვალსაზრისით, ქართველ მეცნიერთა არაერთ წარმომადგენელს უმუშავია გამოყენებითი სამეცნიერო საგრანტო პროექტების ფარგლებში. მათ შორის ერთ-ერთი საინტერესო და უდავოდ საშურია ბუნებრივი ქვების გამოყენება მონუმენტური ხუროთმოძღვრული ნაგებობების შენება-რესტავრაციაში. პროექტს ახორციელებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კავკასიის ალექსანდრე თვალჭრელიძის მინერალოგიური ნედლეულის ინსტიტუტის თანამშრომელთა ჯგუფი, რომელმაც 2015 წელს რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის გრანტი მოიპოვა გამოყენებით სამეცნიერო კვლევებში. პროექტის ხელმძღვანელია გეოლოგია-მინერალოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ვაჟა გელეიშვილი, ხოლო პროექტის ძირითადი შემსრულებლები არიან გეოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორები: მურად ტყემალაძე და ოთარ მაჭავარიანი (დამხმარე სამუშაოებში ასევე ჩართულია ინსტიტუტის 6 თანამშრომელი). რა კონკრეტული სამუშაოებია დაგეგმილი და რომელი კულტურული და არქიტექტურული ძეგლების რესტავრაციას მოხმარდება პროექტის ფარგლებში ჩატარებული სამუშაოების შედეგები? ამ საკითხებზე გვესაუბრება გეოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი მურად ტყემალაძე:

 

– ბატონო მურად, რა არის პროექტის მიზანი, რა შედეგებს ელოდებით მისი დასრულების შემდეგ?

– გეოლოგიურ მეცნიერებაში, სამეცნიერო საქმიანობასთან ერთად, ძებნა-ძიებითი სამუშაოებიც აუცილებელია. ამ პროცესში, ცხადია, სხვა წიაღისეულთან ერთად, მნიშვნელოვანია სამშენებლო და მოსაპირკეთებელი მასალების ძებნა-ძიებაც. ეს სამეცნიერო თემატიკა წლების განმავლობაში მუშავდებოდა კავკასიის მინერალოგიური ნედლეულის ინსტიტუტის თანამშრომლების მიერ, რის შედეგადაც დაგროვდა ძალიან დიდი მასალა და გამოიცა რამდენიმე ანგარიში, რომელმაც შემდეგ წიგნის სახეც მიიღო. მასში, ძველ საბადოებთან ერთად, მოცემულია მრავალი ახალი საბადო ან გამოვლინება (გამოვლინება ნიშნავს იმას, რომ ამ საბადოებზე მარაგი არ არის დაცული და თუ დაცვა მოხერხდება, შესაძლოა მიიღოს დასრულებული სახე). სწორედ ამ სამუშაოს გაგრძელებას წარმოადგენს ის პროექტი, რომელიც რუსთაველის ეროვნულმა სამეცნიერო ფონდმა დააფინანსა და მომავალ წელს უნდა დასრულდეს. პროექტის ძირითადი არსი ისაა, რომ შევისწავლოთ მნიშვნელოვანი არქიტექტურული და ისტორიული ძეგლები და მათი სამშენებლო მასალა, რათა, რესტავრაციის შემთხვევაში, რომელიც აუცილებელი და გადაუდებელია, გამოყენებული იქნას იგივე (ან მსგავსი) სამშენებლო მასალა, რითაც ის არის აგებული. ამას აქვს დიდი მნიშვნელობა, რადგან სხვა ფიზიკურ-მექანიკური მახასიათებლების მქონე, ან სხვა ტიპის მასალის გამოყენება რესტავრაციის დროს, უარყოფით გავლენას ახდენს თვითონ ტაძრის მდგრადობაზე. ამიტომ აუცილებელია, რომ ჩანაცვლება მოხდეს იგივე მასალით.

– რომელ ისტორიულ და არქიტექტურულ ძეგლებს სწავლობთ და რა მონაცემებს ფლობთ ამ დროისთვის?

– რადგანაც საქართველოში ისტორიული ხუროთმოძღვრება ძირითადად დაკავშირებულია ეკლესიასთან, ტაძრებთან, ციხეებსა და კოშკებთან. ჩვენც სხვადასხვა დანიშნულების საკულტო ნაგებობები ავარჩიეთ – შევუთანხმდით საქართველოს საპატრიარქოს ხუროთმოძღვრებისა და ხელოვნების ცენტრს და პროექტის დაფინანსების შემდეგ დავიწყეთ იმ ძეგლების შესწავლა, რომლის საშუალებასაც გრანტის ფინანსები და დრო გვაძლევს. ჯგუფის მიერ შედგენილია გეგმა და გადაწყვეტილია 20 ძეგლის შესწავლა, მათ შორისაა ის ეკლესია-მონასტრები, რომელთა რესტავრაციის საჭიროება უკვე დგას. ძეგლები შევარჩიეთ მხარეების მიხედვით. სამხრეთ საქართველოში შერჩეულია ტაძრების ჯგუფი, რომელიც ბოლნისის ადმინისტრაციის ტერიტორიაზე მდებარეობს. ესენია: ბოლნისის სიონი, წუღრუღაშენი, ფიტარეთი; კახეთის ჯგუფიდან შერჩეულია: ალავერდი, იყალთო, კვეტარა, შუამთა, კაწარეთი; დასავლეთ საქართველოდან – ნიკორწმინდა, ზემო კრიხი; აჭის ტაძარი, მარტვილის ტაძარი; უბისა; მცხეთაში – ჯვარი, სვეტიცხოველი; შიდა ქართლში – რკონი, ერთაწმინდა, იკვი, მეტეხი. კიდევ გვაქვს დრო და, ვფიქრობთ, რომ საბოლოოდ 30-35 ტაძარი გამოგვივა, მიუხედავად იმისა, რომ პროექტის მიხედვით 20 ტაძარი უნდა შეგვესწავლა.

– რის მიხედვით მიმდინარეობს კვლევა?

– ამ ტაძრების ქვიური მასალიდან (არ ვეხებით მის ნალესობას, საღებავებს და ა.შ.), ვიღებთ უმცირეს სინჯებს და შემდეგ ვსწავლობთ მას როგორც მინერალოგიურ-პეტროგრაფიული, ისე ნივთიერი შედგენილობის და ფიზიკურ-მექანიკური მახასიათებლების მიხედვით. შემდეგ ბუნებაში (ან რაც ბაზაში გვაქვს უკვე თავმოყრილი, მას ვადარებთ) ვეძებთ და ვპოულობთ მის მსგავს მასალას. ამის დადგენის შემდეგ, უკვე გეოლოგიური თვალსაზრისით, ვსწავლობთ იმ უბნებს, სადაც ეს მასალა შეიძლება მოიპოვებდეს, ვიღებთ ანალიზებს და როცა ვადგენთ, რომ ეს საბადო იდენტურია, ვადგენთ, რა მასალით არის რესტავრაცია გამართლებული.

– ამ ეტაპზე თუ გაქვთ დადგენილი რომელიმე ტაძრის სამშენებლო მასალის სახეობა?

– რა თქმა უნდა, მაგალითად, კახეთის ჯგუფის ტაძრებისთვის ძირითადი მოსაპირკეთებელი მასალა გახლავთ ტრავერტინი. ჩვენ მოვიძიეთ შესაძლო გამოვლინებები, ვნახეთ კახეთში საბადოები და ეჭვს არ იწვევს, რომ, თუ იქ სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდება, გამოყენებული უნდა იქნას ტრავერტინი. ჩვენი ტაძრების დიდი ნაწილი, შესაძლებელია, თავიდან ერთი მასალით იყო ნაშენი, მაგრამ შემდეგ, მრავალი ნგრევა-შენების პროცესში შეიცვალა და დღეს ვხედავთ სხვადასხვა სურათს – ერთი ტაძრის სამშენებლო მასალად, ტრავერტინის გვერდით, გამოყენებულია რიყის ქვა, იქვეა აგური და ა.შ. დღეს ამას აღარაფერი ეშველება, მაგრამ კიდევ რომ არ დავუშვათ ასეთი შეცდომები, ეს პროექტი ამისთვის კეთდება. იქ სადაც ტრავერტინია, სადაც კირქვაა, ტუფია, გამოყენებული უნდა იქნას იგივე მასალა, რადგან გარემო პირობების ზემოქმედებით სხვადასხვა მახასიათებლების საშენი და მოსაპირკეთებელი მასალა სხვადასხვაგვარად რეაგირებს. აქ გასათვალისწინებელია კუმშვა-გაფართოება, კუთრი წონა, სიმტკიცე, ყინვამედეგობა და ა.შ. თუ მასალის ეს მახასიათებლები განსხვავებულია, ვიღებთ სურათს, როცა ზოგიერთ კედელზე ერთი ქანი საერთოდ დაშლილია, მეორე – მტკიცე და ა.შ., რაც, ზოგადად, ტაძრის მდგრადობას აზიანებს. მაგალითად, ასეთ მდგომარეობაშია კაწარეთი, რომელიც თავდაპირველად ერთგვაროვანი მასალით აშენდა, მაგრამ შემდეგ მას სხვა მასალაც შეერია. ისეთიც ტაძრებიც გვაქვს, რომლის მშენებლობისას თავიდანვე იყო დაგეგმილი, რომ უნდა აშენებულიყო, ვთქვათ, რიყის ქვით, რომელშიც თავისთავად უამრავი სხვადასხვა მონაცემის ქვაა შერეული, მაგრამ როცა გვაქვს ნიკორწმინდა, როცა გვაქვს სიონი და ასეთი ტაძრები, აუცილებელია შესწავლილ იქნეს მათი სამშენებლო მასალა და რესტავრაცია მოხდეს იდენტური მასალით, რომ არ დაინგრეს.

– სადაც სამშენებლო კულტურა ჩანს, იმ ტაძრების მასალა ყველა ქართულია თუ მათ შორის არის ისეთი, რომელიც უცხოური მასალითაა მოპირკეთებული?

– ძირითადი ნაწილი ქართული ტაძრებისა აშენებულია არათუ ქართული, არამედ კონკრეტულად იმ რეგიონისთვის დამახასიათებელი საშენი მასალით, რომელშიც დგას. ამიტომ გეოლოგიური ერთეულების გავრცელება თავად კარნახობდა ჩვენს წინაპარს რა უნდა გამოეყენებინათ სამშენებლოდ. მაგალითად, შიდა ქართლში ძირითადად დომინირებს ერთი და იგივე მასალა – მოცისფრო-მომწვანო ტუფი, მოყვითალო ფერის ტუფ-ქვიშა-ქვა და ა.შ. ამდენად, შემოტანილი მასალა თითქმის არ გვხვდება.

– დღეს თუ არის შესაძლებელი, ასევე ადგილობრივი ქვით აშენდეს და მოპირკეთდეს დიდი საკათედრო ტაძრები?

– ცხადია, არის, თუმცა ამას სჭირდება ქვის დასამუშავებელი წარმოების გახსნა, რაც ძვირია, ამიტომ ურჩევნიათ უცხოეთიდან შემოიტანონ შედარებით იაფი მოსაპირკეთებელი მასალები. პროექტი დასრულდება 2017 წელს. ვფიქრობ, ბევრი სპეციალისტი დაინტერესდება შედეგებით, რადგან ეს სამუშაო, რომელსაც ჩვენი ჯგუფი ასრულებს, პირდაპირ კავშირშია მონუმენტური ხუროთმოძღვრების ძეგლთა დაცვასთან.

ვრცლად

სატრანსპორტო მარშრუტების დაგეგმვის ახალი მოდელები ექსტრემალურ და განუზღვრელ გარემოში

თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის კომპიუტერული მეცნიერებების დეპარტამენტის პროფესორების – გია სირბილაძის, ბეჟან ღვაბერიძის, ბიძინა მაცაბერიძისა და ანა სიხარულიძის ერთობლივი პროექტი – „სატრანსპორტო მარშრუტების დაგეგმვის ახალი მოდელები ექსტრემალურ და განუზღვრელ გარემოში“ 2017 წლის მაისში დასრულდება. პროექტი შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ საგრანტო კონკურსის ფარგლებში 2015 წელს დაფინანსდა. პროექტში წარმოდგენილია ახალი ამოცანა და ხედვა ფაზი-სატრანსპორტო მარშრუტიზაციის პრობლემატიკაში, რომელიც განსხვავებულია არსებულ სამეცნიერო კვლევებში წარმოდგენილი მიდგომებისგან. იგი დაკავშირებულია იმ სირთულეებთან, რომლებიც წარმოიქმნება სხვადასხვა ექსტრემალურ სიტუაციებში ცენტრალური ბაზიდან სატრანსპორტო საშუალებებით (სს) მომხმარებლების ერთგვაროვანი პროდუქციით მომარაგების დროს. პროექტის მთავარი მიზანია, აიგოს პროგრამული პროდუქტი – ინტელექტუალური მხარდამჭერი სისტემა, რომელიც მარშრუტიზაციის მენეჯერებს დაეხმარება ექსტრემალურ სიტუაციაში ოპტიმალური და სანდო მარშრუტების შერჩევაში.

თანამედროვე მსოფლიოში უფრო და უფრო პრობლემური ხდება სატრანსპორტო საშუალებების მარშრუტებზე ოპტიმალური გადაადგილების მენეჯმენტი ექსტრემალური და გართულებული პროცესების მიმდინარეობის პირობებში. ესენია: 1. კატასტროფების, მიწისძვრების, მასობრივი განადგურების იარაღის გამოყენების შედეგად და სხვ. დაზიანებულ გეოგრაფიულ ზონებში არსებული სამხედრო, სამედიცინო და სხვა ტიპის ობიექტების ოპტიმალური და უსაფრთხო მომარაგების მენეჯმენტი; 2. ექსტრემალურ და რთულ სიტუაციებში სწრაფი რეაგირებისა და მოსახლეობისთვის უსაფრთხო დახმარების დაგეგმვა; 3. ექსტრემალურ სიტუაციაში სამხედრო მოქმედებისას სატრანსპორტო საშუალებებით ტვირთების გადაზიდვის მარშრუტების სტრატეგიული მენეჯმენტი; 4. მჭიდროდ დასახლებულ გეოგრაფიულ ზონებსა (ქალაქები და სხვ.) და გზებზე გართულებულ სიტუაციებში (ტრანსპორტით გადატვირთული გზები, სამოქალაქო მიტინგები და გაფიცვები, გზებზე მეტეოროლოგიური და სხვა მიზეზებით გამოწვეული ცუდი ხილვადობა, მოყინული გზები და სხვ.) ტრანსპორტის მოძრაობის დაგეგმვა. ამ პრობლემატიკით დაინტერესებული სახელმწიფო თუ კერძო ორგანიზაციები ცდილობენ, შექმნან მაღალი სანდოობის ინტელექტუალური პროგრამული ტექნოლოგიები, რომლებიც გაითვალისწინებენ ექსტრემალურ სიტუაციებში წარმოქმნილ განუზღვრელობებს და მხარს დაუჭერენ სატრანსპორტო საშუალებების გადაადგილების ოპტიმალური მარშრუტების დაგეგმვას.

სატრანსპორტო მარშრუტიზაციის ამოცანების ინტენსიური კვლევა გასული საუკუნის 70-იანი წლებიდან იწყება. 80-იანი წლების ბოლოსათვის თსუ-ის დარგობრივ ლაბორატორიაში შესრულდა პროექტი, რომელიც ითვალისწინებდა სპეციალური მანქანების მოძრაობის რაციონალური მარშრუტების აგებას რეგიონების მოსახლეობის გაზის ბალონებით მომარაგებისას. მიღებულმა ეკონომიკურმა ეფექტმა 10-15% შეადგინა. პრობლემის მათემატიკური მოდელის აგების, ალგორითმისა და პროგრამული უზრუნველყოფის შექმნის სამუშაოების ერთ-ერთი ძირითადი შემსრულებელი იყო თსუ-ის პროფესორი ბეჟან ღვაბერიძე. ამ ჯგუფმა ერთ-ერთმა პირველმა გამოიყენა მარშრუტიზაციის ამოცანების უმცირესი დაყოფის ამოცანაზე მიყვანის მეთოდი, რომელიც, როგორც შემდგომმა კვლევებმა აჩვენა, საკმაოდ ეფექტური აღმოჩნდა მარშრუტიზაციის გარკვეული კლასის ამოცანების ამოსახსნელად. მარშრუტიზაციის ამოცანები სკალარული მიზნის ფუნქციის შემთხვევაშიც ე.წ. რთული ამოცანების კატეგორიას განეკუთვნებიან და მათი ამოხსნის ზუსტი ალგორითმები რეალური განზომილებების შემთხვევაში არ არსებობს. განსახილველი ამოცანების კლასი საინტერესოა როგორც თეორიული, ასევე მისი პრაქტიკაში გამოყენების თვალსაზრისითაც.

ასევე უნდა აღინიშნოს პროექტის ავტორების აქტივობა აღნიშნულ პრობლემატიკაში საერთაშორისო პროექტების შესრულების მიმართულებით. ჯგუფმა ახლახან წარმატებით დაასრულა მუშაობა პროექტზე, რომელიც დაფინანსებული იყო ევროკავშირის ქვეყნების მიერ უკრაინის მეცნიერებისა და ტექნიკის ცენტრის საგრანტო გარემოში.

2000-იანი წლების დასაწყისში გამოჩნდა მრავალი სამეცნიერო სტატია, რომლებშიც განხილული იყო მარშრუტიზაციის ე.წ. მრავალკრიტერიუმიანი ამოცანები, ანუ ამოცანები, რომლებშიც, განსხვავებით კლასიკური მიდგომისა, განხილული იყო რამდენიმე მიზანი (ჯამური განარბენის მინიმიზაცია, დროის მინიმიზაცია, მარშრუტების სანდოობის მაქსიმიზაცია და ა.შ).

ასეთი ტიპის პრობლემატიკაზე მუშაობისას დეტერმინისტული (მიზეზ-შედეგობრივი კავშირით განპირობებული) თუ სტოქასტური (შემთხვევითი) მოდელების ბაზაზე აგებული სიმულაციური მხარდამჭერი ტექნოლოგიები ხშირად ვერ გვაძლევენ სანდო და დამაკმაყოფილებელ შედეგებს საკვლევი ობიექტის სირთულის, წინააღმდეგობრივი, ბუნდოვანი და არასაკმარისი ინფორმაციის ან ობიექტური ინფორმაციის სიმცირის გამო, რაც, პირველ რიგში, გამოწვეულია მიმდინარე რთული სიტუაციებით.

პრობლემატიკის სირთულის ზრდასთან ერთად, შესაძლებლობა – გავაკეთოთ სანდო დასკვნები საკვლევი ობიექტების მომავალ ქცევაზე, გარკვეულ ზღვრამდე ეშვება, რომლის მიღმაც ინფორმაციის ისეთი მახასიათებლები, როგორიცაა სიზუსტე და განსაზღვრელობა, ურთიერთგამომრიცხავი ხდება. ასეთ დროს მნიშვნელოვან როლს იძენს პრობლემატიკის გადაწყვეტის სისტემური კვლევა და ანალიზი. აუცილებელი ხდება შეფასებებში და ანალიზში ჩაერთოს ექსპერტთა ჯგუფები და მათი ცოდნა. თუმცა ექსპერტთა სუბიექტური მონაცემები მოდელის კონსტრუქციებში წარმოშობს ახალ, სუბიექტურ განუზღვრელობას. მოდელირების კლასიკურ მიმართულებათა პარალელურად მნიშვნელოვანი ხდება სუბიექტური, ფაზი-განუზღვრელობის (fuzzy un­­cer­­ta­­inty) დაშვება. ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია ექსპერტული ცოდნის ინჟინერიის ფაზი-მეთოდებისა და ფაზი-ლოგიკის გამოყენება, რაც შესაბამისი მაღალი ღირებულების ავტომატიზირებული სისტემებისა და ინტელექტუალური ხელშემწყობი ტექნოლოგიების კონსტრუირებას უზრუნველყოფს.

სატრანსპორტო მარშრუტიზაციის პრობლემატიკაში (Ve­­hic­­le Ro­­u­­ting Prob­­lem (VRP)), ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიმართულებაა ფაზი-სატრანსპორტო მარშრუტიზაციის პრობლემატიკა (Fuzzy Ve­­hic­­le Ro­­u­­ting Prob­­lem (FVRP). FVRP ამოცანებმა რთულ და განუზღვრელ სიტუაციებში უნდა უზრუნველყოს ოპტიმალური მარშრუტების გენერაცია. თუმცა FVRP მეთოდოლოგიაზე აგებული პროგრამული უზრუნველყოფით სარგებლობისას აღნიშნავენ არასტაბილური მხარდაჭერის მომრავლებულ შემთხვევებს, რისი ძირითადი მიზეზი, ჩვენი ღრმა რწმენით, შემდეგი უნდა იყოს: FVRP-ის არსებულ კვლევებსა და მიმართულებებში გათვალისწინებულია სხვადასხვა პარამეტრთა (გადადგილების ხარჯები, გადაადგილების დრო, მომსახურეობის ფანჯრები და სხვ.) განუზღვრელი ხასიათი. ისინი კვლევებში წარმოდგენილი არიან ე.წ. ფაზი-რიცხვებით (fuzzy num­­bers). მაშინ, როდესაც სხვადასხვა მიზეზის გამო გზებზე გადაადგილება გართულებულია, ეს პარამეტრები მხოლოდ ექსპერტული ინფორმაციის წარმოდგენის ერთი პოლუსია – ინფორმაციის უზუსტობის სახელწოდებით. მაგრამ FVRP – კვლევებში საერთოდ არაა წარმოდგენილი ექსპერტული ინფორმაციის მეორე პოლუსი – განუზღვრელობა ე.წ. შესაძლებლობის ზომის სახით (შესაძლებლობის თეორია ალბათობის თეორიის ალტერნატივაა, როდესაც ექსპერიმენტის წყარო ექსპერტი და მისი ცოდნაა). ამ უკანასკნელის გათვალისწინება კი აუცილებელი ხდება მაშინ, როდესაც FVRP-ის ექსტრემალურ მოდელში ვითვალისწინებთ გზებზე სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილების სანდოობისა და შესაძლებლობის ექსპერტულ შეფასებებს. ძირითადად ეს მიზეზია, რომ FVRP მოდელების არსებული ინტელექტუალური პროგრამული პროდუქტები ნაკლებად სანდო ხდება ექსტრემალურ სიტუაციაში ოპტიმალური მარშრუტების დაგეგმვის ამოცანებში. ეს გამოვლინდა მაშინ, როდესაც ამ პროექტის ავტორები მუშაობდნენ დისკრეტული ოპტიმიზაციის პრობლემატიკაზე – განუზღვრელ გარემოში ფაზი-დაყოფისა და ფაზი-დაფარვის ამოცანებზე. მათი კვლევები ეხება ზემოთ წარმოდგენილი პრობლემის გადაწყვეტას – ახალი მიზნობრივი ფუნქციების ფორმირებას აგრეგირების ორპოლუსიანი ფაზი-ინსტრუმენტების გამოყენებით. ამ მიმართულებით პროექტის ავტორთა მიერ გამოქვეყნებულია მრავალი პუბლიკაცია იმპაქტ-ფაქტორის მქონე შემდეგ სამეცნიერო ჟურნალებში: `The Eu­­ro­­pe­­an Jo­­ur­­nal of Ope­­ra­­ti­­o­­nal Re­se­arch“, `Inter­­na­­ti­­o­­nal Jo­­ur­­nal of Ge­­ne­­ral Systems~, `Infor­ma­ti­on Sci­en­ces”, `Interna­tional Jo­­ur­­nal of Infor­­ma­­ti­­on Tec­­hno­­logy & De­­ci­­si­­on Ma­king”, `Fuzzy Opti­­mi­­za­­ti­­on and De­­ci­­si­­on Making”, `Inter­nati­o­nal Jo­­ur­­nal of Uncer­­ta­­inty, Fuz­­zi­­ness and Know­­led­­ge-­­Ba­­sed Systems”, “Mat. Za­met­ki“.

პროექტის შექმნას, გარკვეული აზრით, საფუძველი დაუდო გია სირბილაძის ავტორობით 2013 წელს „შპრინგერის“ მიერ გამოცემულმა მონოგრაფიამ: `Gia sir­­bi­­la­­Ze, Extre­­mal Fuzzy Dyna­­mic Systems: The­­ory and Appli­­ca­­ti­­ons, Sprin­­ger, New York He­­i­­del­­berg, Dor­­drecht, Lon­­don~, რომელიც წარმოადგენს ექსპერტულ ცოდნაზე დაფუძნებული ექსტრემალური პროცესების მოდელირების, ანალიზისა და სინთეზის ახალ მიმართულებას.

პროექტის ფარგლებში მუშავდება ახალი, მრავალკრიტერიუმიანი FVღP-მიდგომა. ეს მიდგომა გადაწყვეტს ზემოთ წარმოდგენილ პრობლემას. აიგება აგრეგირების ახალი ინსტრუმენტი, რომელიც, არსებულ კლასიკურ კრიტერიუმებთან ერთად, უზრუნველყოფს მარშრუტების სანდოობის მიზნობრივი ფუნქციის აგებას გზებზე სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილებისას. ამ მიდგომის საფუძველზე შეიქმნება პროგრამული პროდუქტი, რომელიც უზრუნველყოფს, ექსტრემალური და რთული მოვლენების შედეგად გზებზე გართულებული გადაადგილების გამო, სატრანსპორტო საშუალებებისთვის ოპტიმალური და სანდო მარშრუტების დაგეგმვას. პროგრამული უზრუნველყოფის ფუნქცია იქნება სატრანსპორტო საშუალებათა მართვის სახელმწიფო სამსახურებს, ტვირთების გადაზიდვების კომპანიებს, სადისტრიბუციო ქსელებსა თუ სხვა ორგანიზაციებს შეუქმნას მხარდაჭერა საჭიროების შემთხვევაში სწრაფი რეაგირებისა და მნიშვნელოვან გეოგრაფიულ პუნქტებში ტვირთების გადაზიდვის ოპტიმალური მარშრუტების დაგეგმვაში.

სისტემაზე მუშაობის პროცესში სისტემის მომხმარებლებს შესაძლებლობა ექნებათ ინფორმაციის მიღების მიზნით ჩართონ დარგის ცნობილი ექსპერტები, რათა მათი ცოდნა გამოყენებული იყოს კონკრეტულ სიტუაციებში პუნქტებს შორის გადაადგილების შესაძლებელი ხარისხების შეფასებისა და სატრანსპორტო საშუალებებისთვის სანდო მარშრუტების აგების მიზნით. პროექტში წარმოდგენილი პრობლემისთვის აიგება ახალი ტიპის შესაძლებლობითი კრიტერიუმი – მარშრუტებზე გადაადგილების სანდოობის მაქსიმიზაცია. მარშრუტებზე გადაადგილების სიგრძის მინიმიზაციის კრიტერიუმთან ერთად, შეიქმნება ორკრიტერიალური ამოცანის რეალიზების ორ ფაზიანი სქემა. ეს მიდგომა წარმოშობს ახალ მიახლოებას და პერსპექტივებს FVRP-პრობლემატიკაში.

პროექტის პროდუქტი მომხმარებელს გაუუმჯობესებს ტვირთების რეგულარული გადაზიდვის მარშრუტების დაგეგმვას რთულ სიტუაციებში. ამით მომხმარებელი მიიღებს სხვადასხვა რესურსების (დრო, გადაზიდვების ხარჯები, სატრანსპორტო საშუალებებისა და ადამიანური რესურსები და სხვ.) ეკონომიას. ცხადია, ასეთი პროექტის პროდუქტით დაინტერესებული იურიდიული პირების ჩამოთვლა ძალიან შორს წაგვიყვანდა მათი დიდი რაოდენობის გამო. პროექტის ავტორების აზრით, ისეთი კომპანიებისთვის, რომელთაც უწევთ ტვირთების რეგულარული გადაზიდვები ექსტრემალურ სიტუაციებში, მოთხოვნადი გახდება FVRP-პროგრამული უზრუნველყოფა, რომლის შექმნაც პროექტის ფარგლებში იგეგმება. ასეთ კომპანიათა რიცხვში მოიაზრება მრავალი მწარმოებელი თუ სადისტრიბუციო კომპანია, რომლებიც თავიანთი საკვები თუ სხვა სამომხმარებლო პროდუქტებით პერიოდულად ამარაგებენ საზოგადოებრივ ობიექტებს.

როგორც აღვნიშნეთ, პროექტში მონაწილეობას იღებს ოთხი პროფესორი ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კომპიუტერული მეცნიერებების დეპარტამენტიდან, რომელთაც პროექტის ამოცანების მიმართულებით სამეცნიერო (როგორც ფუნდამენტური, ასევე გამოყენებითი) კვლევების დიდი საერთაშორისო გამოცდილება გააჩნიათ. ამას მათი მონაცემებიც ადასტურებს. ეს განსაკუთრებით ეხება დისკრეტული ოპტიმიზაციის პრობლემატიკას და ფაზი-დისკრეტული დაპროგრამების ისეთ ამოცანებს, როგორიცაა ფაზი-დაყოფისა და ფაზი-დაფარვის ამოცანები. პროექტის ხელმძღვანელი წლების განმავლობაში მუშაობს სატრანსპორტო მარშრუტიზაციის პრობლემატიკაზე. მისი მონაწილეობით შესრულებულია რამდენიმე კომერციული თუ სახელმწიფო დანიშნულების პროექტი ამ მიმართულებით. პროექტის მონაწილე გია სირბილაძე ხელმძღვანელობს ექსტრემალური და რთული პროცესების შესწავლის ჯგუფს თსუ-ში. მას ამ მიმართულებით შექმნილი აქვს 2 მონოგრაფია. მის აქტივობებშია ასევე საექსპერტო ცოდნის ინჟინერიის ახალი მიდგომები და ტექნოლოგიები ფაზი-პროგნოზირებისა და ფაზი-გადაწყვეტილებათა პრობლემატიკაში. პროექტის ორი დანარჩენი მონაწილე – ანა სიხარულიძე და ბიძინა მაცაბერიძე, გარდა იმისა, რომ მათ აქტივობებშია დისკრეტული ფაზი-ოპტიმიზაციის კვლევები, ასევე ითვლებიან წარმატებულ პროგრამულ დეველოპერებად. აქვთ კარგი გამოცდილება ინტელექტუალური სისტემების პროგრამული ინჟინერიის მიმართულებითაც. პროექტში ჩართულია ახალგაზრდა მკვლევრები: დოქტორანტი ბიძინა მაცაბერიძე, რომელიც აღნიშნულ საკითხებზე წლის ბოლოს დაიცავს დისერტაციას კომპიუტერული მეცნიერებების დოქტორის ხარისხის მოსაპოვებლად და მაგისტრანტთა ჯგუფი სამაგისტრო პროგრამიდან „ინფორმაციული სისტემები“, რომლებიც აქტიურად მონაწილეობენ პროექტის ფარგლებში მიმდინარე სამეცნიერო სემინარში.

პროექტისთვის მნიშვნელოვანი იქნება მისი დასასრულისთვის დაგეგმილი ვორკშოპის მოწყობა, სადაც გაკეთდება პრეზენტაცია პროექტის ფუნდამენტურ შედეგებზე და, რა თქმა უნდა, წარდგენილი იქნება სისტემის დემო-ვერსია. ვორკშოპზე მოწვეულნი იქნებიან როგორც დაინტერესებული აკადემიური პერსონები საქართველოს წამყვანი უნივერსიტეტებიდან, ასევე საქართველოს დისტრიბუციული კომპანიები, რომლებიც დაინტერესდებიან ამ პროდუქტით. პროექტის დასრულებისას იგეგმება პროექტის მონაწილეების გამგზავრება საერთაშორისო კონფერენციაზე პროექტის შედეგების წარსადგენად. ასევე იგეგმება 2-3 კვლევითი სტატიის მომზადება, რომელიც მაღალრეიტინგულ საერთაშორისო ჟურნალებში გაიგზავნება დასაბეჭდად.

ვრცლად