ინტელექტუალთა ბანკი

ნანა შათაშვილი: „უნივერსიტეტში გავატარე მთელი ჩემი შეგნებული ცხოვრება“

გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი” აგრძელებს იმ პროფესორთა წარმოჩენას, რომლებიც დღეს უნივერსიტეტის იმიჯს ქმნიან. ასეთ პროფესორთა შორისაა თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი ნანა შათაშვილი.

პროფესორმა ნანა შათაშვილმა სამეცნიერო მოღვაწეობა უკვე სტუდენტობის ასაკიდან დაიწყო. ასპირანტურაში ჩაბარებისთანავე უაღრესად საინტერესო ამოცანა მისცა ხელმძღვანელმა და, რაოდენ საკვირველიც უნდა იყოს, სწორედ ამ ამოცანის გადაწყვეტას ასახელებს ის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სამეცნიერო ნაშრომად – ეს გახლავთ 1982 წელს გამოქვეყნებული პირველი ნაშრომი, რომელშიც აკადემიკოს ნოდარ ცინცაძესთან ერთად განავითარა ახალი თეორია არაწრფივი ლანდაუს ჩაქრობის მოვლენისათვის ძლიერად ტურბულენტურ პლაზმაში Nonlinear Landau Damping Phenomenon in a Strongly Turbulent Plasma.N.L. Shatashvili & N.L. Tsintsadze. Physica Scripta, T2/2, 511 (1982).
ქალბატონი ნანასთვის რთული აღმოჩნდა სამეცნიერო ნაშრომებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანის გამოყოფა და, ამიტომ, რამდენიმეს ასახელებს, რომლებმაც ფიზიკოსის სამეცნიერო მოღვაწეობა განსაზღვრა. „ერთ-ერთ ნაშრომში, თეორიასთან ერთად, ნიშანდობლივია ახალი არალოკალური არაწრფივი შრედინგერის განტოლების მიღება და მისი ამოხსნის უნიკალური მათემატიკური გზის შემოთავაზება. ასევე გამოვყოფდი 1997 წელს სვადეშ მაჰაჯანთან (ოსტინი, აშშ) და პროფესორ ვაჟა ბერეჟიანთან ერთად შემოთავაზებულ მოდელს დიდმასშტაბიანი მაგნიტური ველის გენერაციისათვის Theory of Magnetic Field Generation by Relativistically Strong Laser radiation. V.I. Berezhiani, S.M. Mahajan & N.L. Shatashvili. Phys. Rev. E 55, 995 (1997). ამ ნაშრომებმა დიდი გამოხმაურება ჰპოვეს და, რეალურად, ბიძგი მისცეს მრავალ ახალ კვლევას. აქვე აღვნიშნავ, რომ ამავე პერიოდში დავიწყე მუშაობა ასტროფიზიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ამოცანაზე, კერძოდ, მზის ატმოსფეროში გაცხელების პრობლემაზე, რასაც არაერთი პუბლიკაცია მოჰყვა ამ მიმართულებით, როგორც გაცხელებაზე, ასევე დინების აჩქარება-ფორმირებაზე ასტროფიზიკურ ობიექტებში. ამ ნაშრომებიდან ასევე გამოვყოფ ჰიპოტეზას/მოდელს მზის ატმოსფეროში პირველადი გაცხელებისას Formation and Primary Heating of the Solar Corona - Theory and Simulation. S.M. Mahajan, R.Miklaszewski, K.I. Nikol’skaya & N.L. Shatashvili. Phys. Plasmas. 8, 1340 (2001) – შემოთავაზებულს ს. მაჰაჯანთან, კ. ნიკოლსკაიასთან (რუსეთი) და რ. მიკლაშევსკისთან (პოლონეთი) ერთად, რომელშიც შემოთავაზებულ იქნა იდეა პლაზმური დინებების საშუალებით მზეზე გაცხელების პროცესისა. ეს საკითხი ბოლოდროინდელი დაკვირვებებით აბსოლუტურად დამაჯერებელი გახდა. საინტერესოა, რომ იმ პერიოდში (1999-2001 წწ.) ამ სტატიების გამოქვეყნების გამო დიდი დაბრკოლებებიც კი შეგვხვდა, რადგანაც ჯერ კიდევ არ არსებობდა ამის დამადასტურებელი ასტროფიზიკური დაკვირვებები. ასე რომ, რეალურად, თეორიული წინასწარმეტყველება გამოგვივიდა!“, – განაცხადა პროფესორმა ნანა შათაშვილმა. შემდგომში ეს თეორია ქალბატონმა ნანამ ასტროფიზიკური დისკი-ჯეტის სტრუქტურის უნივერსალური მოდელის შემოთავაზებით განავითარა ზენშო იოშიდასთან (ტოკიო, იაპონია) ერთად, რაზეც დღესაც აგრძელებს მუშაობას.
რაც შეეხება თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში პედაგოგიურ მოღვაწეობას, ქალბატონი ნანა ამ მხრივ რამდენიმე ეტაპს გამოჰყოფს: „განსაკუთრებით საინტერესო იყო გაჭირვების წლებში მოღვაწეობა, როდესაც გაუსაძლის პირობებში გვიხდებოდა თსუ-ის პროფესურასა და სტუდენტებს კვლევა და სწავლა. ყველანი აქტიურად ვიყავით ჩართულნი სასწავლო და კვლევით პროცესებში. ასევე საინტერესო იყო განათლების სისტემაში რეფორმების გატარების წლები (2005-2008 წწ.), როდესაც წილად მხვდა იმ ჯგუფში მუშაობა, რომლებმაც თანამედროვე მოთხოვნების გათვალისწინებით განახორციელეს არსებული სასწავლო პროგრამების მოდერნიზაცია ფიზიკის დარგში“, – ამბობს პროფესორი ნანა შათაშვილი, რომელსაც მთელი თავისი პედაგოგიური და სამეცნიერო მოღვაწეობა თსუ-ში აქვს გატარებული: „ჩემი წარმოდგენით უნივერსიტეტის იმიჯს ქმნიან ის წარმატებული მეცნიერები და სტუდენტები, რომლებიც დღეს თსუ-ში მოღვაწეობენ და ასევე ისინიც, რომლებიც უცხოეთის წამყვან აკადემიურ და სამეცნიერო ცენტრებში მოღვაწეობენ. მეამაყება, რომ ამაში დიდი წილი ფიზიკოსებსაც მიუძღვით“, – აღნიშნა მან. როგორც მიწვეული პროფესორი და მკვლევარი, იგი სხვადასხვა დროს უცხოეთის წამყვან სამეცნიერო ცენტრებსა და სასწავლო დაწესებულებებში მუშაობდა, სადაც ჩართული იყო ყველა საუნივერსიტეტო თუ სამეცნიერო აქტივობაში, მათ შორის: ტოკიოს უნივერსიტეტში (The University Of Tokyo, იაპონია), ჩალმერსის ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტში (შვედეთი), აბდუს სალამის თეორიული ფიზიკის საერთაშორისო ცენტრში (Abdus Salam ICTP, ტრიესტი, იტალია), ალკალა დე ჰენაარესის უნივერსიტეტში (მადრიდი, ესპანეთი) და ბრიტანეთის კოლუმბიის უნივერსიტეტში (UBC, ვანკუვერი, კანადა).
ფიზიკოსი ნანა შათაშვილი 2009 წლიდან დღემდე არის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის დეპარტამენტის პროფესორი, ხოლო 2013 წლიდან ამავე დეპარტამენტის ასტროფიზიკის კათედრის გამგე. 2014 წლიდან არის საქართველოს განათლების განვითარების ეროვნული ცენტრის „ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის სტანდარტების შემუშავების“ ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა სამუშაო ჯგუფის კოორდინატორი. მიღებული აქვს სხვადასხვა ჯილდო და სამეცნიერო პრემია. 
პროფესორი ნანა შათაშვილი 63 სამეცნიერო პუბლიკაციის ავტორია, მათ შორის მისი 40-მდე პუბლიკაცია გამოქვეყნებულია მაღალი იმპაქტ-ფაქტორის მქონე საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალებში. არის არაერთი საერთაშორისო კონფერენციისა და თანამშრომლობის პროექტის თანაორგანიზატორი, ასევე მიწვეული რეფერი სხვადასხვა მაღალი იმპაქტ-ფაქტორის მქონე სამეცნიერო ჟურნალისა. Pპროფესორი ნანა შათაშვილი საქართველოს ფიზიკოსთა საზოგადოების წევრი და თბილისის ებრაული სახლის ერთ-ერთი დამფუძნებელია.

ვრცლად

ახალგაზრდა უნივერსიტეტელი მკვლევრები

თინათინ მაჭარაშვილი

თინათინ მაჭარაშვილი ქ. მონპელიეს პოლ ვალერის სახელობის უნივერსიტეტისა და ქ. თბილისის ილია ჭავჭავაძის უნივერსიტეტის ერთობლივი ფაკულტეტის, ფრანგული ენის ფილოლოგიის სტუდენტი 2000 წელს გახდა. იმავე წელს ქ. სტრასბურგის რობერ შუმანის სახელობის უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტის მაგისტრატურაზე, ტელეჟურნალისტიკის განხრით, ჩაირიცხა. 
„საფრანგეთში სწავლის პერიოდში შევიძინე დიდი გამოცდილება, რადგან სამაგისტრო პროგრამა მოიცავდა სამი სახის სტაჟირებას: ადგილობრივ ბეჭდვით მედიაში, ადგილობრივ სატელევიზიო მაუწყებლობაში, ერთთვიან სტაჟირებას საზღვარგარეთ. 2004-2006 წლებში პრაქტიკანტი გახლდით საფრანგეთის სამ წამყვან ტელევიზიაში: TF1, France 2, France 3 Alsace; ბეჭდვით მედიას რაც შეეხება, საზაფხულო არდადეგების პერიოდში გაზეთ „24 საათში“ ვიყავი სტაჟირებაზე, ხოლო სტრასბურგში ორი წლის განმავლობაში სტატიებს ვბეჭდავდი ორ სტუდენტურ გაზეთში „News d’Ille“, „Notre Cité“, ასევე მქონდა ბედნიერება გავცნობოდი ევროპარლამენტის პრესსამსახურის მუშაობას. რაც შეეხება საზღვარგარეთ სტაჟირებას, 2006 წლის მაისში გახლდით შანხაიში, სადაც ჩემს ჯგუფელებთან ერთად გადავიღე დოკუმენტური ფილმი „Ventre de Shanghai“, რომლის სიუჟეტი გახლდათ – თუ როგორ იკვებებოდა 20 მილიონიანი ქალაქი. ამჟამად, როგორც ფრანგული ენის ფილოლოგი, ვმუშაობ „ევროპულ სკოლაში“, ხოლო როგორც ჟურნალისტი – სადისერტაციო ნაშრომზე“, – განაცხადა თინათინ მაჭარაშვილმა. 
თინათინ მაჭარაშვილი ამჟამად ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის მასობრივი კომუნიკაციის მიმართულების დოქტორანტია. მისი სადისერტაციო ნაშრომი „ინფორმაციის ვიზუალიზების ტენდენცია თანამედროვე ქართულ ბეჭდვით მედიაში – 2012-2014 წლების გამოცდილება“ წარდგენილია სადისერტაციო საბჭოში განსახილველად. 
„სამეცნიერო ხელმძღვანელი გახლავთ ასოცირებული პროფესორი მანანა შამილიშვილი. მინდა ვისარგებლო შემთხვევით და მას დიდი მადლობა გადავუხადო, რადგან ფასდაუდებელი დახმარება გამიწია კვლევის სწორად წარმართვასა და ტექსტზე მუშაობისას. სადისერტაციო ნაშრომში განხილულია თანამედროვე ქართულ ბეჭდვით მედიაში ინფორმაციის ვიზუალიზების ხერხები და მათი სემიოტიკური ანალიზი, რამაც მოგვცა საფუძველი – დაგვესკვნა, რომ თანამედროვე ბეჭდვითი მედიის სულ უფრო მოჭარბებული სიტყვიერ-ვიზუალური ხასიათიდან გამომდინარე, ვერბალური ნაწილის შემცირება ვიზუალურის ხარჯზე არათუ ამცირებს ან ინარჩუნებს, პირიქით, აფართოებს კიდეც საინფორმაციო ველს, ხოლო მასში გადმოცემული იმპლიცისტური ინფორმაცია ზრდის რეციპიენტზე ფარული ზემოქმედების ხარისხს“, – აღნიშნა დოქტორანტმა. 
თინათინ მაჭარაშვილი რამდენიმე სამეცნიერო სტატიის ავტორია. რაც შეეხება სამომავლო გეგმებს, თინათინ მაჭარაშვილი კვლევებისა და აკადემიური საქმიანობის გაგრძელებას გეგმავს. 
„ძალიან მომწონს კვლევის პროცესი, ამიტომ ვფიქრობ, ამ კუთხით გავაგრძელებ მუშაობას და, ასევე, პარალელურად წავიკითხავ ლექციებს, რათა შეძენილი ცოდნა და გამოცდილება გავუზიარო სტუდენტებს“, – გვითხრა სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დოქტორანტმა.


გიორგი ჩაკვეტაძე

გიორგი ჩაკვეტაძე იურიდიული ფაკულტეტის დეკანის აპარატის უფროსი სპეციალისტი, ფაკულტეტის ასისტენტი და დოქტორანტურის სასწავლო საფეხურის სტუდენტია. კვლევას სისხლის სამართლის მიმართულებით აწარმოებს. აკადემიური აქტივობა 2013 წლიდან დაიწყო – სულხან საბას სასწავლო უნივერსიტეტში კითხულობდა „კაზუსის ამოხსნის მეთოდიკას სისხლის სამართალში“, იყო მოწვეული ლექტორი შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის აკადემიაში, ასევე 2016 წლამდე მოწვეული ლექტორი იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. ამ დროისთვის ფაკულტეტის ასისტენტია და სასემინარო ჯგუფებს ხელმძღვანელობს.

„ჩემი სადოქტორო ნაშრომის ხელმძღვანელი პროფესორი მერაბ ტურავა გახლავთ. რაც შეეხება თემატიკას, ეხება სუბიექტური შერაცხვის პრობლემას. დამნაშავე დანაშაულის ჩადენისას მოქმედებს განზრახვით ან გაუფრთხილებლობით. ჩემი კვლევის ობიექტი სწორედ ის არის, რომ სუბიექტური მხარის ზუსტი დადგენა მოხდეს სამართალგამოყენების პროცესში, რაც დანაშაულის სწორი კვალიფიკაციის საფუძველი უნდა იყოს სისხლის სამართლაში. ყოველივე კი კონკრეტულ დანაშაულთან მიმართებაში იყოფა და სჭირდება თავისი სუბიექტური შერაცხვა. აღნიშნული საკითხი განსხვავებულად არის მოწესრიგებული რომანულ-გერმანული სამართლის სისტემაში, ანგლო-ამერიკული სამართლის ქვეყნებში და, აგრეთვე, საინტერესოა საერთაშორისო სამართლის მიხედვით სუბიექტური შერაცხვის პრობლემატიკის კვლევა. შესაბამისად, ზუსტად ზემოთქმული მიმართულებებით ვმუშაობ დასახელებული საკითხის შედარებით-სამართლებრივ ანალიზზე. ამ კუთხით ნამდვილად ვერ შევხვდებით ბევრ კვლევას ქართულ სისხლის სამართლებრივ სივრცეში, ამიტომაც ჩემი მიზანია – რაც შეიძლება სიღრმისეულად და ფართოდ მიმოვიხილო ჩემი დისერტაციით განსახილველი საკითხები. სამართალი „ცოცხალი არსებაა“, მუდმივად საჭიროებს სრულყოფას. დისერტაციის თემა პროფესორ მერაბ ტურავასთან ერთად შევარჩიე და ვეცადეთ, რაც შეიძლება ნოვაციური ყოფილიყო.
გასულ წელს, „ერასმუს+“-ის გაცვლითი პროგრამის ფარგლებში, კვლევითი ვიზიტით ვიმყოფებოდი ესპანეთში – ლა კორუნას უნივერსიტეტში. ნაშრომის ფუნდამენტური ნაწილი მზად მაქვს. მიმდინარე წელს ისევ ვგეგმავ გაცვლით პროგრამაში მონაწილეობის მიღებას“, – განაცხადა გიორგი ჩაკვეტაძემ.
იგი აკადემიურ საქმიანობასთან ერთად პრაქტიკული მუშაობის დაწყებასაც გეგმავს, რაც უშუალოდ დაკავშირებული იქნება მის პროფესიასთან, თუმცა, ეს მოხდება მას შემდეგ, რაც დისერტაციას დაასრულებს.


მანონი კურტანიძე

კიდევ ერთი დოქტორანტი – მანონი კურტანიძე – ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტიდან წარმატებულია საერთაშორისო რეცენზირებად ჟურნალებში სამეცნიერო სტატიების გამოქვეყნების კუთხით. იგი უკვე 5 სამეცნიერო სტატიის ავტორია, რომელიც მაღალი რეიტინგის მქონე სამეცნიერო ჟურნალებში დაიბეჭდა. მანონი კურტანიძე კოლოიდური ქიმიის მიმართულებით მუშაობს. მისი ნაშრომი შებრუნებული მიკროემულსიების მიკროგარემოს კვლევას ეხება. მისი სამეცნიერო ხელმძღვანელია პროფესორი მარინე რუხაძე. 

„ზოგადად მიკროემულსიების საფუძველია ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებები, რომელთა ყველაზე ცნობილი და გავრცელებული გამოყენება უკავშირდება საყოფაცხოვრებო პროცესს, კერძოდ, ისინი გამოიყენება, როგორც სარეცხი საშუალებები. მათ ასევე დიდი გამოყენება ჰპოვეს სამედიცინო სფეროში. მათი სტრუქტურის მსგავსების გამო მიკროემულსიები ბიოლოგიური მემბრანების საუკეთესო ხელოვნური მოდელებია. შებრუნებული მიკროემულსიების გულში ჩაჭერილი წყლის სტრუქტურა კარგად იმეორებს ბიოლოგიური უჯრედის შიგაწყლის, ანუ ბიოლოგიური წყლის სტრუქტურას. სწორედ აქედან გამომდინარე, მიკროემულსიების კვლევა, დღესდღეობით, აქტუალურია. მიკროემულსიების გამოყენების კიდევ ერთი საინტერესო სფეროა მათი გამოყენება, როგორც წამლების გადამტანებისა (ტრანსპორტიორები) ადამიანის ორგანიზმში. ჩვენს ჯგუფს შებრუნებული მიკროემულსიების მიკროგარემოს კვლევა გვაინტერესებს, ანუ მიკროგარემოში სხვადასხვა მინერალური და ორგანული ნივთიერებების მოხვედრა რა ცვლილებებს იწვევს და რა გავლენას ახდენს მიკროემულსიის სტრუქტურაზე. ჩვენი კვლევა უფრო ფუნდამენტური ხასიათისაა და შედეგების გამოყენება სასარგებლო იქნება ნანო ზომის ღრმულებში ჩაჭერილი წყლის, კერძოდ, ბიომემბრანული სტრუქტურების კვლევის სფეროში. თუმცა, ამ კვლევამ, მომავალში, შესაძლებელია, გამოყენებითი ხასიათიც შეიძინოს. ამჟამად მაქვს საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციებში მონაწილეობის და სამეცნიერო სტატიების გამოქვეყნების შემოთავაზებები. საზღვარგარეთ პოსტ-დოქტორანტურაში ვგეგმავ კვლევის გაგრძელებას, თუმცა, კონკრეტულად – სად, ამას დოქტორანტურის დასრულების შემდეგ გადავწყვეტ“, – განაცხადა მანონი კურტანიძემ.
რაც შეეხება თსუ-ში არსებულ კვლევით გარემოს, მანონი კურტანიძე, საკუთარი გამოცდილებიდან გამომდინარე, ამბობს: „რასაკვირველია, სრულყოფილი და თანამედროვე სტანდარტების კვლევების ჩასატარებლად ჩემს სფეროში, კერძოდ, კოლოიდების სფეროში, შესაძლებლობები გარკვეულწილად შეზღუდულია, ძირითადად, ინსტრუმენტული აღჭურვილობის გამო, თუმცა არსებული მეთოდებით კვლევების ჩატარება, შედეგების გამოქვეყნება და წარმატების მიღწევა მაინც შესაძლებელია.


ქეთი ცომაია

ქეთი ცომაია თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტის სტრუქტურირებული სადოქტორო პროგრამის – „ტრანსლაციური ბიო-მედიცინა (მიმართულება ჰეპატოლოგია)“ დოქტორანტია. წელს იგი თსუ-ის მორფოლოგიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომლად აირჩიეს. მისი სადისერტაციო ნაშრომი ღვიძლის რეგენერაციის ეფექტური გზების ძიებას ეხება.
„ჩემი სამეცნიერო მუშაობა ითვლის ორ წელს. თავდაპირველად გადაწყვეტილი მქონდა მემუშავა ძუძუს კიბოს პრობლემატიკაზე, თუმცა მორფოლოგიის ინსტიტუტთან აქტიური თანამშრომლობის შემდეგ დავინტერესდი ღვიძლის რეგენერაციის პროცესებით და ამ პროცესში ღეროვანი უჯრედების როლით.
ვთანამშრომლობდი პროფესორ დიმიტრი კორძაიასთან ზემოხსენებული სადოქტორო პროგრამის მომზადების პროცესში, ასევე ვმონაწილეობდი სტუდენტებისთვის ისეთი სილაბუსების შექმნაში, როგორიცაა „აკადემიური წერა“ და „სამეცნიერო კვლევის უნარ-ჩვევები“. ამჟამად ვმუშაობ ექსპერიმენტულ კვლევაში, რომელიც ითვალისწინებს ღვიძლის რეგენერაციის გაუმჯობესების ეფექტური გზების ძიებას. კერძოდ, ჩემი სადოქტორო ნაშრომი შეეხება ღვიძლის რეგენერაციის საკითხს ღეროვანი უჯრედების ინექციის ფონზე და მის გარეშე. დღეს დონორთა რიცხვის სიმცირის გამო ღვიძლის ტრანსპლანტაციის საკითხი მწვავედ დგას და, ამასთანავე, მომავალი ღვიძლის რეგენერაციის აქსელერაციასა და ხელოვნური ბიო-ღვიძლის შექმნას უნდა ეკუთვნოდეს. შესაბამისად, ვფიქრობ, ჩვენ მიერ განხორციელებულმა კვლევებმა შესაძლოა თავისი მოკრძალებული წვლილი შეიტანოს ღვიძლის პათოლოგიების არსის უკეთ და უფრო სიღრმისეულად შემეცნებაში. ასევე, ვფიქრობ, კვლევის შედეგები ხელს შეუწყობს თანამედროვე ფუნდამენტური და რეგენერაციული ჰეპატოლოგიის გამოწვევებზე პასუხის გაცემას, არსებული სამკურნალო თუ პრევენციული მეთოდების გაუმჯობესებას და ახალი კლინიკური მიდგომების განვითარებას“, – განაცხადა ქეთი ცომაიამ. 
ქეთი ცომაია 7 სამეცნიერო სტატიის ავტორია. მისმა მოხსენებამ პროფესორ დიმიტრი კორძაიასთან ერთად, როგორც საუკეთესო მოხსენებამ, ORPHEUS-ის მე-12 საერთაშორისო კონფერენციაზე სპეციალური პრიზი დაიმსახურა (2017 წ.). ახალგაზრდა მკვლევარი ასევე აქტიურად იყო ჩართული თსუ-ის მედიცინის ფაკულტეტისა და ექიმთა ასოციაციის მიერ დაფუძნებული საერთაშორისო ინგლისურენოვანი „peer reviewed“ ციფრული ჟურნალის – „Translational and Clinical Medicine - Georgian Medical Journal“ პროგრამული უზრუნველყოფის შექმნაში. იგი დღეს ამ ჟურნალის ტექნიკური რედაქტორის ფუნქციებსაც ითავსებს.

ვრცლად

ვინ ქმნის დღეს უნივერსიტეტის იმიჯს

რუბრიკა – სახე(ლ)ები უნივერსიტეტის გაზეთში პერიოდულად წარმოგიდგენთ იმ მეცნიერებს, რომელთა საქმეებიც უნივერსიტეტს საქვეყნოდ და მის ფარგლებს გარეთაც წარმოაჩენს. ამჯერად ჩვენ მხოლოდ გარკვეულ ნაწილს ვეხებით.

პროფესორ ირაკლი იმედაძის სახელმძღვანელოს – „XX საუკუნის ფსიქოლოგიის ძირითადი მიმდინარეობები“ – დიმიტრი უზნაძის სახელობის პრემია მიენიჭა

საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტის ირაკლი იმედაძის სახელმძღვანელოზე: „ფსიქოლოგიის ისტორია: ანტიკური ხანიდან ჩვენ დრომდე“ (თბილისი, „მწიგნობარი“, 2014 წ.) დიდი მოთხოვნაა. ამდენად, წელს მისი მეორე გამოცემა გამოვიდა. ნაშრომი განკუთვნილია მკითხველთა ფართო წრისთვის. ამ წიგნით ინტერესდებიან არა მარტო ფსიქოლოგები, არამედ მომიჯნავე პროფესიის სპეციალისტებიც. როგორც ავტორი აღნიშნავს: „წიგნი გამორჩეულია თავისი სისრულით – მასში განხილულია მეცნიერების და, კერძოდ, ფსიქოლოგიის მეთოდოლოგიის ძირითადი საკითხები. იგი შეიცავს მსოფლიო ფსიქოლოგიის ყველა უმთავრესი თეორიული სისტემის თუ მიმდინარეობის ანალიზს. ეს ანალიზი და შეფასებები ყველგან განწყობის ზოგადფსიქოლოგიური კონცეფციის პოზიციიდან კეთდება. წიგნში განხილულია საკუთრივ უზნაძის სკოლის მონაპოვარიც, ისევე, როგორც ქართული ფსიქოლოგიური აზრის უფრო ადრინდელი ნიმუშები. ამით გამოირჩევა იგი ფსიქოლოგიის ისტორიის უცხოური სახელმძღვანელოებისგან. წიგნი მოიცავს როგორც „ძველ“, ისე „ახალ“ ისტორიას. ამიტომ მის საფუძველზე უნივერსიტეტში იკითხება ორი ფუნდამენტური კურსი – „ფსიქოლოგიის ისტორია“ და „ფსიქოლოგიის თანამედროვე მიმდინარეობები“, – აღნიშნავს ფსიქოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ირაკლი იმედაძე, რომელიც ჰუმანიტარულ, განათლების და ფილოსოფიის დარგობრივი აკადემიების წევრი და საქართველოს ფსიქოლოგთა საზოგადოების პრეზიდენტია. ბატონი ირაკლი წლების განმავლობაში მუშაობდა დ. უზნაძის სახელობის ფსიქოლოგიის ინსტიტუტში წამყვან პოზიციებზე, ხოლო 2006-2012 წლებში ამავე ინსტიტუტის დირექტორი იყო. 

პროფესორ ირაკლი იმედაძის სამეცნიერო კვლევის ძირითადი მიმართულებებია: ფსიქოლოგიის ისტორია და მეთოდოლოგია, ზოგადი და პიროვნების ფსიქოლოგია, განვითარების და განათლების ფსიქოლოგია, განწყობის ფსიქოლოგია. იგი ავტორი და თანაავტორია 140-მდე სამეცნიერო პუბლიკაციისა, მათ შორის, 8 წიგნის. იგი ოთხი ათეული წლის განმავლობაში კითხულობს ლექციებს თბილისის სხვადასხვა უნივერსიტეტებში. 
თანამედროვე ფსიქოლოგიის პრობლემატიკა ბევრად უფრო ფართოდ არის წარმოდგენილი ირაკლი იმედაძის წიგნში „XX საუკუნის ფსიქოლოგიის ძირითადი მიმდინარეობები“, რომელმაც 2005 წელს მოიპოვა დიმიტრი უზნაძის სახელობის სახელმწიფო პრემია. 
აღსანიშნავია ავტორის კიდევ ერთი სახელმძღვანელო: „ფსიქოლოგიის საფუძვლები“ (თბილისი, „მწიგნობარი“, 2011 წ.). ეს არის შესავალი კურსი ფსიქოლოგიაში, რომელშიც განხილულია ზოგადი ფსიქოლოგიის ყველა ძირითადი თემა: ფსიქიკური პროცესები; ცნობიერების, არაცნობიერის, პიროვნებისა და ქცევის კატეგორიები; ფსიქიკური ცხოვრების ფილოგენეტური და ონტოგენეტური განვითარების პრობლემატიკა; სოციალური ფსიქოლოგიის საკითხები; ფსიქიკური აშლილობებისა და მათი ფსიქოლოგიური მკურნალობის ძირითადი ასპექტები. როგორც ექსპერტები აღნიშნავენ, „თავისი სტრუქტურითა და შინაარსით სახელმძღვანელო მაქსიმალურად უახლოვდება თანამედროვე დასავლურ სტანდარტებს, ამასთან ინარჩუნებს ქართული ფსიქოლოგიური სკოლისთვის დამახასიათებელ ტრადიციებს. ამ სახელმძღვანელოზე დიდი მოთხოვნაა, რადგანაც ის გამოიყენება თითქმის ყველა უმაღლეს სასწავლებელში, სადაც კი ფსიქოლოგიას ასწავლიან. წიგნი უკვე ხუთჯერ გამოიცა და მზადდება ახალი გამოცემაც“.


შოთა სამსონია: „ჩემი აკადემიკოსად არჩევა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამსახურებაა“

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორს, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოს შოთა სამსონიას თავისი მეცნიერული მემკვიდრეობიდან რომელიმე ნაშრომის გამოყოფა უჭირს, თუმცა ასახელებს იმ მიმოხილვით სტატიებს, რომლებშიც ციტირებულია მისი ნაშრომები თანაავტორებთან ერთად: Samsoniya Sh.A., Targamadze N.L., Suvorov N.N. The chemistry of pyrroloindoles. Russian Chemical Reviews, 1994, 63, #10, pp.815-832 da Samsoniya Sh.A., Trapaidze M.V. The chemistry of indoloindoles. Russian Chemical Reviews, 2007, v. 76, #4, pp.313-326.

აკადემიკოსის სამეცნიერო ინტერესების სფეროა: ახალი ჰეტეროციკლური სისტემების, ბისსპირონაერთების, ადამანტილბენზიმიდაზოლებისა და დიპეპტიდების სინთეზი და კვლევა. მისი სამეცნიერო და პედაგოგიური მოღვაწეობა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს უკავშირდება.
„უნივერსიტეტის გარდა არსად მიმუშავია. მხოლოდ 1995-2010 წლებში ვიყავი პარალელურად „საქპატენტის“ მეცნიერ-კონსულტანტი. უნივერსიტეტში მუშაობა 1967 წლიდან დავიწყე. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტის ილია გვერდწითელის გარდაცვალების (1978 წ.) შემდეგ ორგანული ქიმიის კათედრის გამგე გავხდი. მას შემდეგ 40 წელი გავიდა. გარდა აღნიშნულისა, ქიმიის დეპარტამენტსაც ვხელმძღვანელობ. 
20 წელიწადი „ორგანული ქიმიის“ სახელმძღვანელოს შექმნაზე ვმუშაობდით. ცალკეული ნაწილები ბროშურებისა და წიგნების სახით გამოვაქვეყნეთ, ხოლო 2017 წელს გამოვიდა ორგანული ქიმიის სახელმძღვანელო თანაავტორებთან ერთად, რომელშიც ქიმიური რეაქციები სქემებში მოვათავსეთ. 
უნივერსიტეტმა ბევრი რამ მომცა. მის კედლებში გავიზარდე, აქ მივიღე ქიმიკოსის პროფესია, პედაგოგიური და სამეცნიერო გამოცდილება. აღსანიშნავია ის, რომ საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მიერ ჩემი აკადემიკოსად არჩევა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დამსახურებაა“, – აღნიშნავს ბატონი შოთა სამსონია, რომელიც თვლის, რომ უნივერსიტეტის იმიჯს მისი თანამშრომლები ქმნიან: „უნივერსიტეტის თანამშრომელს უნდა უყვარდეს სტუდენტი და პირიქით. უნივერსიტეტის იმიჯს ქმნიან ის თანამშრომლები, რომლებიც კარგი პედაგოგები არიან, უყვართ სტუდენტი და პარალელურად ავითარებენ მეცნიერების იმ დარგს, რომელსაც ემსახურებიან“.
აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ბაკალავრის თამარ დოროშენკოს სადიპლომო ნაშრომი, რომლის ხელმძღვანელები იყვნენ პროფესორები: შოთა სამსონია და იოსებ ჩიკვაიძე, გამოქვეყნდა გერმანიაში: „Bisindole Derivatives. Synthesis of bis(1H-Indol-5-yl)methane new derivatives“. Lambert Academic Publishing, Saarbruecken. Printed in the U.S.A., 2011, 61 pp.
ბატონი შოთას ოჯახში ყველა ქიმიკოსია. დედა ელენე ცქიტიშვილი და მამა ავთანდილ სამსონიაც ქიმიკოსები იყვნენ. ორი შვილი: ავთანდილი და ნინო სამსონიაც ქიმიის მეცნიერებათა კანდიდატები არიან.


მას სიამოვნებას ჰგვრის დასაბუთებული პასუხების გაცემა ქართული კულტურის „ქურდებისთვის“

„ბედმა მარგუნა, რომ ორი შესანიშნავი მეცნიერ-ეთნოლოგის – აკადემიკოს გიორგი ჩიტაიას და პროფესორ მიხელ გეგეშიძის მოწაფე ვყოფილიყავი, რომლებიც არა მხოლოდ მეცნიერებას, არამედ სამშობლოს სიყვარულსაც გვასწავლიდნენ. ძნელია საკუთარ სამეცნიერო შემოქმედებაზე საუბარი. დღეისათვის 304 პუბლიკაციის ავტორი ვარ, რომელთაგან 43 წიგნია (მათ შორის 8 საუნივერსიტეტო სახელმძღვანელო). ჩემი ნაშრომებიდან ოთხს გამოვყოფ, ესენია: „ქართულ-ოსური ურთიერთობები და ოსთა საქართველოში მიგრაცია“, წიგნები „ქართული გვარების შესახებ“, ჩემი ხელმძღვანელობით მომზადებული სქელტანიანი წიგნი „საქართველოს ეთნოგრაფია/ეთნოლოგია“ და „საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები“. ეთნოგრაფიულ მასალებთან ერთად, მაქვს ბევრი საარქივო მასალაც, განსაკუთრებით, ქართული გვარების შესახებ (18 ათასი ბარათი). იმედია, რომ ქართული გვარების ისტორიის 5-6 ტომს დავუტოვებ ჩემს ქვეყანას.
ეთნოლოგობამ ძალიან ბევრი რამ მომცა, პირველ რიგში ის, რომ შემოვიარე თითქმის მთელი საქართველო. ყველაზე მთავარი ამ ეთნოგრაფიულ ექსპედიციებში ის იყო, რომ ვხვდებოდი და ვეცნობოდი ქართველ გლეხ-ინტელექტუალებს. ვცდილობ, საველე-საექსპედიციო მუშაობისას ჩემს სტუდენტებს საქართველოს სხვადასხვა მხარეში მცხოვრები გლეხები გავაცნო, რომელთა წინაპრებმაც შექმნეს მდიდარი ქართული ეთნიკურ-გლეხურ-ხალხური კულტურა. როგორც ქართველისა და მეცნიერისათვის, ჩემთვის დაუვიწყარია თანამედროვე თურქეთში (როგორც ტაო-კლარჯეთში, ისე მარმარილოსა და შავი ზღვის რეგიონებში) მცხოვრებ ქართულ სოფლებში საველე-საექსპედიციო საქმიანობა. ჩემი ახალგაზრდობის დროს ხომ ვერც კი წარმოვიდგენდით – როგორ ცხოვრობდნენ საზღვრის იქით მცხოვრები ქართველები. ის წიგნიც, რომელიც თურქეთელი ქართველების შესახებ დავწერე, ჩემი ერთ-ერთი საყვარელი ნაშრომია” – ამბობს როლანდ თოფჩიშვილი.

მას სიამოვნებას ჰგვრის დასაბუთებული პასუხების გაცემა ქართული კულტურის „ქურდებისთვის“. მოგეხსენებათ, რომ ბოლო დროს კვებითი კულტურის ნიმუშს – სულგუნს და ქართულ სამოსს – ჩოხა-ახალუხს მეზობლებმა დაადგეს თვალი. ის, რომ ერთიც და მეორეც მხოლოდ ქართველთა შექმნილია, ამის თაობაზე ისტორიული მტკიცებულებები სწორედ როლანდ თოფჩიშვილმა შეადგინა. მცირე მოცულობის სამენოვანი წიგნი სულუგუნის შესახებ უკვე დაბეჭდილია, ხოლო ჩოხა-ახალუხის შესახებ წიგნს ოთხ ენაზე (ქართულად, ინგლისურად, თურქულად და რუსულად) წელს იხილავს მკითხველი. 

„საქართველოს სხვადასხვა მხარეში საექსპედიციო საქმიანობით უშუალოდ ვხედავ ქვეყნის წინაშე მდგარ პრობლემებს და, სამწუხაროა, რომ ეთნოლოგიურ მეცნიერებას ხელისუფლება არ იყენებს. ყველაზე მთავარი და გულსატკენი კი ისაა, რომ ქვეყანა დემოგრაფიულ კრიზისშია და ეს კრიზისი უფრო ღრმავდება“, – აღნიშნავს როლანდ თოფჩიშვილი.


ელგუჯა მექვაბიშვილი: „ცოდნა, გამოცდილება, სახელი, პატივი და მეგობრები – აი, რა მომცა უნივერსიტემა!“

„როგორც დედისთვისაა რთული შვილებისგან რომელიმეს გამორჩევა, მეცნიერსაც გაუჭირდება იმის თქმა – თავის რომელ საავტორო ნაშრომს ანიჭებს უპირატესობას“, – ამბობს ეკონომისტი, პროფესორი ელგუჯა მექვაბიშვილი და საეტაპო მნიშვნელობის მქონე ნაშრომად 2009 წელს გამოცემულ მონოგრაფიას – „ეკონომიკის გლობალიზაცია: მიმართულებები, გამოწვევები, პერსპექტივები“ ასახელებს. 

„მიუხედავად იმისა, რომ ნაშრომის გამოსვლიდან თითქმის 10 წელი გავიდა, მასში ჩამოყალიბებული ბევრი მოსაზრება და დებულება დღესაც აქტუალურია. პრობლემის კვლევის გაგრძელების სახით გადაწყვეტილი მაქვს, მიმდინარე წელს, მონოგრაფიის – „გლობალიზაციის ეპოქის ფინანსურ-ეკონომიკური კრიზისები და საქართველოს ეკონომიკა" გამოცემა, რომელშიაც 2007-2009 წლების გლობალური ფინანსური კრიზისის გამოცდილების საფუძველზე ბევრი საკითხი დაკონკრეტდება, განსაკუთრებით, საქართველოს ეკონომიკის ფუნქციონირება-განვითარების თვალსაზრისით“, – აღნიშნავს პროფესორი ელგუჯა მექვაბიშვილი.
ბატონი ელგუჯა უკვე 30 წელია, რაც თსუ-ში მოღვაწეობს. იგი განსაკუთრებით 90-იან წლებს გამოყოფს: „ეს იყო რთული დრო მწვავე პრობლემებით, წინააღმდეგობებით აღსავსე, მაგრამ ამასთანავე ეგზისტენციალური ხასიათის მქონე. პოსტ-კომუნისტური ტრანსფორმაცია, პირველ რიგში, მეცნიერებისა და განათლების სფეროებს შეეხო და ჩვენს წინაშე ეპოქალური მნიშვნელობის ამოცანები დააყენა. მათგან ყველაზე რთული პროფესორებისა და სტუდენტების მენტალიტეტის შეცვლა აღმოჩნდა, თუმცა გარკვეული რევოლუციური გარდაქმნების შედეგად პროცესები, ძირითადად, სწორი მიმართულებით წარიმართა. 
ჩემი ცხოვრების უდიდესი ნაწილი უნივერსიტეტთანაა დაკავშირებული. უნივერსიტეტმა მომცა ყველაფერი, რაც გამაჩნია: ცოდნა, გამოცდილება, სახელი, მეგობრები. ჩემი ოჯახის შექმნაც უნივერსიტეტს უკავშირდება“. იგი თვლის, რომ დღეს უნივერსიტეტის იმიჯს, პირველ რიგში, მისი პროფესორ-მასწავლებლები ქმნიან, რომლებიც დიდი მონდომებით, პასუხისმგებლობით, პროფესიონალიზმით აკეთებენ თავიანთ საქმეს. „მაღალი იმიჯის შემქმნელია უნივერსიტეტის მოწინავე სტუდენტობა, რომელიც საზოგადოებრივი პროგრესის ავანგარდში დგას. სულ ახლახან, ისრაელში ბენ-გურიონის უნივერსიტეტში სტუდენტებისა და პროფესორებისაგან დაკომპლექტებული ჯგუფის ვიზიტის დროს, სიმპოზიუმზე ჩვენი უნივერსიტეტის ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტის სტუდენტებმა შთამბეჭდავი პრეზენტაციები წარმოადგინეს ინგლისურ ენაზე. მასპინძლებს ისე მოეწონათ ჩვენი სტუდენტები, რომ ექვსთვიანი სტაჟირების გავლა შესთავაზეს საუკეთესო პირობებით. სწორედ ასეთი ახალგაზრდები ქმნიან უნივერსიტეტის სახეს, როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ, რაც ყველაზე სასიხარულო და მისასალმებელია,” – აცხადებს პროფესორი ელგუჯა მექვაბიშვილი.

თამარ დადიანი, შურთხია ბეროშვილი

ვრცლად

ახალგაზრდა უნივერსიტეტელი მკვლევრები

უდავოა, რომ მეცნიერების ნებისმიერი დარგის განვითარების ერთ-ერთი მთავარი წინაპირობა ახალგაზრდა მკვლევრების პოტენციალია. მათი ხედვა, მიღწევები, სამომავლო გეგმები უმაღლესი განათლების სისტემის ხარისხის ზრდის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორიცაა. რა ვითარებაა ამ მიმართულებით თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში? ვინ არიან ადამიანები, რომლებიც სამომავლოდ ქართულ სამეცნიერო სივრცეს შეავსებენ? გაგაცნობთ ახალგაზრდა უნივერსიტეტელ მკვლევრებს, რომლებმაც როგორც ადგილობრივ, ასევე, საერთაშორისო სამეცნიერო ასპარეზზე უკვე არაერთ მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს.

ანა თოხაძე

იურიდიული ფაკულტეტის დოქტორანტი ანა თოხაძე კვლევას საკორპორაციო სამართლის მიმართულებით ახორციელებს. ეს არის დარგი, რომელიც ქართული რეალობისთვის ახალია, თუმცა აქტუალური და მოთხოვნადი. ქვეყანა, რომელიც დამოუკიდებლობის სამ ათწლეულსაც არ ითვლის, სულ ახლახანს მოაწერა ხელი ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებას და აიღო ვალდებულებები საკორპორაციო სამართლის განვითარების კუთხითაც, ასე რომ საქართველო ამ მიმართულებით პროფესიონალი კადრებისა და კვლევების განვითარების საჭიროების წინაშე დგას. ანა თოხაძის სადოქტორო კვლევაა – „აქციონერის ქონებრივი უფლებები და სააქციო საზოგადოების კაპიტალი“, ხოლო მისი ხელმძღვანელი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მოსამართლე, პროფესორი ლადო ჭანტურიაა. 

„მიუხედავად იმისა, რომ სამეცნიერო ბაზა ძალიან კარგი გვაქვს, არასახარბიელო ფინანსური მდგომარეობის გამო, დოქტორანტები კვლევის წარმოების მიზნით ხშირად უცხოურ სასტიპენდიო პროგრამებს მივმართავთ. მე გამიმართლა და კვლევითი ვიზიტით უკვე მესამედ ვიმყოფები გერმანიაში. გასულ წელს ერასმუს ჰერმესის გაცვლითი პროგრამით ვიადრინას ევროპულ უნივერსიტეტში ვიყავი, სადაც ჩემს დისერტაციაზე ვმუშაობდი. 10 თვიანი პროგრამის დასრულების შემდეგ მონაწილეობა მივიღე DAAD-ის ფონდისა და გერმანიის განათლებისა და კვლევების სამინისტროს კურსდამთავრებულთა საერთაშორისო პროგრამაში, მათი დაფინანსებით 2 თვით გავიხანგრძლივე კვლევითი ვიზიტის პერიოდი. ამავე დროს განაცხადი შევიტანე მაქს პლანკის შედარებითი და საერთაშორისო კერძო სამართლის ინსტიტუტის სასტიპენდიო პროგრამაზე. მივიღე დადებითი პასუხი და მიმდინარე წლის მაისის ჩათვლით ამ ინსტიტუტში ვახორციელებ კვლევას. 
ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკურმა ვითარებამ და, მეტწილად, ისტორიამ საქართველოში საკორპორაციო სამართლის განვითარება შეაფერხა. მაშინ, როდესაც, მაგალითად, ამერიკის შეერთებულ შტატებში კაპიტალის ბაზრის სამართალი აღზევების კულმინაციურ წერტილს აღწევდა, ჩვენ კერძო საკუთრების ინსტიტუტის დამკვიდრებისთვის ვიბრძოდით. ზოგადად, სამწუხარო ფაქტია, რომ ეს დარგი ჩვენთან ახლა იკიდებს ფეხს და ვისურვებდი, სასამართლო პრაქტიკაც ამ მიმართულებით თანამედროვე ტენდენციების კვალდაკვალ განვითარდეს. თუმცა, აღსანიშნავია ბოლოდროინდელი ინიციატივებიც – თუნდაც, ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულება, რომელთან შესაბამისობა დარგის პროგრესის ხელშემწყობი იქნება და კვალიფიციური სპეციალისტებიც უფრო მოთხოვნადი გახდებიან. როგორც ვიცი, რეფორმაც მიმდინარეობს და კანონპროექტიც უკვე შემუშავებულია. კერძო სამართლის ეს დარგი საკმაოდ პერსპექტიულია“, – ამბობს ანა თოხაძე. 
კვლევითი საქმიანობის გარდა, იგი ჩართულია სასწავლო პროცესშიც. გასული სემესტრის განმავლობაში იგი თსუ-ის იურიდიულ ფაკულტეტზე მოწვეული ლექტორის სტატუსით სასემინარო შეხვედრებს ხელმძღვანელობდა. მისი პირველი სამსახურიც, სტუდენტობის პერიოდში, ამავე ფაკულტეტის სტუდენტთა მომსახურების ცენტრი იყო. ასევე, მუშაობდა თსუ-სთან არსებულ „დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ეროვნულ ცენტრსა“ და იურიდიული ფაკულტეტის „კრიმინოლოგიის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტში“. 
„ჩემი ფაკულტეტისა და პროფესორ-მასწავლებელთა ხელშეწყობის გარეშე ნამდვილად ვერაფერს მივაღწევდი. ამისათვის დიდი მადლობა მინდა გადავუხადო მათ. ერთადერთი, რაზეც გული მწყდება, არის ის, რომ ჩემი ცდონა და აკადემიური გამოცდილება პრაქტიკაში, ჯერ-ჯერობით, არ გამომიყენებია, თუმცა, სამომავლოდ, საკუთარ თავს ვხედავ საქართველოში და მინდა, მთელი შესაძლებლობები ჩემს ქვეყანას მოვახმარო“, – ამბობს ანა თოხაძე.


დავით ხუციშვილი

დავით ხუციშვილი ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დოქტორანტია. იგი დისერტაციის დაცვას მიმდინარე წლის აპრილში გეგმავს. ამ დროისთვის მას უკვე გამოქვეყნებული აქვს 9 სამეცნიერო სტატია 5 მაღალ რეიტინგულ საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალში. ახალგაზრდა მკვლევრის სადოქტორო ნაშრომის თემა გახლავთ „მზის სპიკულებში მიმდინარე ფიზიკური პროცესების მრავალმასშტაბიანი დინამიკის შესწავლა“. 

„სპიკულები ეს არის მაგნიტური მილები, რითაც დაფარულია მზის ზედაპირი. ჩემი კვლევის მიზანია (ეს არის ასტროფიზიკაში ერთ-ერთი ძლიერი ამოცანა), რომ შევისწავლოთ კორონის გათბობის მექანიზმი, რაც ზეგავლენას ახდენს დედამიწაზე. თეორიულად მიჩნეულია, რომ სპიკულები ამაში დიდ მონაწილეობას იღებენ. გვაქვს ახალი აღმოჩენები – მზის სპიკულებში ნახევარსიგანეებისა და დოპლერის სიჩქარის ანტისიმეტრია, ანუ კორელაცია. იმედია, ეს აღმოჩენა მომავალში დაგვეხმარება წარმოდგენა გვქონდეს – თუ რა ახდენს გავლენას კორონის გათბობის მექანიზმზე. ჩემი კვლევის თემა ისეთია, რომ საქართველოში მისი დამტკიცება ვერ მოხერხდებოდა, ამიტომ კვლევითი ვიზიტით ავსტრიაში ვიმყოფებოდი, სადაც 3 თვის მუშაობის შედეგად ჩემი კვლევის შედეგები დავადასტურეთ და შემდეგ გამოვაქვეყნეთ. საზღვარგარეთიდან გარკვეული შემოთავაზებები მაქვს, ჯერჯერობით თავს ვიკავებ, მაგრამ საბოლოოდ, ალბათ, მომიწევს წასვლა. აქ ყველაფერი რთულია, მეცნიერის მუშაობა არ ფასდება და კვლევების სრულყოფილად განხორციელება შეუძლებელია“, – აღნიშნა დავით ხუციშვილმა. 
დავით ხუციშვილის სამეცნიერო ხელმძღვანელი პროფესორი ნანა შათაშვილია. ახალგაზრდა მკვლევარი პარალელურად საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში კითხულობს ლექციებს და ე. ხარაძის აბასთუმნის ასტროფიზიკურ ობსერვატორიაში მუშაობს.


ნათია სორდია

რა გზაა გასავლელი შემოქმედებითი პოტენციალის გამოყენებიდან მიღწევებამდე? მიზნის მისაღწევად რა ხელისშემშლელი და რა ხელშემწყობი ფაქტორები არსებობს? – ამ კითხვებზე დაზუსტებულ პასუხებს ფსიქოლოგიისა და განათლების მეცნიერებათა ფაკულტეტის სადოქტორო პროგრამის – ,,პოზიტიური ფსიქოლოგია – ემპირიული კვლევების“ დოქტორანტის, ნათია სორდიას სადოქტორო კვლევის დასრულების შემდეგ მივიღებთ. ახალგაზრდა მკვლევარმა სპეციალურად შეარჩია თემა, რომელიც, როგორც საქართველოში, ასევე, მის ფარგლებს გარეთაც ნაკლებად არის შესწავლილი. ეს თემა ძალიან აქტუალურია, რადგან ცნობილია, რომ ადამიანთა უმრავლესობას შემოქმედებითი პოტენციალი გააჩნია, მის რეალიზებას კი გაცილებით ნაკლები ახერხებს და კვლევაც სწორედ ამის გამოწვევი მიზეზების დადგენას უკავშირდება.

ნათია სორდიას სადოქტორო კვლევა შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის გრანტის ფარგლებშია დაფინანსებული.
„ჩვენ ვიკვლევთ პიროვნებასთან და სოციალურ ინტერაქციასთან დაკავშირებული ფაქტორების როლს შემოქმედებითი პოტენციალის რეალიზებაში. გვინდა, გამოვყოთ ისეთი პიროვნული მახასიათებლები, რომლებიც ხელს უწყობენ შემოქმედებითი პოტენციალის რეალიზებას. თუმცა მარტო ხელშემწყობ ფაქტორებზე არ გვაქვს ყურადღება გამახვილებული. ვეძებთ ისეთ ფაქტორებსაც, რომლებიც ხელს უშლიან ადამიანს საკუთარი შესაძლებლობების გამოვლენაში. ეს შეიძლება იყოს სოციალურ ინტერაქციასთან დაკავშირებული ფაქტორები. შემოქმედებითობა სოციალური ნორმებისა და სტანდარტებისგან განსხვავებულ და, ზოგჯერ, ამ ნორმების საწინააღმდეგო პროდუქტის შექმნას გულისხმობს. ემპირიულ კვლევებზე დაყრდნობით, ვფიქრობთ, რომ ისეთი მახასიათებლები, როგორიცაა ნეგატიური შეფასების შიში, ან უარყოფის მიმართ მგრძნობელობა, შესაძლოა, ადამიანს ხელს უშლიდეს შემოქმედებითი პოტენციალის რეალიზებაში. ხელშემწყობ ფაქტორებად განვიხილავთ, მაგალითად, შემოქმედებით თვითეფექტურობას და შემოქმედებით პიროვნულ იდენტობას, რომლებიც ასევე სოციალურ ინტერაქციაში ფორმირებული კონსტრუქტებია. კვლევის ერთ-ერთი მიზანი, თეორიული ცოდნის გამდიდრებასთან ერთად, პრაქტიკული რეკომენდაციების შემუშავებაცაა, რაც გამოსადეგი იქნება როგორც სკოლაში მოზარდებთან მომუშავე მასწავლებლებისთვის, ასევე სტუდენტებთან მომუშავე აკადემიური სფეროს წარმომადგენლებისთვისაც. სასწავლო პროცესი, ძირითადად, ფაქტობრივი ცოდნის გადაცემაზეა ორიენტირებული და არა – ახალგაზრდებში შემოქმედებითი პოტენციალის სტიმულირებაზე. თანამედროვე სამყაროს გამოწვევებთან გასამკლავებლად კი ფაქტების ფლობაზე მნიშვნელოვანი, ამ ფაქტობრივი ცოდნის საფუძველზე, რაღაც ახლის, განსხვავებულის შექმნის უნარია. სწორედ ამ უნარის განვითარების ხელშეწყობაზე იქნება ორიენტირებული ის რეკომენდაციები, რომელსაც კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შევიმუშავებთ. შემოქმედებით პოტენციალსა და მიღწევებს შორის კავშირზე გავლენის მქონე ფაქტორები, ამ კუთხით, შესწავლილი არ არის. შესაბამისად, შეგვიძლია თამამად ვთქვათ, რომ ჩვენი კვლევის იდეა სიახლეა როგორც საქართველოში, ასევე საქართველოს ფარგლებს მიღმაც“, – გვითხრა ნათია სორდიამ. 
სადოქტორო ნაშრომის მომზადების ფარგლებში ნათია სორდია ავსტრიელ ფსიქოლოგთა ჯგუფთან თანამშრომლობს და მათთან კვლევითი ვიზიტითაც იმყოფებოდა. პარალელურად, მონაწილეობს საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციებში, მათ შორის აღსანიშნავია ავსტრიაში, ვენაში გამართული „ფსიქოლოგიურ მეცნიერებათა საერთაშორისო ყრილობა“ (International Convention of Psychological Science) და პორტუგალიაში, ლისაბონში გამართული „ფსიქოლოგიური შეფასების მეთოთხმეტე ევროპული კონფერენცია“ (14th European coference on Psychological Assessment). მიმდინარე წლის ივნისის ბოლოს კი მას დაგეგმილი აქვს ვიზიტი ბუდაპეშტში, სადაც „პოზიტიური ფსიქოლოგიის მეცხრე ევროპულ კონფერენციაში“ (9th European conference on Positive Psychology) მასთან ერთად თსუ-ის პოზიტიური ფსიქოლოგიის მიმართულების პროფესორ-მასწავლებლები და სტუდენტებიც მიიღებენ მონაწილეობას.
„ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანია – უცხოელ კოლეგებთან თანამშრომლობით, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში განვახორციელო აკადემიური საქმიანობა. მნიშვნელოვანია საერთაშორისო სამეცნიერო სივრცესთან ინტეგრირება, რაც საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალებში სტატიების გამოქვეყნებას უკავშირდება და რაზეც აქტიურად ვმუშაობ ჩემს ხელმძღვანელთან, პროფესორ ხათუნა მარწყვიშვილთან ერთად“, – აღნიშნა ნათია სორდიამ.
ახალგაზრდა მკვლევარი სამი სამეცნიერო სტატიის თანაავტორია, რომელიც საერთაშორისო მაღალი რეიტინგის მქონე ჟურნალებში დაიბეჭდა.

P.S. გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ უნივერსიტეტელ ახალგაზრდა მკვლევრების საქმიანობის შესახებ ინფორმაციას პერმანენტულად მოგაწოდებთ.

ვრცლად

გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი მეწყრების მონიტორინგისა და ადრეული შეტყობინების სისტემების შესახებ

საქართველო იმ რთული რელიეფის მქონე ქვეყნებს მიეკუთვნება, რომელშიც არა ერთი მეწყერსაშიში ზონაა და მათი გააქტიურების შემდეგ დიდი ზარალი ადგება როგორც ეკოლოგიას, ასევე მოსახლეობას. მაგალითისთვის შეგვიძლია გავიხსენოთ 2015 წლის 13 ივნისს მდინარე ვერეს ხეობაში მომხდარი ტრაგედია და დარიალის ხეობაში განვითარებული გლაციალური ღვარცოფები, რომელთა მიზეზიც ყოველ ჯერზე დევდარაკის მყინვარის ჩამოშლაა (დევდარაკის მყინვარი ცნობილია თავისი მძლავრი ყინულოვანი ჩამოზვავებით, რომელიც აღინიშნა 1776, 1778, 1785, 1808, 1817, 1832 და 2007 წლებში. უკანასკნელი ღვარცოფი ამ ხეობაში 2014 წელს დაფიქსირდა, როცა მილიონნახევრ კუბურ მეტრზე მეტმა ყინულისა და მიწის მასამ მდინარე თერგის დაგუბება, ადამიანთა მსხვერპლი და კატასტროფული ნგრევა გამოიწვია). 
მეცნიერთა მონიტორინგის შედეგები აჩვენებს, რომ საქართველოში 40 000 (ზოგი მონაცემით, 50 000) მეწყრული უბანია. გარემოს დაცვის სამინისტრო და შესაბამისი დაწესებულებები მათზე დაკვირვებას მუდმივად ახორციელებენ, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ მსოფლიოში არ არსებობს რაიმე ხერხი ან მოწყობილობა, რომელიც ამ მოვლენას შეაჩერებს. რჩება ერთი გზა – ისეთი სისტემის შექმნა, რომელიც მეწყერის გააქტიურების საშიშროებას ავტომატურ რეჟიმში დააფიქსირებს. ამგვარი სისტემები და დანადგარები მსოფლიოს არა ერთ ქვეყანაში გამოიყენება და საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრომაც შეიძინა, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ საკმაოდ ზუსტი მონიტორინგის/ადრეული შეტყობინების სისტემების (აშს) ფასი ძალიან მაღალია (ათეული და ასეული ათასობით ამერიკული დოლარი), რაც განვითარებადი ქვეყნებისათვის საჭირო რაოდენობით მათ შესყიდვას პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის.
ამდენად, გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი, რომელიც შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსდა და რომელიც „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემის“ შექმნას ითვალისწინებს, ძალზედ აქტუალური და ქართული რეალობისთვის აუცილებელია.
პროექტს, რომლის ღირებულება 236 ათასი ლარია, ახორციელებს თსუ-ის მ. ნოდიას სახელობის გეოფიზიკის ინსტიტუტის მეცნიერთა დიდი ჯგუფი, რომლის შემადგენლობაშიც არიან ძირითადი შემსრულებლები: აკადემიკოსი თამაზ ჭელიძე (პროექტის ხელმძღვანელი), ნუგზარ ღლონტი, ზურაბ ჭელიძე, თენგიზ ქირია, ნოდარ ვარამაშვილი და დამხმარე პერსონალი: დავითი ჭედია (ინჟინერი), ჯემალი ქირია (გეოფიზიკოსი), ნინო თანიაშვილი (ტექნიკოსი), ზვიად მაღრაძე (ტექნიკოსი), დიმიტრი ამილახვარი (თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების სტუდენტი, ლაბორანტი) და ლევან დვალი (თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების სტუდენტი, ლაბორანტი).
მეწყერი, როგორც სხვადასხვა ლექსიკონშია განმარტებული, არის მიწის მასების ან ქანების ფენის მოწყვეტა და გადაადგილება მთის კალთაზე ან ფერდობზე სიმძიმის ძალის გავლენით. იგი უფრო ხშირად იქ წარმოიქმნება, სადაც წყალშემკავებელი (თიხოვანი) და წყლიანი (მაგ., ქვიშა-ხრეშიანი) ქანები ერთმანეთს ენაცვლება და შრეთა დაქანება კალთის დაქანების თანხვედრილია. მეწყერის მიზეზია ქანების წონასწორობის დარღვევა, რასაც იწვევს ფერდობის ძირის გამორეცხვა, გამოფიტვის ან ტენიანების გადამეტების გამო ქანების სიმტკიცის შესუსტება, სეისმური ბიძგები, ადამიანის სამეურნეო საქმიანობა ადგილის გეოლოგიური პირობების გაუთვალისწინებლად და სხვ. მასთან ბრძოლის ეფექტიანი საშუალებაა მთის კალთების გატყიანება, საინჟინრო ნაგებობებით გამაგრება, დრენაჟი და სხვა.
გამოყენებითი სამეცნიერო პროექტი – „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემა“, რომელიც ასევე იყო დაფინანსებული ევროსაბჭოსაგან – მიზნად ისახავს ეკონომიური და სანდო გეოფიზიკური მონიტორინგის ტელემეტრული კომპლექსის შექმნას ავტონომური კვებით (მზის ბატარეებით), რომელიც კატასტროფული მოვლენის მოახლოებას და დაწყებას რადიოსიგნალების ან ინტერნეტის საშუალებით გვამცნობს. ამ თითქოსდა შეუთავსებელი მოთხოვნების – ეკონომიურობისა და სიზუსტის – დაკმაყოფილება შესაძლო გახდა თანამედროვე მაღალი ტექნოლოგიების წყალობით. 
როგორც პროექტის ხელმძღვანელი, აკადემიკოსი თამაზ ჭელიძე ამბობს, საქმეს აადვილებს ის, რომ ამ სისტემისათვის არ არის აუცილებელი მაღალპრეციზიული ხელსაწყო. „საჭიროა კარგი სანდოობით გამოიყოს სიგნალის მხოლოდ რამდენიმე დონე, რათა შესაძლებელი იყოს ფონური და ანომალური მდგომარეობის გარჩევა. ღვარცოფის/მეწყრის ადრეული შეტყობინების ქსელი მოიცავს მასების მოძრაობის გამომწვევი ორი ძირითადი ფაქტორის მონიტორინგს: ნიადაგის ტენიანობა (შედარებით გრძელვადიანი წინამორბედი) და მექანიკური მოძრაობით გამოწვეული გადაადგილება/აჩქარება/ვიბრაცია (მოკლევადიანი წინამორბედი), რაც მიიღწევა თანამედროვე მცირეფასიანი მიკროსენსორების გამოყენებით. შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენი მოწყობილობა არის დიაგნოსტიკური სისტემა, რომელიც მუდმივად იღებს ინფორმაციას, ადარებს მათ შეთანხმებულ კრიტერიუმებს (ნიადაგის ტენიანობის და დიფერენციალური აჩქარების კრიტიკულ მნიშვნელობებს) და იღებს გადაწყვეტილებას განგაშის ტელემეტრული სიგნალის გაგზავნაზე. ჩვენი სისტემა დაახლოებით 500-600 დოლარი ეღირება, რაც გაცილებით იაფია უკვე არსებულ სისტემებზე, რომელთა ღირებულება ასეულ ათას დოლარს აღწევს“, – აღნიშნა მან. 
ამ ეტაპზე, ორიგინალური ეკონომიური მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების სისტემის საიმედოობის დასამტკიცებლად, აუცილებელია შორ მანძილზე ტელემეტრული სიგნალის გადამცემის აწყობა და მიღებული შედეგების შედარება ძვირადღირებული სერიული ხელსაწყოების მონაცემებთან. 
სისტემა ნიადაგის გადამეტებული ტენიანობის ან სხვა მიზეზით მეწყერის დაძვრის თაობაზე წინასწარ აწვდის სიგნალს სპეციალურ მოწყობილობას, საიდანაც ხდება ინფორმაციის გადაცემა უახლოეს დასახლებულ პუნქტებსა და სხვადასხვა უწყებებში, რაც თავისთავად მოგვცემს საშუალებას თავიდან ავიცილოთ ზარალი, რომელიც მეწყერს შეიძლება მოჰყვეს. 
როგორც ჩვენთან საუბარში გეოფიზიკის ინსტიტუტის მიწვეულმა სპეციალისტმა (კომუნიკაციებისა და ელექტრონული დიზანის მიმართულება) ზურაბ ჭელიძემ განაცხადა, პროექტი, რომელიც იაფი სისტემის შექმნას ითვალისწინებდა, იმითაცაა საინტერესო, რომ მან თავიდან უნდა აგვარიდოს ცრუ განგაში. „ჩვენ ელექტრონული დიზაინისა და ახალი ტექნოლოგიების გამოყენებით ავაწყვეთ სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს უბნის დიფერენციალურ დაკვირვებას. ცრუ განგაში რომ გამოირიცხოს, გამოყენებული გვაქვს მიკროელექტრული მოწყობილობები, რომლებიც გრძნობენ აჩქარებას და დახრას. ამ სენსორებით შევძლებთ ვაკონტროლოთ ანომალიები მეწყერის ფორმაში, დახრასა თუ აჩქარებულ გადაადგილებაში. კრიტიკული ანომალიის შემთხვევაში კი ის გამოიმუშავებს განგაშის სიგნალს. პროექტის ყველა მონაწილემ უდიდესი სამუშაო გასწია, რომ გვქონოდა ნიადაგის მასების გაწყლოვანების კონტროლის შესაძლებლობა. ამისთვის გამოვიყენეთ შედარებით ეკონომიური მიკროტალღური მოწყობილობა, რომელიც ეფექტურია მოძრავი ობიექტების კონტროლისთვის. დღეისათვის უკვე მზადაა მოწყობილობა, რომელიც უახლოეს დასახლებულ პუნქტს ან სერვერს მიაწვდის ინფორმაციას და რისკის შეფასებას გააკეთებს. დარჩენილია მხოლოდ საველე სამუშაოები, რასაც პროექტის დასრულებამდე გავართმევთ თავს“, – აღნიშნა ზურაბ ჭელიძემ.
ცხადია, გამოყენებითი სამეცნიერო გრანტი იმითაა საინტერესო, რომ მეცნიერება დაუახლოვდეს საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი პრობლემების გადაწყვეტას. ამდენად, „მეწყრების მონიტორინგის და ადრეული შეტყობინების ეკონომიური ტელემეტრული სისტემა“ უნდა მოხვდეს იმ ორგანიზაციების თვალთახედვის არეში, რომელთაც ბუნებრივი კატასტროფების თავიდან აცილება ევალება. ამ საკითხზე ჩვენთან საუბარში გეოფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორმა ნუგზარ ღლონტმა აღნიშნა, რომ სისტემაზე მუშაობა მეცნიერთა ჯგუფმა ჯერ კიდევ 10-15 წლის წინ დაიწყო და მიღებული და მოსალოდნელი შედეგები ორჯერ გააცნეს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს წარმომადგენლებს. „პროექტმა ორივეჯერ მოწონება დაიმსახურა, მაგრამ როგორც კი დაფინანსებაზე მიდგა საქმე (სულ რაღაც 3000 ლარს ვითხოვდით), ყველა გაჩუმდა, არადა ეს მართლაც საჭირო დანადგარია და სახელმწიფოს გაცილებით იაფი დაუჯდება მისი დამონტაჟება და ექსპლუატაცია (შეძენაც), ვიდრე უცხოურისა, რომელსაც ჩვენი სისტემა არაფრით ჩამოუვარდება“, – აღნიშნა მან. 
მომავალი კომერციალიზაციის გეგმებზე ასევე გვესაუბრა გეოფიზიკის ინსტიტუტის თანამშრომელი, მათემატიკოსი, პროგრამისტი თენგიზ ქირია, რომელმაც აღნიშნა: „მას შემდეგ, რაც ეს პროექტი დაგვირგვინდება სენსორების მუშაობით, მათი ანათვალების მათემატიკური დამუშავებით, მიღებული სიგნალის გადამუშავებით და ჭკვიანი ინფორმაციის სერვერზე მოხვედრით, უკვე შესაძლებელი იქნება მის ერთ კომპლექსურ აპარატად ჩამოყალიბება. საბოლოო ჯამში კი მის კომერციალიზაციაზეც ვიმუშავებთ. ვფიქრობთ, ამ სისტემამ უნდა დააინტერესოს არა მხოლოდ ჩვენი სახელმწიფო უწყებები, არამედ მეზობელი რეგიონებიც. ეს შეიძლება შორი პერსპექტივაა, მაგრამ ჩვენ იმედიანად ვართ და გვგონია, რომ ასეთი ეფექტური და იაფიანი სისტემა კომერციალიზაციის ობიექტი უნდა გახდეს“. 
პროექტი უკვე ცნობილია საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებისთვის. ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ-თანამშრომლის ნოდარ ვარამაშვილის თქმით, პროექტის შესახებ რამდენიმე სტატია გამოქვეყნდა უცხოურ მაღალრეიტინგულ სამეცნიერო ჟურნალში. მასში ადრეულ ეტაპზე ჩართულნი იყვნენ საფრანგეთის სტრასბურგის უნივერსიტეტის ჯგუფი და პროფესორი ჟან ფილიპ მალე. ამავე თემაზე მოხსენებები გაკეთდა შვეიცარიაში, ქალაქ დავოსში გამართულ სამეცნიერო კონფერენციაზე. დღეისათვის მიწვევა აქვთ ქალაქ ლოზანადან, სადაც მოხსენებას წარადგენენ შეტყობინების სისტემების თაობაზე, რომელიც, სენსორების შეცვლის შემთხვევაში ნებისმიერი სხვა პროცესის ადრეული შეტყობინებისთვისაც შეიძლება იქნეს გამოყენებული. 
მეცნიერთა ჯგუფი ხელსაწყოს დაპატენტებაზეც ფიქრობს. ეს საკითხი დავალებული აქვს გეოფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილეს ჯემალ ქირიას, რომელმაც აღნიშნა, რომ უკვე მიმდინარეობს მოლაპარაკება საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრთან (საქპატენტი) და ხელსაწყოს დასრულებისთანავე მასზე საავტორო უფლებებს მიიღებენ.
პროექტის დასრულებამდე სულ რაღაც ერთი წელი დარჩა. როგორც ტექნიკოსმა ზვიად მაღრაძემ გვითხრა, დარჩენილია საველე სამუშაოები, რასაც მოუთმენლად ელიან, რადგან დარწმუნებულნი არიან წარმატებაში. 
პროექტის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი ისაა, რომ მასში თსუ-ის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების ორი სტუდენტი: დიმიტრი ამილახვარი და ლევან დვალიცაა ჩართული. ისინი აქტიურად იყვნენ დაკავებული ექსპერიმენტებში და როგორც თავად აღნიშნეს, იმ წლებმა, რომელიც გეოფიზიკის ინსტიტუტის ლაბორატორიაში გაატარეს, დიდი ცოდნა და გამოცდილება მისცა. ეს კი უკვე იმის მანიშნებელია, რომ მათი მომავალიც გეოფიზიკას დაუკავშირდება. 
და ბოლოს, აკადემიკოს თამაზ ჭელიძის აზრით, თსუ-ის გეოფიზიკის ინსტიტუტის ჩართულობა სასწავლო პროცესში მეტად უნდა გაიზარდოს. მისი თქმით, მსოფლიო შრომით ბაზარზე კატასტროფის რისკების შემცირებაზე მომუშავე სპეციალისტებზე ყველაზე დიდი მოთხოვნაა და ეს კურსი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტშიც უნდა იკითხებოდეს, რათა ასეთ რთულ რეგიონში ქართველი სპეციალისტებიც გვყავდნენ და მუდმივად უცხოელებისკენ არ გვეჭიროს თვალი.

ვრცლად

მსოფლიოს წამყვან სამეცნიერო ცენტრებში მოღვაწე ბაჩანა ლომსაძე მშობლიურ უნივერსიტეტში დაბრუნებაზე ფიქრობს

2006 წელს გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფიზიკის მიმართულების წარმატებულ და პერსპექტიულ სტუდენტზე – ბაჩანა ლომსაძეზე წერდა. მაშინ მას დიდ წარმატებებს უწინასწარმეტყველებდნენ და ამბობდნენ, რომ ცოტა ხანში მის სახელს უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრებიდანაც გავიგონებდით.
გავიდა სულ რაღაც 11 წელი და ჩვენ ისევ ვწერთ ბაჩანა ლომსაძეზე, რომლის მნიშვნელოვან სამეცნიერო მიგნებებს დღეს ევროპისა და ამერიკის მედიასაშუალებები აშუქებენ. 
ვინ არის ბაჩანა ლომსაძე და როგორ აპირებს იგი მშობლიური თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის ვალის დაბრუნებას, მასთან ინტერვიუში ამოიკითხავთ.

ინტერესები

– ბაჩანა, ჩვენ გვახსოვს, რომ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სწავლისას შენ ითვლებოდი განსაკუთრებული მონაცემების და დიდი სამეცნიერო პერსპექტივის მქონე სტუდენტად. ჩვენი გაზეთი ამის შესახებ 2006 წელს წერდა კიდეც. როდის წახვედით საქართველოდან და რა იყო წასვლის მიზეზი?
– ჩემი სამეცნიერო კვლევის ინტერესი, ბაკალავრიატიდან მოყოლებული, იყო ლაზერული სპექტროსკოპია, კერძოდ კი, უწყვეტი ტალღის მქონე ლაზერების საშუალებით ატომებისა და მოლეკულების გაცივება და შემდგომ მათი დინამიკისა და ურთიერთქმედებების შესწავლა მოკლე ხანგრძლივობის იმპულსების (ფემტო-წამები) და მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების გამოყენებით. სამწუხაროდ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ამ მიმართულებით სამაგისტრო/სადოქტორო პროგრამა არ იყო, რამაც გამოიწვია ჩემი გამგზავრება შეერთებულ შტატებში. ბაკალავრიატის დამთავრების შემდეგ, 2008 წელს, ჩავირიცხე სადოქტორო პროგრამაზე (სრული დაფინანსებით) კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, რომელიც ერთ-ერთ წამყვან უნივერსიტეტად ითვლება ლაზერული სპექტროსკოპიის დარგში. 
– ვიცით, რომ კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შემდგომ რამდენიმე უნივერსიტეტში საქმიანობდი. ამჟამად სად მოღვაწეობ?
– დოქტორის ხარისხის მინიჭების შემდეგ (2012 წელს) მიწვეული ვიყავი კოლორადოს უნივერსიტეტში და მასთან არსებულ ასტროფიზიკის გაერთიანებული ლაბორატორიების ინსტიტუტში (JILA), როგორც მკვლევარი მეცნიერი. ყველა თაობის ფიზიკოსი დამეთანხმება, რომ ეს არის მსოფლიოს წამყვანი სამეცნიერო ცენტრი, სადაც საფუძველი ჩაეყარა მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების სპექტროსკოპიას და ლაზერების მეშვეობით გაცივებული ატომებისა და მოლეკულების მიღებას. ინსტიტუტის პრესტიჟულობაზე ისიც მეტყველებს, რომ აქ გაიცა 5 ნობელის პრემია, რომელთაგან 3 – ზუსტად იმ სფეროში, რომელშიც მე ვსაქმიანობ. ჩემთვის უდიდესი პატივი იყო – ყოველდღიურად მემუშავა დღესაც აქტიურად მოღვაწე ნობელის პრემიის ლაურეატების გარემოცვაში.
ამჟამად ვმუშაობ მიჩიგანის უნივერსიტეტში, როგორც პოსტდოქტორანტი.
– მკითხველისთვის და კოლეგებისთვის რომ უფრო გასაგები იყოს, მოკლედ გვესაუბრეთ თქვენი სამეცნიერო ინტერესების თაობაზე. რა შედეგები გაქვთ ბოლოდროინდელ კვლევებში?
– როგორც აღვნიშნე, ჩემი სამეცნიერო ინტერესები მოიცავს შემდეგ მიმართულებებს: უწყვეტ-ტალღებიანი ლაზერებით ატომებისა და მოლეკულების გაცივებას, მათ კვანტურ კონტროლს და ატომებისა და მოლეკულების ურთიერთქმედებისა და დინამიკის შესწავლას მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ლაზერების გამოყენებით. 
უნდა აღვნიშნო, რომ კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ვმუშაობდი ცივი ატომებისა და მოლეკულების მიღებაზე მაგნიტურ-ოპტიკური ჩამჭერის მეშვეობით. უშუალოდ ჩემ მიერ დაგეგმილი და აწყობილი ექსპერიმენტით მე და ჩემმა ხელმძღვანელმა ბრეტ დეპაოლამ (Brett DePaola) წარმატებით ვაჩვენეთ, თუ როგორ შეიძლებოდა ამ ცივი სისტემების აღგზნების და იონიზაციის კონტროლი ლაზერების მოკლე-ხანგრძლივობის იმპულსების ამპლიტუდის და ფაზის ცვლილებით. ეს შედეგები ძალზედ მნიშვნელოვანია კვანტური კომპიუტერების განვითარებისთვის.
რაც შეეხება ურთიერთქმედების და დინამიკის შესწავლას, მათ შესახებ მაღალი სიზუსტის (დეტალური ინფორმაციის) მიღება შეუძლებელი იყო არსებული ოპტიკური მეთოდებით. სწორედ ამიტომ, დოქტორის ხარისხის მიღების შემდგომ, მიზნად დავისახე, რომ შემექმნა ისეთი მაღალი გარჩევისუნარიანობის მქონე ოპტიკური მეთოდი, რომელიც აღნიშნული პრობლემების წარმატებით გადაწყვეტას შეძლებდა. საბოლოოდ, მე და ჩემმა პოსტდოქტორანტურის ხელმძღვანელმა სტივენ კანდიფფ'მა (Steven Cundiff’) შევიმუშავეთ იდეა ასეთი მეთოდისთვის. 
როგორც ანალიზმა აჩვენა, ეს მეთოდი ასევე შეძლებდა ნივთიერებათა გარჩევას უცნობ ნარევში, რაც უაღრესად მნიშვნელოვანია, მაგალითად, ასაფეთქებელი, აალებადი და მომწამლავი აირების დეტექტირებისთვის გარემოში. სწორედ ამის გამო, ჩემი პროექტი დაფინანსდა გრანტით ამერიკის უსაფრთხოების დეპარტამენტის მიერ, რაც მიზნად ისახავდა ამ მეთოდის შექმნას და მის პრაქტიკულ გამოყენებაში დემონსტრირებას. როგორც გაირკვა, ამ პრობლემის მიმართ ინტერესი ძალზედ დიდი იყო და მის რეალიზებას ჩვენგან დამოუკიდებლად ცდილობდა მსოფლიოს რამდენიმე წამყვანი ცენტრი.
– რა ეტაპები გაიარეთ ამ მეთოდის პრაქტიკაში დასანერგად?
– ხსენებული საკითხის გადაჭრას კომპლექსური მიდგომა სჭირდებოდა და მკვლევრისაგან დიდ გამოცდილებას, ძალისხმევას და დაუღალავ შრომას მოითხოვდა. ყურადღებას გავამახვილებ იმ მნიშვნელოვან მომენტზე, რომ თვით ექსპერიმენტის დაგეგმვა, მისი დიზაინი, აწყობა, გაზომვა და შედეგების დამუშავება უშუალოდ ჩემ მიერ იქნა შესრულებული. სიამაყით შემიძლია აღვნიშნო, რომ დასმულ ამოცანას და მის მოთხოვნებს წარმატებით გავართვი თავი, რის შედეგადაც ამიერიდან შესაძლებელი იქნება – რეკორდული და უპრეცედენტო სიზუსტით მოხერხდეს ატომებისა და მოლეკულების ზენაზი სტრუქტურული დონეების (გადაგვარებული დონეების) გარჩევა და მათი დინამიკისა და ურთიერთქმედებების შესწავლა. ახლა დამაჯერებლად შეიძლება ითქვას, რომ ჩემ მიერ შექმნილი მეთოდი უახლოეს მომავალში გამოყენებული იქნება სხვადასხვა პრაქტიკული მიზნებისთვის, კერძოდ: გარემოს და ბრძოლის ველის მონიტორინგისთვის; ასაფეთქებელი და მომწამვლელი ნივთიერების იდენტიფიცირებისთვის, რაც ძალზედ მნიშვნელოვანია ხალხთა მასიური შეკრების ადგილების დასაცავად (აეროპორტები, რკინიგზის სადგურები და ა.შ). დავამატებდი, რომ ჩემ მიერ შექმნილი მეთოდი იძლევა საშუალებას – მონიტორინგი უმოკლეს დროში (წამებსა და წუთებში) და, რაც ასევე არსებითია, დისტანციურად (უშუალოდ შეხების გარეშე) და უპრეცედენტო საიმედოობით ჩატარდეს.
დღიდან მეთოდის გამოქვეყნებისა (2017 წ. 29 სექტემბერი), მიღებულ შედეგს უკვე გამოეხმაურა 100-მდე ქვეყანა და კომპანია. მეამაყება, რომ ჩემ მიერ შექმნილი პროდუქტი წარმატებით შუქდება როგორც აშშ-ს, ასევე მსოფლიოს სხვადასხვა სატელევიზიო „ნიუსებში“, გაზეთებსა და ონლაინ-ჟურნალებში.

საქმე

– სად შეიძლება გაეცნონ ჩვენი მეცნიერები თქვენს შრომებს?
– ფაქტია, რომ მეცნიერულ მიღწევას გამოქვეყნებული შრომის პრესტიჟულობა (იმპაქტ-ფაქტორი) განსაზღვრავს. ზოგიერთ ასეთ პრესტიჟული ჟურნალების რიცხვს განეკუთვნება: Physical Review A (იმპაქტ-ფაქტორი – 2.8), Optics Letters (იმპაქტ-ფაქტორი – 3.4) და გაცილებით პრესტიჟული Physical Reeviw Letters (იმპაქტ-ფაქტორი – 8.5). მაგრამ არსებობს ჟურნალები – NATURE და SCIENCE, სადაც შრომის გამოქვეყნება ყველა მეცნიერის ცისფერი ოცნებაა (იმპაქტ-ფაქტორი – 37-40). ეს არის ის თამასა, რომლის დაძლევასაც ნებისმიერი მეცნიერი ნებისმიერ ასაკში ინატრებდა. მეამაყება, რომ ჩვენს უნივერსიტეტში მიღებული განათლებით, ჩემს ასაკში, მომიწია ამ მეტად პრესტიჟულ, ზღვრული იმპაქტ-ფაქტორის მქონე ჟურნალში შრომის გამოქვეყნება. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ეს გაკეთდა ორი მეცნიერის – ჩემი და ჩემი ხელმძღვანელის თანაავტორობით.
ასევე მინდა აღვნიშნო, რომ ჟურნალი „ოპტიკისა და ფოტონიქსის სიახლეები“ ყოველ წელს ბეჭდავს სპეციალურ გამოშვებას, სადაც თავმოყრილია ბოლო 12 თვეში გამოქვეყნებული დაახლოებით 20-30 საუკეთესო შრომა/მიღწევა ოპტიკისა და ლაზერების დარგში. ამ შრომების შერჩევა ხდება წამყვანი უნივერსიტეტებიდან მოწვეული რეფერების მიერ. ჩემი შრომა არჩეული იქნა ამ სპეციალური გამოშვებისთვის და იგი 2017 წლის დეკემბრის დასაწყისში გამოქვეყნდება. 
გარდა ამისა, გამოქვეყნებული მაქვს 10-მდე სტატია პირველი თანაავტორობით (ამას მნიშვნელობა აქვს) მაღალ იმპაქტ-ფაქტორიან ჟურნალებში. გამომცემლობა „თანამედროვე ოპტიკის ენციკლოპედიამ“ შემომთავაზა დავწერო სტატია მათი ენციკლოპედიისთვის, რომელიც ასევე დეკემბერში გამოქვეყნდება.
დავამატებდი, რომ ჩემ მიერ შექმნილ მეთოდზე წარდგენილი მაქვს პატენტი, რომელმაც უკვე გაიარა ექსპერტიზა და მინიჭებული აქვს შიფრი. 
– გარდა სამეცნიერო მოღვაწეობისა, თუ გაქვთ პედაგოგიური პრაქტიკა და რა მეთოდით ასწავლით სტუდენტებს?
– დოქტორანტურაში სწავლის განმავლობაში (კანზასის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) და მის შემდგომაც, მიჩიგანის რამდენიმე უნივერსიტეტში ვატარებდი ლექციებს როგორც ფიზიკის, ასევე ქიმიის, ბიოლოგიის და მედიცინის ფაკულტეტის სტუდენტებისთვის. როგორც წესი, ყოველი სემესტრის ბოლოს კონფიდენციალურად ხდებოდა სტუდენტების მიერ ლექტორების შეფასება და მიხარია, რომ ყოველ წელს ვიღებდი უმაღლეს შეფასებებს, რაც შემდგომ აისახა ფიზიკის დეპარტამენტის მიერ ჩემდამი საუკეთესო ლექტორის წოდებით და სიგელებით დაჯილდოებაში.

რა მომცა თსუ-მ

– ბაჩანა, ამ გადასახედიდან, შეგიძლიათ გვითხრათ, რა საფუძველი მოგცათ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მიღებულმა ცოდნამ?
– თავს შევიკავებდი ჩამოთვლისგან, რადგან არ მინდა – ვინმე გამომრჩეს, მაგრამ მინდა მადლობა გადავუხადო ჩემს (იმ დროისთვის (2003-2007 წწ.) ფიზიკის ფაკულტეტის) ლექტორებს და უშუალოდ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს საბაზისო ცოდნის გადმოცემისთვის, რაც ძალიან მნიშვნელოვანი იყო. აქ მიღებული ცოდნით მოვახერხე სადოქტორო პროგრამაზე, რამდენიმე საგნის წინსწრებით, კლასების აღების გარეშე გამოცდების ჩაბარება, რამაც საშუალება მომცა – მეტი დრო დამეთმო ლაბორატორიული კვლევებისთვის. ამავდროუალდ, დავამატებდი, რომ საბაზისო განათლების გარეშე ძალიან რთული იქნებოდა ასეთი მაღალი დონის ლაბორატორიებში მუშაობა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა კომპლექსური ექსპერიმენტების ჩატარება, მონაცემების დამუშავება და შემდგომ მათი გამოქვეყნება უშუალოდ ჩემზე იყო დამოკიდებული. სხვათა შორის, ცნობილია, რომ აშშ-ში საკვალიფიკაციო ხარისხის მინიჭება ხუთ (პლუს-მინუს ერთ) წელიწადში ხდება და, რომ არა ის საბაზისო ცოდნა, რაც მე ჩვენმა უნივერსიტეტმა მომცა, დოქტორის ხარისხს 4 წელიწადში ვერ დავიცავდი.
– ქართველი სტუდენტები ხშირად აკრიტიკებენ აქაური სწავლების მეთოდებს. მას შემდეგ, რაც გაეცანი სწავლების ამერიკულ სისტემას, შეგიძლია გვითხრა, რა განსხვავებაა ქართულ და ამერიკულ სწავლის მეთოდებში?
– დიდი განსხვავება სწავლის მეთოდებს შორის არ არის. ისევე, როგორც ყველგან, ზოგადი ფიზიკის კურსებს თან ახლავს პრაქტიკული და ლაბორატორიული სამუშაოები. ფორმატი შეიძლება განსხვავდებოდეს. მაგალითად, ზოგ უნივერსიტეტში პრაქტიკული და ლაბორატორიული სამუშაოები გაერთიანებულია. ასეთ მიდგომას ის დადებითი მხარე აქვს, რომ სტუდენტი თეორიულად ხსნის ამოცანებს და შემდგომ იქვე ატარებს შესაბამის ექსპერიმენტებს. აქცენტი უფრო მეტად კეთდება ვიზუალიზაციაზე, რაც ეხმარება სტუდენტს, რომ უფრო ადვილად აითვისოს საკითხი და ნახოს, სად შეიძლება მისი პრაქტიკული გამოყენება.

გამოცდილება

– თუ არის ისეთი სწავლების ფორმა, რომელიც ძალიან მოგწონს და ქართულ სინამდვილეშიც კარგი იქნებოდა მისი დანერგვა?
– დიახ, არის – ეს გახლავთ ეგრეთ წოდებული „დახმარების საათები“, როცა ყოველდღე, ნებისმიერ დროს სპეციალურად გამოყოფილია სადოქტორო პროგრამის 4-5 სტუდენტი, რომლებთანაც ბაკალავრიატის სტუდენტებს შეუძლიათ მისვლა და დახმარების მიღება ფიზიკის ამა თუ იმ საკითხზე.
გარდა ამისა, რაც ასევე მნიშვნელოვანია და რაც მკაცრად სრულდება ამ ქვეყანაში, ეს არის „ღია კარის დღეები“, რომელსაც ფაკულტეტის ადმინისტრაცია აწყობს, კვლევითი ლაბორატორიების დათვალიერების ჩათვლით. ეს ეხება როგორც სკოლის დამამთავრებელ მოსწავლეებს მათი შემდგომი სპეციალობის განსაზღვრაში, ასევე ბაკალავრიატის სტუდენტებს – სამეცნიერო მიმართულებათა არჩევაში. ასე განსაჯეთ, აქ კვლევით ლაბორატორიებს სხვადასხვა პროფესიის დაწესებულებათა თანამშრომლებიც სტუმრობენ. 
ზოგადად, ამერიკაში რესურსები და მეცნიერებისადმი ხელშეწყობა ძალიან დიდია, რაც, თავის მხრივ, აისახება კიდევაც თანამედროვე დონის, როგორც სამეცნიერო, ასევე სასწავლო ლაბორატორიების აღჭურვილობებში.
ამავდროულად, სტუდენტებს აქვთ ფართო არჩევანი ბაკალავრიატის თუ სადოქტორო ხარისხის მინიჭების შემდეგ, რომ გააგრძელონ კარიერა მეცნიერებაში ან ინდუსტრიაში. ამერიკაში ძალიან ბევრი კომპანიაა, რომლებიც დაინტერესებულები არიან მეცნიერებით ან ახალგაზრდებით, რომლებსაც განათლება მიღებული აქვთ სამეცნიერო სფეროებში.

კავშირები

– როგორ ცხოვრობთ ამერიკაში, გაქვთ თუ არა კავშირები ახალგაზრდა ქართველ მკვლევრებთან და რას იტყოდით მათზე?

– ამერიკაში სტუდენტისთვის ყოფითი პირობები კანონის რანგშია აყვანილი. აქ, გარდა სწავლისა და მეცნიერებისა, ყველანაირი პირობაა შექმნილი „რელაქსაციისათვის“. საცხოვრებლებიც და სასწავლო-სამეცნიერო დაწესებულებებიც აღჭურვილია ყველანაირი სპორტული „ტრენაჟორებით“, საცურაო აუზებით, ეწყობა უამრავი სტუდენტური ღონისძიება. სიმართლე გითხრათ, ბოლო წელიწადნახევარი ამ სიკეთით არ მისარგებლია. გულწრფელად რომ ვთქვა, არც ვნანობ ამას, რადგან კონკურენცია ასეთი ლაზერული მეთოდის ტექნიკის და უნიკალური გაზომვის მეთოდის გამოგონებისა ძალზედ დიდი და მნიშვნელოვანი იყო „ვინ ვის დაასწრებდა“ სამი ქვეყნიდან (აშშ, იაპონია, გერმანია). ამისთვის ღირდა ყველაფრის გადადება.

რაც შეეხება კავშირებს ქართველ მეცნიერებთან, ჩემდა სამწუხაროდ, ამ ეტაპზე ნაკლებად მაქვს. ეს იმითაც არის გამოწვეული, რომ უნივერსიტეტები, სადაც მე მიწევს მოღვაწეობა, წამყვან ცენტრებად ითვლებიან ფიზიკის იმ კონკრეტულ დარგში, რომელშიც მე ვმოღვაწეობ. თუმცა, მაშინ, როდესაც ჩვენი უნივერსიტეტი ევროპისა და მსოფლიოს საუკეთესო უნივერსიტეტების შორისაა, რაც ძალიან სასიხარულოა, შეუძლებელია, თვალს არ ვადევნებდე ჩვენი მეცნიერების (სხვადასხვა წამყვანი ცენტრებიდან) წარმატებებს, მათ გამოქვეყნებულ შრომებს ფიზიკის სხვადასხვა დარგში. ამაყად ვგრძნობ თავს, როდესაც მესმის ჩვენი თანამემამულის, განსაკუთრებით ახალგაზრდა მკვლევრების მიღწევები, ვინაიდან ეს ჩვენი უნივერსიტეტის პრესტიჟზე მეტყველებს.
მოცემულ ეტაპზე, ინტენსიურად ვფიქრობ მჭიდრო კოლაბორაციული კავშირები დავამყარო თსუ-სთან. საბოლოოდ კი, განზრახული მაქვს სამშობლოში დაბრუნება, რათა მოხერხდეს შეძენილი ცოდნის და გამოცდილების თსუ-ში რეალიზება, როგორც სამეცნიერო, ასევე სასწავლო სფეროში.

ვრცლად

რჩენას შეწირული ოჯახური ურთიერთობები

კვლევა ქალთა შრომით მიგრაციაზე

ბოლო 20-25 წლის განმავლობაში საქართველომ მყარად დაიმკვიდრა ადგილი იმ ქვეყნებს შორის, რომელთა მოსახლეობის კლება, გარდა შობადობის შემცირებისა და სიკვდილიანობის მატებისა, შრომითი მიგრანტების რიცხოვნობის გაზრდითაცაა განპირობებული. პრობლემაა ისაა, რომ ეკონომიკური სიდუხჭირის გამო ადამიანების დიდი ნაწილი ქვეყნიდან გადის და უკან აღარ ბრუნდება (მსოფლიო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ასეთ სიტუაციაში დაბრუნების მაჩვენებელი საკმაოდ დაბალია), ნაწილი კი ცდილობს ლეგალური ცხოვრების უფლება მოიპოვოს და ოჯახის სხვა წევრებიც წაიყვანოს. 

როგორც მიგრაციის საკითხთა სამთავრობო კომისიის 2015 წლის მონაცემებშია მითითებული, ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა საქართველოდან ემიგრაციის მახასიათებლები, მოცულობა და მიმართულებები. დღეისათვის ქართველი მიგრანტების ჯგუფების პოვნა სხვადასხვა ქვეყანაშია შესაძლებელი, ძირითადად კი მათთვის მიმზიდველ ქვეყნებად ისევ რჩება ამერიკა, იტალია, ესპანეთი, გერმანია, საბერძნეთი და თურქეთი, თუმცა მათი ნაკადი უკვე სხვა ქვეყნებისკენაც მიემართება. 
ემიგრაცია ძირითადად შრომით ხასიათს ატარებს. მის ხელშემწყობ გარემოებათაგან კი სპეციალისტები გამოყოფენ: უმუშევრობას, არასრულ დასაქმებას; მცირე შემოსავალს; ქვეყნებს შორის შრომის ანაზღაურებაში დიდ განსხვავებას და სხვ.
ზოგადად მიგრაციის საკითხები ძალიან რთული და მრავალშრიანია და ამ საკითხების საფუძვლიანი გაანალიზება ერთ საგაზეთო წერილში მართლაც რომ შეუძლებელია, თუმცა პრობლემა, რომელიც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეცნიერთა ერთმა ჯგუფმა იკვლია, ძალზედ აქტუალურია. შეგახსენებთ, რომ 5 ოქტომბერს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის მიერ გამართულ პრეზენტაციაზე დიდი ინტერესი გამოიწვია პროფესორების გიორგი გოგსაძისა და ია იაშვილის მიერ წარმოდგენილმა კვლევის – „ქალთა შრომითი მიგრაცია: სოციალურ-ეკონომიკური გავლენა მიგრანტთა ოჯახებზე საქართველოში“ – შედეგებმა. 
კვლევა შეეხებოდა მიგრანტ ქალთა ოჯახებს საქართველოში. პროექტში მონაწილეობდა სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ორი სტრუქტურა – საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულება და სოციოლოგიის დეპარტამენტი. კვლევის თანახელმძღვანელები იყვნენ საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულების პროფესორი გიორგი გოგსაძე და ასოცირებული პროფესორი ია იაშვილი, ხოლო სოციოლოგიის დეპარტამენტიდან – ასოცირებული პროფესორი ლია წულაძე (ექსპერტი) და დოქტორანტი თინათინ გვენეტაძე. პროექტში, ასევე, ჩართული იყვნენ საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მაგისტრატურის სტუდენტებიც.
კვლევის მიზანს შეადგენდა ქალთა შრომითი მიგრაციის სოციალური და ეკონომიკური გავლენის შესწავლა ქართულ ოჯახებზე – მისი ეკონომიკური სარგებელი და სოციალური დანაკარგები; ასევე, მიგრაცია, როგორც ოჯახის სტრატეგია შემოსავლების დივერსიფიკაციისათვის.

გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ ესაუბრა თსუ-ის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის საზოგადოებრივი გეოგრაფიის მიმართულების ასოცირებულ პროფესორს ია იაშვილს, რომელმაც კვლევის მიზნებსა და ძირითად დასკვნებზე გაამახვილა ყურადღება.

ინტერვიუ

– ქალბატონო ია, რა იყო კვლევის ძირითადი ასპექტები, ვინ გამოიკითხა და რა მეთოდებით?
– კვლევის ფარგლებში გამოიკითხა მიგრანტი ოჯახის წევრები, კერძოდ, მეუღლეები – საქართველოში მცხოვრები ქმარი და მიგრანტი ცოლი. სამიზნე ქალაქებად შეირჩა ქუთაისი და რუსთავი, ყოფილი მსხვილი სამრეწველო ცენტრები, საიდანაც, დღეისთვის, შრომითი ემიგრაცია მაღალია. 
კვლევის სიახლე მდგომარეობდა იმაში, რომ ქართული შრომითი მიგრაციის შესწავლა პირველად მოხდა მოვლენის ორივე მხარის – მიგრანტისა და მისი მეუღლის – უშუალო მონაწილეობით.
– გამოიწვია თუ არა დაინტერესება ქალებსა და მათ ოჯახებში თქვენმა კვლევამ?
– უნდა გითხრათ, რომ რესპონდენტები არაერთგვაროვნად შეხვდნენ შეთავაზებულ პროექტში მონაწილეობას – თითქმის სრული თანამშრომლობა შედგა ქალებთან მაშინ, როცა რთული აღმოჩნდა მამაკაცების დათანხმება, რის გამოც ბევრ ოჯახთან მოგვიწია გასაუბრებაზე უარის თქმა (აღნიშნული მიზეზის გამო, მოლაპარაკება წინასწარ შერჩეულ 50-მდე ოჯახთან გვქონდა). საბოლოოდ, პროექტში 21-მა ოჯახურმა წყვილმა მიიღო მონაწილეობა. ჩვენი რესპონდენტები მხოლოდ დასაქმებული მამაკაცები აღმოჩნდნენ, რადგან ყველა უმუშევარმა მეუღლემ კვლევაში მონაწილეობაზე უარი განაცხადა. უნდა ითქვას ისიც, რომ თანხმობის შემთხვევაშიც, ქმრების პასუხები საკმაოდ ლაკონური და მწირი იყო.
– რა გამოიკვეთა კვლევის შედეგად?
– კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ, მიუხედავად ქალთა ემიგრაციის დროებითობისა, მასპინძელ ქვეყანაში არსებული შრომის უკეთესი ანაზღაურება (საქართველოში დასაქმების ნაკლები შანსის საპირისპიროდ) სრულიად გაურკვეველს ხდის მიგრანტი ქალების ოჯახის წევრებთან განშორების ხანგრძლივობას. შედეგად, პროცესში მონაწილენი, ერთდროულად, მოსარგებლენიც არიან და დაზარალებულნიც.
გამოიკვეთა, რომ მიგრაციის ინიციატორები ძირითადად ქალები არიან, ანუ გამგზავრების სურვილი ქალის მხრიდან მოდის, მაგრამ ცოლ-ქმარი გადაწყვეტილებას ერთად იღებს. ყველა რესპონდენტმა აღნიშნა, რომ მათ გაითვალისწინეს ოჯახის წევრების (მათ შორის შვილების, მშობლების) აზრი, თუმცა ხაზი გაუსვეს, რომ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება მეუღლეებს შორის (კოლექტიურად) შეთანხმების შედეგად მოხდა. უნდა ითქვას, რომ ოჯახის სხვა წევრების დამოკიდებულება შესაძლო მიგრაციის მიმართ უარყოფითი იყო (განსაკუთრებით ფიქსირდება წინააღმდეგობა ქალის მშობლების მხრიდან), ემიგრანტის მეუღლეებისათვის კი ცოლის ემიგრაცია ოჯახის პრობლემის გადაჭრის ერთადერთ გზად ისახებოდა.
საყურადღებოა, რომ გადაწყვეტილება ემიგრაციის შესახებ ემთხვევა შვილების სასკოლო ასაკისა და ემიგრანტის მშობლების ხანდაზმულობის პერიოდს, როცა მზარდია მოთხოვნა განათლებასა და სამედიცინო მომსახურების ხარჯებზე. ამ მიმართებით, ქალთა ემიგრაცია ოჯახის შემოსავლების დივერსიფიკაციისა და გაზრდის ყველაზე მისაღებ სტრატეგიად მიიჩნევა.
– რა სირთულეებს გამოყოფენ ემიგრანტი ქალები ოჯახიდან მოშორებით ცხოვრების პერიოდში?
– ემიგრანტი ქალები ყველაზე მტკივნეულად აღნიშნავენ შვილებთან განშორებას. ყველამ მიუთითა წლების თუ არა, თვეების განმავლობაში, ოჯახის მონატრების გამო უმძიმესი ცრემლიანი პერიოდის შესახებ; თუმცა, აქვე უნდა ითქვას, რომ მამაკაცი რესპონდენტები ცოლების საზღვარგარეთ მუშაობის მთავარ სირთულედ ენობრივ ბარიერს მიიჩნევენ. ისინი ნაკლებად არიან საქმის კურსში სოციალური და ემოციური პრობლემების დეტალებზე. მთავარ პრობლემად კი ისინი პარტნიორთან გაუცხოებას მიიჩნევენ. 
– გამოიკვეთა თუ არა ქართული დიასპორას როლი ახლად ჩასულ ემიგრანტთა დახმარებაში?
– დიახ, დადასტურდა, რომ საქართველოში არსებული სამეგობრო, სამეზობლო თუ სანათესავო ქსელი ემიგრაციის ქვეყანაში რესურსის ანუ სოციალური კაპიტალის ფუნქციას იძენს. ქსელი ხელშემწყობი ხდება ახალჩასულთა დახმარებისა და ემიგრანტთა სოციალიზაციისთვის.
– რა შეიძლება ითქვას მიგრაციის მიზნებსა და რეალობას შორის ბალანსზე – დასტურდება თუ არა, რომ შრომითმა მიგრაციამ გაამართლა?
– კვლევამ დაადასტურა შრომითი მიგრაციის ძირითადი აქცენტი – მატერიალური კეთილდღეობის გაუმჯობესება. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა რესპონდენტი მამაკაცი დასაქმებულია, მათი შემოსავლები მხოლოდ მცირედით აკმაყოფილებს ოჯახის ფინანსურ მოთხოვნებს. გამოკითხულთა უმეტესობამ აღნიშნა, რომ მეუღლე შემოსავლის უდიდეს ნაწილს საქართველოში ყოველთვიურად აგზავნის და თავისთვის მხოლოდ „საარსებო მინიმუმს“ იტოვებს. ეს ქალების პასუხებითაც დასტურდება.
თანხის განკარგვა-განაწილებაზე გადაწყვეტილების მიღება ემიგრანტის ოჯახში, საქართველოში ხდება.
უცხოეთიდან მიღებული გზავნილი ფარავს შვილების სწავლის გადასახადს (როგორც მოსწავლეების, ასევე სტუდენტების), მშობლების მკურნალობის თანხებს და საყოფაცხოვრებო ხარჯებს; ოჯახების ნაწილმა შეძლო გაესტუმრებინა ვალი, გაერემონტებინა ბინა, შეეძინა საოჯახო ნივთები და ავტომანქანა; რამდენიმემ იყიდა ახალი საცხოვრებელი. თუმცა უნდა ითქვას ისიც, რომ თანხების უკმარისობის გამო რესპონდენტები ვერ ახერხებენ ვერც ფინანსური გზავნილის შენახვა-დაგროვებას და ვერც ბიზნესში ინვესტირებას.
– ვიცით, რომ მიგრანტ ქალთა ნაწილი იქ იბრძვის ლეგალური სტატუსის მისაღებად. რა მიზანი აქვს ამ სტატუსის მიღებას – მასპინძელ ქვეყანაში დარჩენა თუ სოციალური სტატუსის ამაღლება?
– რესპონდენტ ქალთა ერთი ნაწილის მიერ ლეგალური სტატუსის მიღება ემიგრაციის სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელია. ეს მათ თავისუფალი გადაადგილების, დაცულობის და სიბერეში ევროპული პენსიის მიღების საშუალებას მისცემს. 
– რა გვერდითი მოვლენები ახლავს ქალთა შრომით მიგრაციას იმის ფონზე, რომ ისინი ძირითადად ოჯახის მარჩენლები არიან, ოჯახი კი მათ გარეშე ვითარდება?
– ოჯახის წევრების ხანგრძლივად დაშორება, ორივე სქესის რესპონდენტების მხრიდან, მიგრაციის სოციალურ დანაკარგადაა მიჩნეული. ეკონომიკური სარგებლის მიუხედავად, ემიგრაციამ უარყოფითად იმოქმედა ოჯახის წევრებს შორის ურთიერთობებზე. მეუღლეების მიერ მათი დღევანდელი მატერიალური მდგომარეობა ფასდება, როგორც „საშუალო“.
სოციალურ დანაკარგში, მამაკაცები პირველ რიგში მეუღლეებთან ურთიერთობის „გაფუჭებაზე“ მიუთითებენ, ქალი რესპონდენტები კი შვილებთან გაუცხოებაზე და ემოციური კავშირის გაწყვეტაზე. ერთ-ერთი მათგანი წერს: „4 წელი შვილი არ გვყოლია. რომ შემეძინა, მეგონა ოთხ დღესაც ვერ დავტოვებდი. ახლა კი წლებია – უჩემოდ იზრდება. ჩემი ქმარ-შვილის დანაკარგს ვერაფერი შეცვლის“ (ქალი, 42 წლის, რუსთავი).
ქალი რესპონდენტების მხრიდან, ზოგადად, ემიგრაცია გამართლებულ პროექტად მიიჩნევა. მამაკაცთა მხრიდან კი, ნაწილი, სოციალური დანაკარგების გამო, გადაწყვეტილებას უარყოფითად აფასებს – „ძნელია, როცა ქალი შინ არ არის და ბავშვები უდედოდ იზრდებიან. დედას ვერავინ შეცვლის... მე აქ ვარ, მაგრამ... ფინანსურად ჰო, ზოგადად კი, არანაირი სარგებელი აქედან არ არის“, – პასუხობს მამაკაცი (42 წლის) ქუთაისიდან.
მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს საკვლევ ოჯახებში მამები საქართველოში ცხოვრობენ, მათი შვილები, უფრო ხშირად, ბებია-ბაბუის მეთვალყურეობით იზრდებიან (ბებიის როლი ბევრად მეტია). ორივე მეუღლე მიიჩნევს, რომ ბავშვებისათვის ასე სჯობს.
ასევე უნდა ითქვას, რომ ემიგრანტ ოჯახებში გენდერული როლები შეცვლილია და მარჩენლად ქალი გვევლინება. მისი ფინანსური გზავნილი ოჯახის ძირითად ბიუჯეტს შეადგენს. 
კვლევამ გამოავლინა უცხო გარემოში ქალთა ადაპტაციის მაღალი ხარისხი; მათ ისწავლეს მასპინძლების სასაუბრო ენა და შეძლეს ურთიერთობების ქსელის შექმნა სრულიად უცნობ გარემოში.
– საბოლოოდ რა დასკვნები გამოიკვეთა კვლევის შედეგად?
– დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ საერთაშორისო შრომითი მიგრაცია საქართველოში ოჯახის კეთილდღეობაზეა ორიენტირებული და მთავარი პრიორიტეტია ფინანსური მდგომარეობის გაუმჯობესება.
კვლევის შედეგებმა ცხადად აჩვენა, რომ ქალთა შრომითი მიგრაცია და, აქედან გამომდინარე, ფულადი გზავნილი ემიგრაციიდან, ქართული ოჯახების მნიშვნელოვანი ნაწილის მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესების ერთერთ, ხშირ შემთხვევაში ერთადერთ საშუალებად იქცა. 
ემიგრაცია მნიშვნელოვნად ცვლის ურთიერთობებს ოჯახის წევრებს შორის. როგორც ორივე სქესის რესპონდენტები აღნიშნავენ, დაკარგული ურთიერთობების აღდგენა თავდაპირველი სახით თითქმის შეუძლებელია. მამაკაცები უფრო მეუღლეებს შორის შეცვლილ ურთიერთობებს გულისხმობენ, ხოლო ქალები მათსა და შვილებს შორის გაუცხოების მაღალ ხარისხზე მიუთითებენ.
კვლევის შედეგებმა ცხადად აჩვენა შვილების აღზრდის ფინანსური სიმძიმე, რომელსაც ქართული ოჯახი ადგილობრივი მწირი შემოსავლებით ვერ უმკლავდება. რესპონდენტი მამაკაცების შემოსავლები ვერ ფარავს მოზარდი შვილების გაზრდილ მოთხოვნებსა და ხანდაზმული მშობლების საჭიროებებს. სახელმწიფოს მხრიდან სოციალური პროგრამების გაუქმება და დაბალი პენსიები, რიგით მოხუცს, უპირატესად, ოჯახის წევრებზე დამოკიდებულს ხდის. ამ შემთხვევაში კი გზავნილი ემიგრაციიდან პრობლემათა დაძლევის ერთადერთ საშუალებად მიიჩნევა.
გახანგრძლივებული ემიგრაციის პირობებში, რესპონდენტების ნაწილმა შეძლო იმიგრანტის ლეგალური სტატუსის (ზოგმა მოქალაქეობისაც კი) მიღება, რაც მათი დაცულობის კუთხით დადებითად უნდა შეფასდეს.
ქალთა შრომითი მიგრაციის შედეგად შინამეურნეობაში შრომის მოსალოდნელი დივერსიფიკაცია ან არ ხდება ან შემოიფარგლება ბიზნესის ისეთი ფორმით, როგორიცაა ბინის გაქირავება. იშვიათია შემთხვევები, როდესაც ფულადი გზავნილების საფუძველზე მოხდა მეტნაკლებად შემოსავლიანი ბიზნესის გამართვა.
რადგან ვერ ხერხდება მიღებული თანხების დაგროვება და ინვესტირება, ძნელია ემიგრანტთა დაბრუნების სტრატეგიაზე საუბარი. მომავლის იმედის უქონლობა კი კიდევ უფრო გაურკვეველს ხდის ქალთა დაბრუნების ახლო პერსპექტივას საქართველოში.
– მიაწვდით თუ არა ამ კვლევის შედეგებს სათანადო ორგანოებს და რა გამოხმაურებას ელით მასზე?
– 2011 წელიდან, მიგრაციის პოლიტიკის განვითარების საერთაშორისო ცენტრის (International Center for Migration Policy Development (ICMPD) ინიციატივითა და ევროკავშირის ხელშეწყობით, საქართველოში ფუნქციონირებს მიგრაციის სამთავრობო კომისია, რომელიც თანამშრომლობს როგორც სახელმწიფო, ასევე აკადემიურ სტრუქტურებთან და ეხმარება ჩვენს ქვეყანას მიგრაციული პოლიტიკის შემუშავებაში. ჩვენი კვლევა წარდგენილ იქნა მათ მიერ ორგანიზებულ კონფერენციაზე მიმდინარე წლის 10-12 მაისს, თბილისში. ვფიქრობთ, აღნიშნული პრობლემების გადაჭრის გზები გათვალისწინებული იქნება ჩვენი ქვეყნის სამთავრობო სტრუქტურების მიერ საქართველოს მიგრაციული პოლიტიკის შემუშავებისას.
– აპირებთ თუ არა კვლევის გაგრძელებას?
– კვლევის გაგრძელებას, ცხადია, ვაპირებთ. შრომითი მიგრაცია ვრცელი სფეროა და საკმაოდ აქტუალური ჩვენი ქვეყნისთვის. ჩვენი გუნდის სახელით, მინდა დიდი მადლობა ვუთხრა თსუ-ის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ხელმძღვანელობას პროექტის ინიცირებისა და ფინანსური მხარდაჭერისათვის.

მაია ტორაძე

ვრცლად

ქართული ანდაზები და იდიომები ელექტრონულ ბაზაშია

ენის იდიომებისა და და ანდაზების ფონდი სხვადასხვა ეთნოსის ისტორიული, რელიგიური და საზოგადოებრივი გამოცდილების ერთ-ერთი ინდიკატორია. მათში გადმოცემულია ერის კულტუროლოგიური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი მსოფლმხედველობა, ფასეულობანი, ცრურწმენები თუ სტერეოტიპები. ამის გამო იდიომები და ანდაზები ყოველთვის საინტერესოა არა მხოლოდ ენათმეცნიერებისთვის, არამედ კულტუროლოგებისა და საზოგადოების ფართო ფენებისთვის – მათთვის, ვინც დაინტერესებულია თარგმანით ან ინტერკულტურული კომუნიკაციით.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე 2015 წლიდან, რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის დაფინანსებით, დაიწყო ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების ფონდების მონაცემთა ელექტრონული ბაზის შექმნა ინგლისური, გერმანული, ფრანგული, რუსული, თურქული და არაბული ეკვივალენტებით. კვლევა ითვალისწინებდა რამდენიმე განსხვავებული კულტურის იდიომებისა და ანდაზების ფონდების მონაცემთა შედარება-შეპირისპირებით ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების ელექტრონული ბაზის შექმნას.
პროექტი ორწლიანი იყო. ის წელს დასრულდა და, თსუ-ის აკადემიური პერსონალის ძალისხმევით, დღეს უკვე არსებობს ელექტრონული ბაზა, სადაც თითოეულ იდიომსა და ანდაზას მოძებნილი აქვს შესაბამისი ეკვივალენტი შესწავლილ ენებში.
პროექტს ხელმძღვანელობდა თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი მანანა რუსიეშვილი. მასში ასევე ჩართულნი იყვნენ: ასოცირებული პროფესორები: რუსუდან დოლიძე (ინგლისური ენა), მანანა მუჯირი (გერმანული ენა), ქეთევან ლორთქიფანიძე (თურქული ენა), ხათუნა თუმანიშვილი (არაბული ენა), ტატიანა Mმოსკალენკო-ჭეიშვილი (რუსული ენა); დოქტორანტები: ნატო ახალაია (ქართული ენა), მარინა კვანტალიანი (ფრანგული ენა), სოფიო თოთიბაძე (პროექტის დამხმარე წევრი), დავით გულია (კომპიუტერული სპეციალისტი).
საგრანტო პროექტის ფარგლებში გაწეული მუშაობის შესახებ გვესაუბრება თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი მანანა რუსეიშვილი.

– ქალბატონო მანანა, რა სამუშაოები ჩატარდა პროექტის ფარგლებში და რა შედეგები გამოიკვეთა – თუ აღმოჩნდა ქართულის იდენტური ანდაზები და იდიომები თქვენ მიერ შესწავლილ ენებში?
– როგორც ვიცით, იდიომები და ანდაზები წარმოადგენენ ძალიან საინტერესო შრეს არა მხოლოდ ენის, არამედ კულტურის თვალსაზრისითაც. მათი თარგმანი ძალიან რთულია, რადგან ხატოვანი შიდა ფორმა ხშირად საშუალებას არ იძლევა ისინი პირდაპირი მნიშვნელობით გადავიტანოთ სხვა ენაში. ერთ-ერთი დიდი სირთულე და ამოცანა ამ გრანტისა სწორედ ეს იყო – ქართული ენის იდიომებსა და ანდაზებს დაძებნოდა შესაბამისობები ყველა დანარჩენ საკვლევ ენაში. ცნობილია, რომ ეკვივალენტი შეიძლება იყოს როგორც სრული (ანუ ფორმითა და შინაარსით თანხვედრილი), ასევე ნაწილობრივიც. ამ უკანასკნელის შემთხვევაში, ფორმალური გამოხატვის ფორმა განსხვავებულია, მაგრამ აზრი – იდენტური. ქართული ენის იდიომებისა და ანდაზების Aსრული და ნაწილობრივი ეკვივალენტების დაძებნა იყო ამ კვლევის ამოსავალი წერტილი. შესაბამისად, კვლევამ გამოავლინა ქართული ენისა და სხვა ენის (ან ენების) სრული და ასევე ნაწილობრივ იდენტური ერთეულები.
კვლევა წარიმართა როგორც თეორიული, ასევე პრაქტიკული მიმართულებებით. პროექტის თეორიულ საფუძვლად ავიღეთ ჩემ მიერ შეთავაზებული მეტაფორის სემანტიკური სტრუქტურის მოდელი, რომელიც ეკვივალენტობის დიდი სიზუსტით დადგენის საშუალებას იძლევა და რომელიც გამოიყენება არა მხოლოდ ერთი ენის, არამედ ენათაშორის სიბრტყეზეც.
– რას გულისხმობს თქვენ მიერ შეთავაზებული მეტაფორის მოდელი?
– ამ მოდელის მიხედვით, მეტაფორის, მათ შორის, ანდაზისა და იდიომის მეტაფორის სემანტიკური სტრუქტურა შედგება სამი ურთიერთდაკავშირებული შრისაგან: პირველ შრეზე დაფიქსირებულია ანდაზის და იდიომის მეტაფორული ფორმა, მეორე შრეზე დაფიქსირებულია მისი ზოგადი მნიშვნელობა. აქვეა დაფიქსირებული კონტექსტუალური და პრაგმატიკული პარამეტრები, რომელიც გვეუბნება, თუ რომელ კონტექსტში რა მნიშვნელობით, ვისთან და რასთან მიმართებით იხმარება ანდაზა ან იდიომი. მესამე შრეზე კი ფიქსირდება ანდაზისა და იდიომის კულტუროლოგიური პარამეტრები, ანუ, ფაქტობრივად, ეს არის ფონური ცოდნის შრე, რომელიც ასახავს ფონური ცოდნის იმ მონაკვეთს, რომელიც კონკრეტულ ანდაზაში (ან იდიომში) აქტუალიზდება. მაგალითად, ქართული ანდაზის: „რკინა მაშინ გამოჭედე, როცა ცხელია“, – სემანტიკური სტრუქტურის პირველ შრეზე ფიქსირდება მისი მეტაფორული ფორმა, მეორე შრეზე მისი ზოგადი მნიშვნელობა. კერძოდ, ის, რომ საქმე დროზე უნდა გაკეთდეს, ხოლო მის მესამე შრეზე ფიქსირდება ფონური ცოდნა, რომლის მიხედვითაც რკინის გამოჭედვა, ან სასურველი ფორმის მიცემა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როცა იგი ცხელია.
პროექტი განხორციელდა რამდენიმე ეტაპად. პირველ ეტაპზე დაზუსტდა კვლევისთვის რელევანტური თეორიული აპარატი და ტერმინების მოცულობა, რითაც შეიქმნა მისი თეორიული ფუნდამენტი. სწორედ ამ ფუნდამენტზე დაშენდა შემდგომ იდიომებისა და ანდაზების ელექტრონულ მონაცემთა ბაზა, რომელიც აიგო სემანტიკური ველებისა და მათ შიგნით სემანტიკური მოდელების გამოყოფის პრინციპით. კვლევის შემდგომ, მეორე ეტაპზე შედარდა მიღებული მონაცემები და დადგინდა ამ ენების (ქართული, ინგლისური, ფრანგული, გერმანული, რუსული, თურქული და არაბული) იდიომებისა და ანდაზების სისტემების სემანტიკური და კულტუროლოგიური თავისებურებები. რა თქმა უნდა, გამოიკვეთა როგორც მათ შორის სრული თანხვედრა, ასევე აზრობრივი შესაბამისობები. ისეთ ერთეულებს, რომლებშიც არ დადასტურდა არც ერთი ტიპის ეკვივალენტურობა, დაერთო სიტყვა-სიტყვითი თარგმანი. 
– რამდენი იდიომი და ანდაზაა მონაცემთა ბაზაში შესული?
– ქართულში მოიძებნა 7 ათასამდე ერთეული და თითოეულ შესწავლილ ენაში მოიძებნა ამავე რაოდენობის ეკვივალენტი ან თარგმანი. ეს იყო კოლოსალური სამუშაო და პროექტში ჩართულმა მკვლევრებმა უზარმაზარი სამუშაო შეასრულეს. საერთო ჯამში თავი მოიყარა 35 ათასამდე ერთეულმა, თუმცა, ბაზა მუდმივად განახლებადია და მომავალშიც არაერთი ეკვივალენტური ფორმით შეივსება.
– რა სამეცნიერო და გამოყენებითი მნიშვნელობა აქვს ამ ტიპის ფონდის შექმნას, რას მისცემს ის მკვლევრებს, მთარგმნელებს და დაინტერესებულ ადამიანებს?
– საქმე ისაა, რომ ფრაზეოლოგიური (იდიომატური) და ანდაზების ფონდების კულტუროლოგიური და ენობრივი ასპექტების ასეთი მასშტაბის კვლევა ჯერ არ განხორციელებულა არც საქართველოში და არც, როგორც ინფორმირებულნი ვართ, საზღვარგარეთ, მით უფრო, ჩვენ მიერ შესწავლილი ენების (აღმოსავლურ და ევროპულ) ანდაზებისა და იდიომების ფონდების მონაცემთა გათვალისწინებით. სამეცნიერო თვალსაზრისით პროექტი მეტად შედეგიანი იყო – კვლევის ყოველი ეტაპის შედეგები განზოგადდა ერთობლივ პუბლიკაციებში, რომლებიც დაიბეჭდა საქართველოში და ამერიკის შეერთებულ შტატებში, მოხსენებები გაკეთდა ადგილობრივ და საერთაშორისო კონფერენციებზე, კერძოდ, მილანსა და რომში. 
რაც შეეხება მის გამოყენებითობას, ელექტრონული ბაზის მისამართი ხელმისაწვდომია ყველასთვის და მთარგმნელებს და დაინტერესებულ ადამიანებს შეუძლიათ ამ ბაზით ისარგებლონ. რათა ის მეტად ცნობილი გახდეს, გვინდა ეს ბაზა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ვებ-გვერდზეც განვათავსოთ.

ვრცლად

წყალსაცავების სწორად გამოყენება ნაპირდაცვისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდისთვის

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეცნიერ-მკვლევართა მიერ მოპოვებული გამოყენებითი კვლევების სამეცნიერო გრანტებიდან აპრილში კიდევ ერთი პროექტი დასრულდა წარმატებით. 2015 წელს შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსდა პროექტი: „ნაპირდაცვისა და ჰიდროენერგეტიკის ერთობლივი პრობლემის რეალიზაციის თანამედროვე მეთოდიკა“ (AR/220/9-120/14). პროექტის სამეცნიერო ხელმძღვანელი იყო თსუ-ს ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი ლია მაჭავარიანი. პროექტის განხორციელებაში მონაწილეობდნენ: გიორგი მეტრეველი (მეცნიერ-კონსულტანტი), ნოდარ წივწივაძე (ოკეანოლოგი), ლამზირა ლაღიძე (კლიმატოლოგი), ზაზა გულაშვილი (ჰიდროლოგი), გიორგი ბრეგვაძე (ჰიდროლოგი), დავით სვანაძე (გის-სპეციალისტი), ნინო პაიჭაძე (ასისტენტი).
პროექტი ითვალისწინებდა საქართველოსა და, ზოგადად, ზღვების სანაპიროებზე განთავსებული ქვეყნებისათვის აქტუალური პრობლემის გადაჭრის მეცნიერული გზის მოძიებას. მისი მიზანი იყო ჰიდროენერგეტიკისა და ზღვის სანაპიროს დაცვის ერთობლივი პრობლემის ჰარმონიული რეალიზაცია ეკოლოგიური ზარალის გარეშე და ეკონომიკური მოგების თანხლებით.

სპეციალისტებისთვის კარგადაა ცნობილი ის სირთულეები, რაც ჰიდროენერგეტიკული მიზნებისათვის წყალსაცავების კასკადების მშენებლობას ახლავს – წყალსაცავები ისილება მდინარეების ნატანით, რაც, თავის მხრივ, სხვადასხვა ტიპის ეკოლოგიური (და ეკონომიკური) ზიანის გამომწვევია. კერძოდ, წყალსაცავების მოსილვის გამო მცირდება მათი ენერგოეფექტიანობა წყლის სასარგებლო მარაგის შემცირების გამო; იზრდება მიმდებარე დასახლებული პუნქტების, გზების, სავარგულების დატბორვის რისკები; მდინარეების ნატანის მწვავე დეფიციტის გამო იმატებს ზღვის სანაპირო ზოლის დეგრადირების რისკი. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას აჭარაში. საქმე ისაა, რომ თურქეთის ტერიტორიაზე, კერძოდ, მდინარე ჭოროხზე მშენებარე 24-წყალსაცავიანი კასკადი ბათუმის სანაპიროს წარეცხვით ემუქრება.
პროექტის ავტორებმა ორი წლის განმავლობაში ინტენსიური კვლევითი საქმიანობის შედეგად შეიმუშავეს „წყალსაცავებში მუდმივმოქმედი კარიერების სქემის შექმნისა და ექსპლუატაციის მეთოდიკა“, რომელიც ემყარება ნატანის დახარისხებას გრანულომეტრიული შედგენილობის მიხედვით და გადანაწილებას წყალსაცავების გასწვრივ. ამ მეთოდიკის მეშვეობით, მათი აზრით, შესაძლებელია რამდენიმე უმწვავესი პრობლემის ერთობლივი გადაჭრა: წყალსაცავების პერიოდული განთავისუფლება ინერტული მასალისაგან, რაც მასში წყლის სასარგებლო მოცულობის მატებას გამოიწვევს, ჰიდროენერგეტიკის ეფექტურობის გაზრდას განაპირობებს და დასახლებული პუნქტების კატასტროფული დატბორვისაგან ერთგვარ პრევენციას მოახდენს; წყალსაცავების კარიერიდან ამოღებული სხვადასხვა ფრაქციული შედგენილობის ნატანის კომპლექსური გამოყენება დეგრადირებული სანაპირო პლაჟების შესავსებად ყველაზე ეფექტურ საშუალებას წარმოადგენს, რომლის გამოყენება შესაძლებელია ასევე საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურისა და სამშენებლო ინდუსტრიის განვითარებისათვის, ნიადაგის განაყოფიერებისათვის და სხვ.
როგორც ჩვენთან საუბარში პროექტის სამეცნიერო ხელმძღვანელმა, პროფესორმა ლია მაჭავარიანმა განაცხადა, მკვლევართა ჯგუფმა პრობლემის გადასაჭრელად ორი მიმართულება აირჩია: 1) საველე კვლევა მოქმედ წყალსაცავებზე: გუმათი (მდ. რიონზე), ჯვარი (მდ. ენგურზე), სიონი (მდ. იორზე), ჟინვალი (მდ. არაგვზე) და სხვ.; 2) ნატურული ექსპერიმენტი, რომელიც ითვალისწინებს ბუნებრივ ობიექტებზე ხელოვნურად შექმნილი მცირე წყალსაცავების მოსილვის პრიზმის დინამიკის სივრცე-დროით მონიტორინგს. „რატომ ავირჩიეთ ნატურული ექსპერიმენტი? საქმე ისაა, რომ დიდ წყალსაცავებზე, სადაც მოსილვის პრიზმი და მისი შლეიფი მკაფიოდაა გამოხატული, ეს პროცესი ნელა მიმდინარეობს, ამიტომ პროექტისთვის გამოყოფილი 2 წელი დაკვირვებისათვის საკმარისი არ იყო. ნატურულ ექსპერიმენტებზე კი მოსილვის პროცესი იმდენად სწრაფად მიმდინარეობდა, რომ დაკვირვება შედეგიანი აღმოჩნდა. ამ ექსპერიმენტებისთვის ავარჩიეთ განსხვავებული რეჟიმის მქონე სამი პატარა მდინარე: რუწყალი, რუჭულა და ვერე, რომელთა ხელოვნური დაგუბებით მიკროკაშხლები შეიქმნა. უნდა ითქვას, რომ ასეთი ექსპერიმენტი საქართველოში პირველად განხორციელდა. შედეგად, შემუშავდა ახალი თეორია მთის წყალსაცავებში მოსილვის პრიზმის წარმოქმნა-განვითარების და მისი გრანულომეტრიის შესახებ“, – განაცხადა ლია მაჭავარიანმა.
პროექტი აპრილის თვეში შემდეგი მაჩვენებლებით დასრულდა: 1) შემუშავდა ჰიდროენერგეტიკის, ნაპირდაცვისა და მოსახლეობის უსაფრთხოების კონფლიქტური ურთიერთობის მინიმიზაციის მეთოდიკა წყალსაცავში აკუმულირებული ნატანის კარიერული სისტემით უტილიზაციის გზით; 2) გამოყვანილია ახალი ფორმულა, რომლითაც გამოისახება კავშირი ნატანის დიამეტრსა და წონასწორული კალაპოტის (მოსილვის პრიზმის) ზედაპირის დახრილობას შორის; 3) შექმნილია საქართველოს სანაპიროს ოკეანოგრაფიული ელემენტების დაკვირვებათა მონაცემების საინფორმაციო ბაზა; 4) გაანგარიშებების საფუძველზე განისაზღვრა ზღვისპირის რეკრეაციული სენსიტიური მონაკვეთებისათვის ნატანის დეფიციტის გასანეიტრალებელი ყოველწლიური დოტაციის მოცულობა; 5) შემუშავდა სანაპიროზე ნატანის მიწოდების კონვეირული მეთოდი („წყალსაცავი-ზღვისპირი-მომხმარებელი“); 6) შედგენილია ელექტრონული რუკების სერია.
გარდა ამისა, შემუშავებულია რეკომენდაციები, რომელიც დაინტერესებული ორგანიზაციებისათვის ხელმისაწვდომია. მასში ნათქვამია, რომ წყალსაცავების პროექტირებისას აუცილებელია: ინფრასტრუქტურისა და დასახლებული პუნქტების დატბორვის საშიშროების გათვალისწინება; კარიერების სისტემის განლაგება წყალსაცავებისა და მოსილვის პრიზმის გასწვრივ; კარიერების ასამუშავებლად შესაბამისი პერიოდის (სეზონის) შერჩევა; წყალსაცავებში ნატანისაგან გამოთავისუფლებული მოცულობის შედეგად წყლის სასარგებლო მარაგის ეფექტური გამოყენება სამეურნეო მიზნებისათვის; ნატანის ფრაქციული შედგენილობის გათვალისწინება ნაპირდაცვის, სამშენებლო ინდუსტრიისა და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის ინტერესების შესაბამისად; წყალსაცავებიდან აღებული პლაჟამგები მასალის ტრანსპორტირება დეგრადირებული სანაპიროების შესავსებად და სხვ. (დაწვრილებით იხ. ვებ-გვერდი: https://msphproject.wordpress.com/).


პროექტის შედეგები, მოხსენებების სახით, წარდგენილია შვიდ საერთაშორისო ფორუმზე იაპონიაში, აშშ-ში, თურქეთში, შრი-ლანკაში, ნიდერლანდებში, საფრანგეთსა და თბილისში; გამოქვეყნებულია 6 სამეცნიერო პუბლიკაცია მაღალრეიტინგულ სამეცნიერო ჟურნალებში, მათგან 2 – იმპაქტ-ფაქტორიან ჟურნალში, რომელიც ტომსონის კლასიფიკატორში ინდექსირდება.
პროექტის სადემონსტრაციო დღე (შემაჯამებელი სემინარი), სადაც საბოლოო შედეგები იქნა წარდგენილი, ჩატარდა ქ. დელფტში (ნიდერლანდები) იუნესკოს წყლის განათლების ინსტიტუტში (UNESCO-IHE, Institute for Water Education) საერთაშორისო სემინარის – „წყლის რესურსების მართვა“ (WRMW2017) – ფარგლებში.

ვრცლად

ზაალ კოკაია: უნდა გადაფასდეს – ვინ არის მეცნიერი, ვინ – ლექტორი და როგორ უნდა შეერწყას მეცნიერება და განათლება ერთმანეთს

უკვე წლებია, მეცნიერების ხელშეწყობა ქვეყნის პრიორიტეტულ მიმართულებათა ჩამონათვალში მყარად იკავებს ადგილს, თუმცა, განათლების და მეცნიერების სფეროს ექსპერტთა აზრით, ყოველ 3-4 წელიწადში ერთხელ ახალი რეფორმის დაწყება მეცნიერების განვითარების პროცესს აფერხებს.
საზოგადოებას ახსოვს, რომ 2012 წელს შეიქმნა განათლებისა და მეცნიერების რეფორმების სახელმწიფო კომისია, რომელშიც მსოფლიოში დღეისათვის ყველაზე ცნობილი ქართველი მეცნიერები გაერთიანდნენ და რომელსაც ფიზიკოსი გია დვალი ხელმძღვანელობდა. სწორედ ამ კომისიის მიერ შემუშავდა უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების განვითარების კონცეფციის პროექტი, რომელიც, ექსპერტთა შეფასებით, მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში არსებულ საუკეთესო გამოცდილებას ითვალისწინებდა. ამ კომისიის წევრი გახლდათ შვედეთის ლუნდის უნივერსიტეტის ღეროვანი უჯრედების ლაბორატორიის ხელმძღვანელი ზაალ კოკაია, რომელთან საუბარიც სწორედ მეცნიერების განვითარების პრობლემებზე დავიწყეთ.
– ბატონო ზაალ, იმ პერიოდში, როცა განათლებისა და მეცნიერების რეფორმების სახელმწიფო კომისია მუშაობდა, კონცეფციის ამა თუ იმ პუნქტზე საზოგადოებაში დისკუსია აქტიურად მიმდინარეობდა. მერე თითქოს მიჩუმდა ყველაფერი და საზოგადოების დიდმა ნაწილმა არაფერი იცის – რა ბედი ეწია ამ კონცეფციას?
– შემოიდო თაროზე. და ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ ეს პროექტი კი შეჩერდა, მაგრამ არც არანაირი ალტერნატივა არ შექმნილა. ჩვენ ჩვენი ვალი მოვიხადეთ. ახალი ველოსიპედი კი არ გამოგვიგონებია, უბრალოდ შევაჯამეთ ის გამოცდილებები, რაც ევროპასა და ამერიკაში წარმატებით მუშაობს. ამ კონცეფციის მთავარი მახასიათებელია ის, რომ შევეცადეთ წარჩინებული და ძლიერი პოტენციის მქონე სამეცნიერო ინდივიდების იდენტიფიცირებას. გვინდოდა მათზე აგვეღო ორიენტაცია, რომ გასაქანი მიგვეცა. ეს იყო არა რევოლუციური, არამედ ევოლუციური მიდგომა, რომელიც ითვალისწინებდა საერთაშორისო რეფერირებას. შემდგომში ეს ადამიანები, რომლებიც გარე რეფერირების გზით იქნებოდნენ ტენუირებული, ერთგვარი ლოკომოტივის ფუნქციას შეასრულებდნენ სხვებისთვის. ისინი დადებდნენ თამასას, რომელიც ასწევდა სამეცნიერო კვლევის ხარისხის სტანდარტს. ისეთი განცდა დამრჩა, რომ ამ პროგრამის წინააღმდეგი იყო ყველა, ისიც კი, ვისაც არ ვეხებოდით. ამ მეცნიერებმა წინასწარ იცოდნენ, რომ თავად წარმატებულთა სიაში ვერ მოხვდებოდნენ, მაგრამ მათ არ უნდოდათ, რომ სხვას მიეღო რაიმე პრივილეგია. ეს ყოველივე კი ხდებოდა იმისდა მიუხედავად, რომ წარმატებული მკვლევრების შერჩევა, ჩვენი კონცეფციის მიხედვით, განხორციელდებოდა გარეშე რეფერირებით და მაქსიმალურად ობიექტურად.
– ფიქრობთ, რომ კონცეფცია ხელოვნურად შეჩერდა?
– ყოველ შემთხვევაში, არაფერი გაკეთებულა, რომ ეს კონცეფცია ამოქმედებულიყო.
– მიუხედავად იმისა, რომ მკვლევრებისადმი მოთხოვნები გაიზარდა, აქ ხშირად გაიგონებთ წუხილს იმის თაობაზე, რომ მეცნიერების განვითარების პირობები არ არის, რომ დაბალია ანაზღაურება, არ გამოიყოფა თანხები კვლევებისთვის, არ გვაქვს სამეცნიერო ჟურნალები...
– არც უნდა იყოს ყველა მიმართულებაში ჟურნალი საქართველოში. კონკურენტუნარიანობას უნდა მივეჩვიოთ. ევროპასთან ინტეგრაცია სწორედ ის არის, რომ შენ შენი ნაშრომი უცხოეთში გაგაქვს. ავიღოთ, მაგალითად, ქართველოლოგია. ბევრს აქვს ასეთი მიდგომა – „იმათ რაში აინტერესებთ ქართული ენის, ფოლკლორის ან ჩვენი მემკვიდრეობის საკითხები“... როგორ არ აინტერესებთ? ასეც რომ იყოს, შენი ამოცანა სწორედ ისაა, რომ დააინტერესო და მოიზიდო უცხოელი მეცნიერი. აფრიკის რომელიმე ტომის ენის საკითხებსაც შეიძლება იკვლევდეს ევროპელი მკვლევარი, არათუ ქართულ ენას, რომელიც ასეთი მდიდარი ისტორიისაა. ბურთი ჩვენს მხარესაა და უნდა გავიტანოთ, დავაინტერესოთ და დავანახოთ ჩვენი პოტენციალი.
ვფიქრობ, ეს განწყობა მოდის ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირიდან, როცა ჩვენს წვენში ვიხარშებოდით და გვეგონა, რომ ჩვენს გარდა ეს არავის აინტერესებდა და ადგილობრივად უნდა გვქონოდა ჟურნალიც და კონფერენციაც. საბჭოთა პერიოდიდან გამოგვყვა, რომ აქ უნდა იყო წარმატებული მეცნიერი და არა იქ, ამიტომ ყველაფერი ადგილზე უნდა გვეკეთებინა, მათ შორის კვლევის შეფასებაც.
– მეცნიერება საქართველოს მთავრობის პრიორიტეტთა ჩამონათვალში წელსაც მოხვდა. ასე იყო გასულ წლებშიც: შედეგად, შეიცვალა მიდგომები და მოთხოვნები მკვლევრებისა და პროფესორების მიმართ, გაიზარდა უცხოეთში გამოქვეყნებულ სტატიათა რიცხვიც. აქ საუბრობენ, რომ ცვლილებები შეიმჩნევა და სტანდარტებიც მაღლდება, მაგრამ, როგორ ჩანს, ეს ყველაფერი უცხოეთის თვალით... თქვენი აზრით, დაიძრა თუ არა მეცნიერების განვითარების პროცესი საქართველოში?
– მართალი გითხრათ, ვერ ვგრძნობ, რომ ამ კუთხით რამე წინ წავიდა ან ახლა მიდის, მაგრამ, ყოველ შემთხვევაში, რეგრესი არ არის. ამას დიდად განაპირობებს რუსთაველის ფონდის და საგრანტო დაფინანსების არსებობა, მაგრამ ეს საკმარისი არ არის. იმისდა მიუხედავად, თუ რას ამბობენ, მგონია, რომ ამ ქვეყანაში მეცნიერება რეალურად არ არის პრიორიტეტული და ამაზე ჩემი მოსაზრებაც მაქვს: მეცნიერება ხანგრძლივ ინვესტიციას მოითხოვს. დღეს ჩადებული ინვესტიცია 10 და 20 წლის შემდეგ მოგცემს ნაყოფს. ისეთი ქვეყნისთვის კი, როგორიც საქართველოა, მეცნიერების დაფინანსება, პოლიტიკური თვალსაზრისით, არამომგებიანია. პოლიტიკოსი დღეს რომ ჩადებს ინვესტიციას, 4 წლის შემდეგ არჩევნებია და შედეგი უნდა ნახოს. მეცნიერება ასე მოკლე დროში შედეგს ვერ მოგცემს. ამიტომ ამის გაკეთება ნაკლებად მიმზიდველია. მიუხედავად ამ განწყობისა, უნდა აღვნიშნო, რომ, ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების თვალსაზრისით, საინტერესო რაღაც-რაღაცები მაინც ხდება: მაგალითად, გაიხსნა ტექნო-პარკი; არ ვიცი, რამდენად განხორციელებადია, მაგრამ იგეგმება გრანდიოზული უნივერსიტეტის გახსნა, თუმცა ეს არის ერთეული შემთხვევები. 
– მაშ, რა გზას ხედავთ მეცნიერების განვითარების პროცესის დასაჩქარებლად?
– დავუბრუნდები ზემოთ ნათქვამს და გეტყვით, რომ გარე რეფერირების გზით უნდა მოხდეს იმ რესურსების და პოტენციალის გამოვლენა და შეფასება, რაც ქვეყანას აქვს – ეს იქნება ინტელექტუალური თუ მატერიალური კუთხით. უნდა გამოიყოს მიმართულებები და ჯგუფები, რომლებსაც შეუძლიათ კონკურენცია გაუწიონ საერთაშორისო სამეცნიერო დონეს და ისინი უნდა წახალისდეს. ასეთი სიცოცხლისუნარიანი ჯგუფები რომ განვითარდება, დროთა განმავლობაში გაიყოლიებს იმას, ვისაც განვითარების უნარი აქვს. ხოლო ვისაც ეს უნარი არ აქვს, უნდა გაქრეს – შენ ხელოვნურ სუნთქვაზე ვერ ამყოფებ მიმართულებას, იმიტომ, რომ ასი წლის წინ მაღალი დონე ჰქონდა ან საბჭოთა კავშირის დროს წარმატებული იყო. თუ დღეს არ გაქვს საერთაშორისო სტანდარტების სკოლა და ის სიცოცხლისუნარიანი არაა, არ გყავს ადამიანური რესურსი ან არ გაქვს ინფრასტრუქტურა, რაც აუცილებელია მისი განვითარებისთვის, ფიზიკურად შეუძლებელია დარგის ან მიმართულების გაცოცხლება. მე იმისიც მჯერა, რომ, როგორც ადრე ბერიტაშვილი ჩამოვიდა და ნულიდან შექმნა სკოლა, ასე შეიძლება დღესაც ვინმე ჩამოვიდეს ან აქ განვითარდეს პიროვნება, რომელიც რომელიმე მიმართულებას ახალ სიცოცხლეს მიანიჭებს. ეს პროცესი დინამიკური უნდა იყოს – დღეს ერთი სეგმენტი განვითარდება, ხვალ – სხვა და მიაღწევს წარმატებას. ჩემი აზრით, ეს დინამიკურობა არის მნიშვნელოვანი და იძლევა იმის საშუალებას, რომ სწრაფად მოხდეს განვითარება. აქვე იმასაც დავძენ, რომ არის ტრადიციული მიმართულებები, რომელსაც მეტი დრო სჭირდება, მაგრამ არის ისეთი მიმართულებები, რომელიც ამგვარ დინამიკას საჭიროებს, რათა სწრაფად მოხდეს მსოფლიო სტანდარტებზე გადართვა.
– ეს რაც შეეხება ზოგადად მეცნიერების განვითარებას... უნივერსიტეტში რა უნდა გაკეთდეს? რით უნდა დავიწყოთ?
– პირველ რიგში, უნივერსიტეტთან სამეცნიერო ინსტიტუტების რეალური ინტეგრირება უნდა მოხდეს. იმ ინსტიტუტების თანამშრომლები, რომლებიც უნივერსიტეტთან არიან მიერთებულნი, დღესაც მიიჩნევენ, რომ არ არიან უნივერსიტეტის ნაწილი. ვფიქრობ, თავად უნივერსიტეტიც უნდა იყოს დაინტერესებული, რომ ეს ხალხი მის სივრცეში ინტეგრირდეს. თანამშრომლობა და ურთიერთობა ორმხრივი უნდა იყოს – უნდა ვიცოდე, შენთან თანამშრომლობით რას ვიღებ და შენ რა ინტერესი და მოგება გაქვს ამით. უნივერსიტეტმა და სამეცნიერო ინსტიტუტებმა თვალნათლივ უნდა დაინახონ, რა სიკეთე შეუძლიათ მოუტანონ ერთმანეთს. ერთი მხრივ, იმ მეცნიერულმა პოტენციალმა, რაც სამეცნიერო ინსტიტუტებშია და რაც უნივერსიტეტს აკლია და, მეორე მხრივ, განათლების სისტემისადმი წვდომამ და ახალი ცოდნის მიღებამ, რაც ინსტიტუტებს არ აქვს, ერთმანეთი უნდა შეავსოს. კვლევითმა ინსტიტუტებმა სტუდენტებისგან უნდა მოამზადოს ახალი კადრები. ეს კი ამ ორი სეგმანტის ინტეგრაციის გარეშე ვერ მოხდება. 
დასავლეთში მეცნიერება კეთდება პოსტდოკების და დოქტორანტების ხელით. მაგალითად, მე ვზივარ და სტატიებს და პროექტებს ვწერ, რომ დაფინანსება მივიღო, კვლევას კი დოქტორანტები აკეთებენ. ისინი საიდან მოდიან? უნივერსიტეტიდან. ჩემს ლაბორატორიაში მუდმივი თანამდებობა მხოლოდ მე მაქვს, დანარჩენი ყველაფერი საგრანტო სისტემაზეა დამოკიდებული. ასე იქნება საქართველოშიც, თუ ორივე მხარემ დაინახა ერთმანეთის საჭიროება და მათი ინტეგრაცია მოხდა. 
მიჭირს ახლა იმის თქმა, ეს ყველაფერი ადმინისტრაციულად როგორ უნდა განხორციელდეს, მაგრამ, პრინციპი ასეთი უნდა იყოს. აქ ტრადიციაა ასეთი, რაკიღა უნივერსიტეტის თანამშრომელი ხარ, აუცილებლად ლექციას უნდა კითხულობდე. მე შეიძლება წელიწადში ერთი ლექცია წავიკითხო ან არც წავიკითხო, მაგრამ კვლევას ვატარებ და უნივერსიტეტის ნაწილი ვარ. დოქტორანტურა განათლების ბოლო საფეხურია. მე ვასწავლი მათ, მაგრამ არ არის აუცილებელი, ყოველდღე ლექციას ვკითხულობდე და სემინარზე შევდიოდე. 
აი, ესაა გასაკეთებელი – უნდა გადაფასდეს – ვინ არის მეცნიერი, ვინ ლექტორი, რა ევალება პროფესორს, როგორ უნდა შეერწყას მეცნიერება და განათლება ერთმანეთს. თუ მკითხავთ, ესაა რეალისტური გზა იმისა, თუ როგორ განვითარდეს უნივერსიტეტი. დღეს ვხედავ, რომ უნივერსიტეტის ახალი ხელმძღვანელობა ამ გზით მიდის – ყოველ შემთხვევაში, თვალნათლივ იკვეთება, რომ მას ეს გზა აქვს აღებული და ასეც უნდა იყოს – ვერ გექნება პრეტენზია მაღალი დონის უნივერსიტეტზე, თუ კვლევა არ არის ინტეგრირებული სწავლებასთან. 
– თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს ბევრი მეცნიერი აღუზრდია და მათგან დიდი ნაწილი წარმატებით მოღვაწეობს საზღვარგარეთ. წლებია, ვხედავთ, რომ მათ შორის, ვინც ჯიუტად არ ანებებს თავს მშობლიური უნივერსიტეტის სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის ბრძოლას, თქვენც ხართ. ამჯერად რა საგანს კითხულობთ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში?
– დიდი ხანია, მედიცინის მიმართულების დოქტორანტებისთვის შემოვიტანე საგანი „პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება“, რათა მათ, როგორც მომავალმა მკვლევრებმა და ლექტორებმა, იცოდნენ, რომ, გარდა კლასიკური ლექციისა და სემინარისა, არსებობს სხვა მეთოდებიც. ამ კურსის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი, როგორც სტუდენტები, თავად მონაწილეობენ სწავლების პროცესში და უშუალოდ ეცნობიან ამ მეთოდის პრივილეგიას. ეს მეთოდი არ არის ადვილი დასანერგი, არის ინტერაქტიული და დამყარებულია ჯგუფურ მუშაობაზე. დაახლოებით 100 დოქტორანტი იქნება, ვინც ეს კურსი გაიარა და ჯერ არ მინახავს ვინმე, ვინც ამ მეთოდით არ იყოს აღფრთოვანებული.
მეორე საგანი, რასაც ვასწავლი, ესაა აკადემიური წერა – როგორ გააკეთონ პრეზენტაცია, რას უნდა მიაქციონ ყურადღება, როგორ დაწერონ სამეცნიერო გრანტი და სამეცნიერო სტატია. ისინი პრაქტიკულად ასრულებენ ამას და ახლა გვაქვს სურვილი, იმ დონეზე დაწერონ საგრანტო აპლიკაცია, რომ, ვინაიდან რუსთაველის ფონდმა გრანტების გაცემა უკვე დოქტორანტებისთვისაც დაიწყო, ჩვენმა სტუდენტებმაც სცადონ ბედი. მომავალში ამ კონკურსებში მონაწილეობა სავალდებულო გახდება. არ ვფიქრობ, რომ ყველა დაფინანსდება, მაგრამ, მთავარია, კონკურენტუნარიანი საგრანტო პროექტი დაწერონ და, ექსპერტების შენიშვნების გათვალისწინებით, გაიზარდონ, როგორც მკვლევრები და მეცნიერები. ეს არის მეცნიერების დღევანდელი დღე.


მომავალში შესაძლებელი იქნება ადამიანის ტვინში დაზიანებული ნეირონების ახლით ჩანაცვლება

ზაალ კოკაიას ახალი პუბლიკაცია და საინტერესო აღმოჩენა

– წარმოუდგენელია, ესაუბრო ზაალ კოკაიას და არ დაინტერესდე მისი ბოლო სამეცნიერო კვლევებით. რას ეტყვით უნივერსიტეტის საზოგადოებას – ამჯერად რა სიახლეები გაქვთ სამეცნიერო ასპარეზზე?
– ბოლო პუბლიკაცია, რომელიც გამოვაქვეყნე, ძალიან საინტერესო აღმოჩენას ეხება – ესაა ტვინის უჯრედებში დაზიანებული ნეირონების ჩანაცვლება ახალი ნეირონებით. 
კვლევა საინტერესო იყო იმდენად, რამდენადაც ექსპერიმენტები ტარდებოდა ვირთაგვებზე და ნეირონების შესაქმნელად ვიყენებდით ადამიანის კანს და ადამიანის კანიდან მიღებულ ნეირონებს. ეს არის ე.წ. ინდუცირებული პლურიპოტენტული უჯრედების გამოყენების მეთოდი, რომელიც 2012 წელს ნობელის პრემიით აღინიშნა. ეს მეთოდი გაძლევს საშუალებას, რომ მოახდინო უჯრედის რეპროგრამირება, ანუ ერთი ტიპის უჯრედი გარდაქმნა მეორე ტიპის უჯრედად. ჩვენ ადამიანის კანიდან მიღებული ნერვული უჯრედები გადავნერგეთ ვირთაგვას იშემიით დაზიანებულ ტვინის ქერქში. დავაკვირდით, რომ გადანერგილი ნეირონები განვითარდა და ჩამოყალიბდა, როგორც ფუნქციური ნეირონები, და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, მათ სინაფსური კავშირები დაამყარეს მასპინძლის ნეირონებთან. როცა ამ ცდების დროს ვახდენდით ვირთაგვას თათის ან ცხვირის სტიმულაციას, ეს გადანერგილი ნეირონები პასუხობდნენ ელექტრული განმუხტვით – ანუ გახდნენ ვირთაგვას ნერვული რკალის ნაწილი და მოხდა მათი ფუნქციური ინტეგრირება მასპინძლის ტვინში, ეს კი თავის მხრივ მიუთითებს იმაზე, რომ მომავალში შესაძლებელი იქნება ადამიანის ტვინში დაზიანებული ნეირონების ახლით ჩანაცვლება. ამ მიდგომით ჩვენ ვაწვდით ტვინს ახალგაზრდა, ჯერ კიდევ ჩამოუყალიბებელ ნეირონებს, რათა ტვინში მიმდინარე რეგენერაციის პროცესში მოხდეს მათი გამოყენება და ნერვული რკალების აღდგენა. ეს მასალები გამოქვეყნდა ძალიან ცნობილ სამეცნიერო ჟურნალში „Bრაინ“, რომელსაც ოქსფორდის უნივერსიტეტი გამოსცემს. 
ამ ეტაპზე გვინდა გავაგრძელოთ ეს კვლევა და ვნახოთ, რამდენად შეაქვს წვლილი ახალი ნეირონების ფუნქციონირებას რეგენერაციის პროცესში. დღეს უკვე ვიცით, რომ გადანერგვა იწვევს გაუმჯობესებას, ახლა გვაინტერესებს, რამდენად უწყობს ხელს ნერვულ რკალში ახალი უჯრედების ჩართვა ნეირონული ფუნქციის აღდგენას და რეგენერაციის რა ნაწილშია ისინი მნიშვნელოვანი. ამისთვის მოვახდენთ გადანერგილი ნეირონის აქტივობის შეკავებას გენეტიკური მანიპულირების გზით და ვნახავთ – რა გავლენას იქონიებს ეს ტვინის ფუნქციაზე. ბედნიერი ვარ, რომ ასეთი საინტერესო და მიმზიდველია ჩემი პროფესია...
– თუ იგეგმება ამ მეთოდის კლინიკაში დანერგვა?
– ჩვენ ვმოღვაწეობთ ტრანსილაციურ მედიცინაში, რაც გულისხმობს იმას, რომ ის აღმოჩენები, რასაც საბაზისო კვლევა იძლევა, მიგვაქვს კლინიკაში. ტრანსილაციური მედიცინა არ არის ცალმხრივი მოძრაობა ლაბორატორიიდან კლინიკაში – ეს ორმხრივია – კლინიკამაც უნდა განსაზღვროს, რისი საჭიროება აქვს და რა დაინერგება რეალურად პრაქტიკაში, რომ ღირებული რამ შეიქმნას, რაც საბოლოოდ პაციენტის ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას უნდა მოემსახუროს.
ინსულტი არის ინვალიდობის ნომერ პირველი გამომწვევი. დღეისათვის რეალურად ასეთ პაციენტებს ვერაფერს ვთავაზობთ, რომ ის ფუნქცია, რაც დაუქვეითდა, გაუმჯობესდეს. პრაქტიკულად ასე ხდება – თუ გადარჩა ადამიანი, რასაც თავისით აღიდგენს, აღიდგენს, რასაც ვერა, რჩება იგივე მდგომარეობაში. მართალია, არის რეაბილიტაციის კურსი, მაგრამ ეს უფრო ახალ რეალობასთან შეგუებაა, ვიდრე მკურნალობა, მედიკამენტურად ვერ ვეხმარებით. ინსულტის ადრეულ სტადიებში კეთდება ტრომბოლიზი ან ტრომბოქტომია (სისხლის კოლტის დაშლა ან ამოღება), მაგრამ ეს ძალიან ხანმოკლე პერიოდში, დაახლოებით 4 საათის განმავლობაში შეიძლება მოხდეს და ამის გაკეთება პაციენტების მხოლოდ მცირე რაოდენობაში ხერხდება. ამის შემდეგ, რეგენერაციის პროცესში, უკვე ვერაფერს ვთავაზობთ. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ეს მეთოდი, ტვინს შეიძლება დაეხმაროს რეგენერაციაში და ის გახდეს უფრო ჩქარი და ინტენსიური.
– და ბოლოს, საქართველოში გახშირდა რეკლამები ღეროვანი უჯრედების ბანკებისა, რომლებიც მოუწოდებენ ადამიანებს, შეინახონ ახალშობილის ჭიპლარი, რაც, ამ რეკლამების მიხედვით, პანაცეაა გარკვეული დაავადებების განკურნების პროცესში. ჩვენ ამის თაობაზე ერთხელ უკვე ვისაუბრეთ. მაშინ თქვენ ამბობდით, რომ მთლად ასეც არ არის საქმე...
– ვამბობდი და ახლაც ვიტყვი. ხშირად მეკითხებიან ამის შესახებ და ჩემი პასუხი ესაა: მე რომ გამიჩნდეს შვილი, ჭიპლარის ღეროვან უჯრედებს ჩემი შვილისთვის არ შევინახავ, რადგანაც არ მაქვს გენეტიკური მიდრეკილება არც ჰემატოლოგიური და არც მეტაბოლური დაავადებისკენ. ჭიპლარის ინდივიდუალური შენახვა, ჩემი აზრით, არ არის გამართლებული. თუმცაღა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ დონაცია არ მოხდეს და საზოგადოებრივ ბანკში არ დაგროვდეს ეს ღეროვანი უჯრედები. მათ ის გამოიყენებს, ვისაც დასჭირდება და ვისთვისაც თავსებადი იქნება.
– ვიღაცებისთვის ეს ბიზნესი გახდა... 
– დიახ, ბიზნესია და ბევრი ადამიანი ამ ბიზნესში ნებაყოფლობით ჩაერთო, მაგრამ წლებია გასული და მე პირადად ერთი შემთხვევაც არ ვიცი, რომ ვინმემ მოახერხა შენახული ღეროვანი უჯრედების წარმატებით გამოყენება. უჯრედები რომც დაგჭირდეს, ძალიან ბევრი ფაქტორია, რაც მათ გამოყენებას პრაქტიკულად შეუძლებელს გახდის და ამის შესახებ ძალიან ბევრჯერ მაქვს დაწერილი.

ვრცლად