ცოცხალი კლასიკოსი

04 ივნ 2019

გერმანიაში დაბადებული და განათლებამიღებული,
მამის სამშობლოში (საქართველოში) დაბრუნებული, 
ვაჟას ლექსებით „გაგიჟებული“, 
მერაბ მამარდაშვილის მეგობარი...
ფილოსოფოსი, რომლის თითოეული მოხსენება,
თავის დროზე, სადოქტორო დისერტაციის ტოლფასი იყოო, ამბობდნენ...
წერს რომანებს, თხზულებებს, მინიატურებს, ესეებს...
დღეს ის ჩვენს შორის დაიარება...

ფილოსოფოსი გივი მარგველაშვილი დაიბადა 1927 წელს ბერლინში, ქართველი ემიგრანტის, ტიტე მარგველაშვილისა და მარიამ ხეჩინაშვილის ოჯახში. ისტორიკოსი, ფილოსოფიის დოქტორი ტიტე მარგველაშვილი ემიგრაციაში სათავეში ედგა ბერლინის ქართველთა სათვისტომოს; აქტიურად მონაწილეობდა საბჭოთა ოკუპაციისაგან საქართველოს გათავისუფლებისათვის მოძრაობაში. 1946 წელს მამა-შვილი საბჭოთა ჩეკისტებმა დასავლეთ ბერლინიდან გაიტაცეს ოკუპაციის საბჭოთა ზონაში. მამა თბილისში გადმოაფრინეს და იმავე წელს დახვრიტეს. შვილი საქბენჰაუზენის საკონცენტრაციო ბანაკში ჰყავდათ გამომწყვდეული თითქმის ორი წელიწადი. 1948 წელს მას ათავისუფლებენ და თბილისში გადმოჰყავთ. საქართველოში გაეცნო ქართულ ლიტერატურას - „ვეფხისტყაოსანს“, ვაჟა-ფშაველას პოემებს, გალაკტიონის ლირიკას, რომლის პოეტიკას მოგვიანებით, 1973 წელს, მიუძღვნა შესანიშნავი ნაშრომი. ქართული ლიტერატურა გერმანულ ლიტერატურასა და ფილოსოფიაზე აღზრდილი მოაზროვნისათვის ნამდვილი აღმოჩენა და ახალი გამოცხადების ტოლფასი იყო. როგორც თვითონ ამბობს: „ვაჟა რომ წავიკითხე, ნამდვილად გავგიჟდიო“. თვითონ თხზავს ვაჟა-ფშაველას „ალუდა ქეთელაურის“ ინტერტექსტს, ვრცელ გერმანულ რომანს, რომელსაც უწოდა „მუცალი“. 1971 წლიდან ბატონი გივი იწყებს მუშაობას საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტში, სადაც ის პერიოდულად კითხულობდა მოხსენებებს გერმანული ფენომენოლოგიისა და ექსისტენციალიზმის შესახებ. იმ დროს თბილისში გავრცელებული იყო ხმები ფილოსოფიის ინსტიტუტის ერთი უცნაური მეცნიერ-თანამშრომლის შესახებ, რომლის თითოეული წლიური ნაშრომი, თითოეული მოხსენება სადოქტორო დისერტაციის ტოლფასი იყო. ბატონი გივი ქმნიდა და აქვეყნებდა ნაშრომებს ქართულ და რუსულ ენებზე, ხოლო გერმანულ ენაზე დაწერილი ფილოსოფიური ტრაქტატები და რომანები მხოლოდ მის პირად არქივში ინახებოდა. არაოფიციალურ საუბრებში ქართველი კოლეგა-ფილოსოფოსები მის შრომებს ფენომენოლოგიურ ტრადიციას მიაკუთვნებდნენ. ის მართლაც არის ქართული ფილოსოფიური აზრის სამყაროში აღნიშნული ტრადიციის ერთ-ერთი შემომტანი და გამგრძელებელი ზურაბ კაკაბაძესთან და მერაბ მამარდაშვილთან ერთად. გივი მარგველაშვილი ცხოვრობდა შინაგან ემიგრაციაში, როგორც მარტოსული, საკუთარ ტექსტებში ჩაძირული მოაზროვნე, რომელიც გერმანიაში ქართველი ემიგრანტი იყო, ხოლო საქართველოში გერმანელი ემიგრანტი. თავისი რომანი „კაპიტანი ვაკუში“ გააცნო იმჟამად საქართველოში სტუმრად მყოფ დიდ გერმანელ მწერალს, ნობელის პრემიის ლაურეატს ჰაინრიხ ბიოლს, რომელმაც ეს რომანი მსოფლიო ლიტერატურის მოვლენად მიიჩნია და შესთავაზა ხელნაწერი გაეტანებინა გერმანიაში გამოსაქვეყნებლად. იმჟამინდელი პოლიტიკური რეჟიმის პირობებში, „შინაგან ემიგრაციაში“ მცხოვრები „საეჭვო“ ავტორისაგან ასეთი საქციელი შეფასდებოდა, როგორც სახელმწიფო ღალატი. მარგველაშვილმა შემოთავაზებაზე უარი თქვა.
1992 წელს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, გივი მარგველაშვილი დაბრუნდა გერმანიაში, მიიღო გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მოქალაქეობა და დამკვიდრდა ბერლინში. აქ გამოქვეყნდა მისი გერმანულ ენაზე შექმნილი რომანები, პიესები, მოთხრობები, შრომები, ესეები და მრავალრიცხოვანი მინიატურები. მარგველაშვილი თხუთმეტიოდე რომანისა და მრავალი ფილოსოფიური ტრაქტატის ავტორია. გერმანიაში მიიღო მან სხვადასხვა პრესტიჟული ჯილდოები და ლიტერატურული პრემიები. მიწვეული იყო ამერიკის შეერთებულ შტატებში და სხვა ქვეყნებში საჯარო ლექციების ჩასატარებლად. 2012 წელს გოეთეს ინსტიტუტმა, გერმანიის სახალხო უნივერსიტეტების ასოციაციასთან ერთად დააწესა გივი მარგველაშვილის სახელობის ყოველწლიური პრემია, რომელიც გაიცემა ქართულ-გერმანულ კულტურულ ურთიერთობაში შეტანილი წვლილისათვის.
გივი მარგველაშვილის შემოქმედების მთავარი თემაა „ინტერტექსტი“ - ყოფიერება, როგორც ტექსტი, ტექსტში ცხოვრება; წიგნის შიდა და გარე სამყარო. წიგნის შიდა სამყაროს ფიგურანტია პერსონაჟი, ხოლო წიგნის გარე სამყაროსი - პიროვნება (პერსონა). პირველი მათგანი თემატიზდება მხატვრულ ტექსტებში, უფრო სწორედ, მეტატექსტებში; ხოლო მეორე - „პერსონა“ (ჰაიდეგერის ტერმინით „ექსისტენცია“) ფილოსოფიურ რეფლექსიაში. ეს ორი სფერო - ადამიანის ყოფიერება და ტექსტში ცხოვრება (ფილოსოფია და ლიტერატურა) - გივი მარგველაშვილის შემოქმედებაში უშუალო ურთიერთკავშირში იმყოფებიან, ისინი ერთმანეთს კითხულობენ და ერთმანეთს განმარტავენ. აქაა მისი შემოქმედების ათვლის წერტილი. თავის ნაწარმოებებს „პოსტ პოსტმოდერნისტულად“ თვლის. „ავტორის სიკვდილის“ შემდეგ თვითამოძრავებული პოსტმოდერნული ტექსტები და მათი პერსონაჟები ჩემთან უფრო დამოუკიდებელი ხდებიანო. წიგნის გმირები იქცევიან სხვაგვარად, ვიდრე უნდა მოიქცნენ სიუჟეტის მიხედვით. ხდება წიგნში მცხოვრებთა გათავისუფლება სიუჟეტის ტირანიისაგან. ვაჟა-ფშაველას „ალუდა ქეთელაურში“ პოემის დასაწყისშივე ალუდა კლავს მუცალს, თუმცა „მუცალს არა სწადს სიკვდილი“ და გივი მარგველაშვილის „მუცალში“ ის არც კვდება, აგრძელებს ცხოვრებას. ამგვარად გამოხატულია ავტორის კონცეფცია-მოწოდება: „შეაჩერეთ სიკვდილი ტექსტებში!“ რომანში „დიდი კორექტურა“ მე-20 საუკუნიდან უკუღმა უნდა ვიაროთ პირველ საუკუნემდე, რათა მივუსწროთ ჰეროდე მეფის მიერ ყრმათა ჟლეტას იუდეაში, რათა „კორექტირებული“ იქნეს სიუჟეტის სისასტიკე.
„მარადიული ემიგრანტი“ გივი მარგველაშვილი 2011 წელს ბრუნდება, როგორც თვითონ ამბობს, „მამის სამშობლოში“, „მამულში“ - საქართველოში, ცხოვრობს თბილისში. მისი თხზულებების დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ გამოუქვეყნებელია. ავტორი ამჟამად 91 წლისაა. იგი ყოველდღიურად შრომობს საკუთარ პაწია ბინაში თავისი შემოქმედების შემაჯამებელი დიდი ტექსტის სრულყოფისა და გამოსაცემად მომზადებისათვის. 
მარტინ ჰაიდეგერისათვის ადამიანური ყოფიერების მოდელია ძველგერმანული გლეხის სახლი და „სახლში ყოფნა“ (zu Hause sein). მასში რამდენიმე განსხვავებული, მაგრამ ტოლძალოვანი შიდა სივრცე, წახნაგია შეწონასწორებული: ფართო და დამრეცი ჭერი (მიწიერება), ჯვარცმა (ზეციური), სააკვნე და საკუბოვე ალაგნი (წუთისოფლობა, დროებითობა). ყოველი პოლუსი თანაბრად მნიშვნელოვანი და ცენტრალურია, არც ერთს აქვს უპირატესობა. ეს იმას ნიშნავს, რომ სახლს არ გააჩნია გამაერთიანებელი ცენტრი. გივი მარგველაშვილი ამაში ხედავს ჰაიდეგერის მოძღვრების უკმარისობას. დრონი მეფობენ; დროულად ხდება სიმძიმის ცენტრის გადანაცვლება ხან აკვანზე (შობაზე), ხანაც კუბოზე (სიკვდილი), მაგრამ ეს არასდროსაა ხანგრძლივი და ხანიერი. ყოფიერების ფუძე-ცენტრი ყოველთვის (მარადიულად) კვლავ ბრუნდება სახლის სასადილო მაგიდასთან, საერთო სერობაზე, ტრაპეზზე, ევქარისტიაზე, იქ, სადაც ტყდება „პური ჩვენი არსობისა“. „ცენტრის“ ასეთი გაგება განასხვავებს გივი მარგველაშვილის კონცეფციას დიდი გერმანელი ექსისტენციალისტის მოძღვრებისაგან. აქ ისინი ერთმანეთს შორდებიან. მათ სიშორეში შენარჩუნებულია „დისტანციის პათოსი“, რომელიც გამოითქმება ჰერაკლიტეს სიტყვებით, მასთან სახლში სტუმრად მისულ უცხოელებს რომ უთხრა: „ნუ გეშინიათ, ღმერთები აქაც არიან!“

ფილოსოფოსი „შინაგანი ემიგრანტია

ინტერვიუ გივი მარგველაშვილთან

2018 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობაში გამოიცა ინგლისურენოვანი წიგნი „ფილოსოფია საქართველოში: ნეოპლატონიზმიდან პოსტმოდერნიზმამდე“, რომლის ერთი თავი გივი მარგველაშვილს ეძღვნება. ამ თავის ავტორები არიან პროფესორები ანასტასია ზაქარიაძე და ირაკლი ბრაჭული, რომლებიც 2019 წლის 11 მარტს ბინაში ესტუმრნენ გივი მარგველაშვილს. ფილოსოფოსთან პროფესორების ცოცხალი ინტერვიუ შედგა, რომელსაც გაზეთი „თბილისის უნივერსიტეტი“ უცვლელად გთავაზობთ. 
- ბატონო გივი, ძალზედ გავრცელებულია შეხედულება, რომლის მიხედვითაც ფილოსოფიამ ძველი ფუნქცია დაკარგა და აღარაფერი აქვს სათქმელი. ამიტომაც აღარ არიან ჩვენს შორის პლატონები და ნეტარი ავგუსტინეები. თითქოს მას შემდეგ, რაც ჰეგელთან დამთავრდა კლასიკური სისტემების შექმნა, ფილოსოფია შექსპირის „მეფე ლირივით“ სამეფოს გარეშე დარჩა; 21-ე საუკუნეში მისი ადგილი სამსახურიდან გადამდგარი ხანდაზმული პენსიონერივით მოხუცებულთა თავშესაფარშია. ნიცშეს ზარატუსტრა შეხვდა პენსიაში გასულ უსაქმოდ დარჩენილ რომის პაპს. რაღაც მსგავსი ხომ არ დაემართა ფილოსოფიას?
- ეს შეხედულება არ არის სწორი. ჭეშმარიტების თანამედროვე გამოვლინებანი კონკრეტულია, ამიტომ მისი გამომხატველიც კონკრეტული ფილოსოფიაა და არა ცნებებით ჟონგლიორობა. ედმუნდ ჰუსერლმა და მარტინ ჰაიდეგერმა შეცვალეს ჩვენი წარმოდგენები სამყაროზე და აზროვნებაზე. ფენომენოლოგიური მიმდინარეობის ნიადაგზე სრულიად ახალი, უცნობი ვითარებანი გამოავლინა XX საუკუნემ. 
- სხვები?
- კი, როგორ არა, არიან სხვა ნამდვილი ფილოსოფოსებიც, საფრანგეთში ფილოსოფიის უახლესი ტალღა; ძალიან საინტერესოა რელიგიური ფილოსოფიის გამოცდილება. საჭიროა გლობალურად შევხედოთ ფილოსოფიას, როგორც საერთო ევროპულ ღირებულებას. ამ „საერთო ევროპული ღირებულების“ ნაწილია ქართული ფილოსოფიური აზრიც იოანე პეტრიწის ნეოპლატონური მოძღვრებიდან დღევანდელობამდე.
- თქვენზე და მერაბ მამარდაშვილზე ამბობენ, რომ შეიძლება მიგაკუთვნოთ პოსტმოდერნისტულ ფილო-სოფიას. ერთერთ ინტერვიუში საკუთარ ტექსტებზე საუბრისას იხმარეთ ტერმინი „პოსტ პოსტმოდერნისტული“. რას ფიქრობთ ამაზე?
- კარგს ვფიქრობ! თვითონ პოსტმოდერნულობა შინაგანად გულისხმობს თავისივე „პოსტ-პოსტ“-ს და ა.შ. 
- ბატონო გივი, რას ურჩევდით ახალგაზრდა ქართველ ფილოსოფოსებს?
- ვუსურვებდი ყველაფერს კარგს. ვურჩევდი ის აკეთონ, რაც უნდათ. ახსოვდეთ, რომ კლასიკა მნიშვნელოვანია, მთავარი საზრდო იქაა. 
- ურჩევდით, ევროპაში ან ამერიკაში ისწავლონ ფილოსოფია? ეს აუცილებელია? 
- შეიძლება აქ იყო, მაგრამ სინამდვილეში „არ იყო აქ“. შეიძლება პირიქითაც მოხდეს. „შინაგანი ემიგრაცია“ ფილოსოფოსის ბედივითაა.
- გერმანიიდან სამშობლოში თქვენს დაბრუნებას სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს?
- საქართველო ჩემი სამშობლო კი არ არის, არამედ Vaterland-ია, „მამის სამშობლო“, მამაჩემის სამშობლოა. ქართული ენა ხომ უცხო ენაა ჩემთვის. ჩემი ბავშვობა და მოზარდობა გერმანიაში, ბერლინში ორმაგი ემიგრანტობა იყო. ეზოში, სკოლაში ბავშვები, თანატოლები ყიჟინით დამდევდნენ როგორც უცხო, უცნაური გვარის მქონე არსებას. უცხოს არმიღება ზემოდან ინერგება ხალხში. დღესაც ასეა. მაშინ მე ერთადერთი ორმაგი ემიგრანტი ვიყავი გერმანიაში. დღეს იქ ათასობით არიან ჩემი ბედით მცხოვრები ქართველები. 
- იქ, გერმანიაში ქართული წერა-კითხვა იცოდით? ქართული წიგნები არ გქონდათ?
- საიდან?! საქართველოში რომ ჩამომიყვანეს, მერე წავიკითხე რუსთაველი, ვაჟა-ფშაველა, გალაკტიონი...…
- რა შთაბეჭდილება მოახდინა?
- კინაღამ გავგიჟდი (იცინის).
- თქვენ შექმენით რომანი „მუცალი“. ვაჟას პოემის დასაწყისშივე ალუდა კლავს მუცალს. მაგრამ იგი თქვენს ტექსტში აგრძელებს თავის უცნაურ „ექსისტენციას“. მაშასადამე, თქვენი ნაწარმოები ვაჟა-ფშაველას პოემის ინტერტექსტია?
- რა თქმა უნდა, მისი ერთ-ერთი ვერსიაა.
- „ალუდა ქეთელაური“ დიადი ქრისტიანული ტექსტია. შეიძლება პირობითად ითქვას, რომ ის სახარების ქართული ვერსიაა. ალუდას ისევე მოკვეთენ შატილიონები, როგორც იესო მოკვეთა იუდეველთა თემმა. მართლაც საოცარი პარალელებია. 
- ეგ არის პრივატული საქმე. რას წარმოადგენს ვაჟა ჩემთვის, ესაა ამოსავალი. თუ შენ სულით და გულით ხარ, მაშინ ეს ყოფილა შენი ბედი. ამ მხრივ ეკლესია უნდა გახდეს უფრო კონკრეტული. ეს ხომ არმია არ არის. ანდა არის „არმია“, ოღონდ „პრივატული არმია“; თუ ასე არ არის, მაშინ არასწორია.
- დავუბრუნდეთ თქვენს მარადიულ ემიგრანტობას.
- თვითონ ერიც, თვით ღვთის რჩეული ერიც ემიგრანტობს, - ჯერ ეგვიპტის ტყვეობაშია, მერე უდაბნოში ხეტიალობს. ყველა დიდი ფილოსოფოსი, მწერალი, მხატვარი, მუსიკოსი ყველგან წუთისოფელში არის „შინაგანი ემიგრანტი“. 
თუ ასე არა ხარ, მაშინ არა ხარ ფილოსოფოსი!