რა მეცნიერული არგუმენტებით შეებრძოლა ქართველი პროფესორი შოთა რუსთაველის დაკნინების მცდელობას

18 მაი 2019

ცოტა ხნის წინ გამოვიდა ცნობილი ირანისტის, პროფესორ ნომადი ბართაიას ნაშრომი „მცდელობა ქართული კულტურის დისკრედიტაციისა“, რომელშიც ავტორი პასუხს სცემს 2017 წელს ისტორიკოს-აღმოსავლეთმცოდნე ფელიქს კურცვალაის მიერ რუსულენოვან ელექტრონულ ჟურნალ „ქარავანში“ გამოქვეყნებულ წერილს: „შოთა რუსთაველი სპარსული პოემა „ვეფხისტყაოსნის“ ნიჭიერი მთარგმნელია და არა პოეტი“ („Шота Руставели талантливый переводчик персидской поэмы „Витязь в тигровой шкуре“, а не поэт“). უნდა აღინიშნოს, რომ ნომადი ბართაიას საპასუხო წერილი ამავე ჟურნალის მომდევნო ნომერში რუსულ ენაზე უკვე გამოქვეყნდა, მაგრამ ამჯერად ავტორი რუსთაველის, „ვეფხისტყაოსნისა“ და ქართული კულტურის დისკრედიტაციის მცდელობას სამ ენაზე (ქართული, რუსული, ინგლისური) დაბეჭდილი ვრცელი ნაშრომით პასუხობს.

მაინც რას სდებს ბრალად შოთა რუსთაველს ვინმე ფელიქს კურცვალაი? იგი „ამტკიცებს“, რომ რუსთაველი მთარგმნელია და არა პოეტი, ხოლო „ვეფხისტყაოსანი“ სპარსული პოემაა და მას მხოლოდ ნიჭიერად უთარგმნია. კურცვალაის მთავარი „არგუმენტი“ პოემის ის სტრიქონია, სადაც ავტორი წერს: „ესე ამბავი სპარსული, ქართულად ნათარგმანები, ვპოვე და ლექსად გარდავთქვი, საქმე ვქმენ საჭოჭმანები“...
ნომადი ბართაია მიუთითებს: „პუბლიკაციის ავტორი დამახინჯებულად უკეთებს ინტერპრეტაციას პოეტის სიტყვებს და წერს: რუსთაველმა „იპოვა სპარსული ამბავი, თარგმნა სპარსულიდან ქართულ ენაზე და გარდათქვა ლექსად“ („нашёл персидский рассказ и перевёл с персидского на грузинский язык и переложил его стихами“). სინამდვილეში კი რუსთველი ამბობს: „ესე ამბავი სპარსული, ქართულად ნათარგმანები, ვპოვე და ლექსად გარდავთქვი“-ო... სად გვეუბნება აქ პოეტი, რომ მას უთარგმნია სპარსული პოემა? ის გარკვევით ამბობს, რომ სპარსულიდან ნათარგმნი ამბავი გარდავთქვიო ლექსად“.
აქვე ავტორი სიტყვა სიტყვით „თარგმნის“ ეტიმოლოგიასაც და წერს: „ძველ ქართულ ენაში ტერმინი თარგმნა ფართო შინაარსის შემცველი იყო და, გარდა დღევანდელი გაგებით თარგმნისა, ნიშნავდა: გადატანას, გადაკეთებას, კომენტარს, განმარტებას, ახსნას, ინტერპრეტაციას. ასე, მაგალითად, ქართულში სპარსულიდან შემოსული ძეგლებიდან ფახრ ედ-დინ გორგანელის (XI ს.) „ვისი და რამინი“ - „переведена“, ხოლო ფირდოუსის (X ს.) „შაჰ-ნამე“ - „переложена“ (შეიძლება სხვა ტერმინიც ვიხმაროთ, მაგალითად, გადაკეთება, ოღონდ არა - „переведена“), რადგან „ვისი და რამინი“ მიჰყვება დედანს, „შაჰ-ნამე“ კი შერჩეული თავების გადატანის, გადაკეთების და ვერსიების სახით არის შემოსული ქართულ ლიტერატურაში“.
ავტორი ნაშრომში მიმოიხილავს მსოფლიო ლიტერატურას და ასაბუთებს, რომ მოარული ამბების გალექსვა კარგად ნაცადი ხერხი იყო და დღეს ჩვენთვის ცნობილი პოეტები ხშირად მიმართავდნენ ამ მეთოდს. დასტურად მას მოჰყავს იმ ავტორთა და ნაწარმოებთა სახელები და სახელწოდებები, რომლებიც ნასაზრდოები არიან საერთო ამბებით: ჰომეროსი, ჰესიოდე, არისტოფანე, ესქილე, სოფოკლე, ევრიპიდე; კალიმაქე, აპოლონ როდოსელი, ვერგილიუსი, ოვიდიუსი, დანტე, ბოკაჩიო; შექსპირი, გოეთე, თომას მანი და სხვ. ასევე იხსენებს პოემებს: „სიმღერა როლანდზე“, „სიმღერა ნიბელუნგებზე“, „რომანი ტროას შესახებ“, „რომანი ენეას შესახებ“, „ტრისტანი და იზოლდა“ და სხვ.
ამას გარდა, ნომადი ბართაია მიმოიხილავს აღმოსავლურ ლიტერატურას, კონკრეტულად კი სპარსულ პოეზიას და მაგალითად მოჰყავს რამდენიმე ავტორი მცირე კომენტარით: „ფირდოუსმა შეაგროვა ირანელ მეფეთა შესახებ ხალხში მოარული ამბები, გამოიყენა საშუალო სპარსულ ენაზე დაწერილი - „ხვადაინამაკი“ („მეფეთა წიგნი“), დაყიყის „შაჰ-ნამე“... გადაამუშავა ისინი თავის შემოქმედებით ქურაში და ასე შეუქმნა არა მარტო ირანს, არამედ მსოფლიო ლიტერატურას ირანის მხატვრულ ისტორიად წოდებული - უკვდავი „შაჰ-ნამე“. ასევე ნიზამი განჯელმა მანამდე არსებული ამბები დაუდო საფუძვლად თავის ხუთივე უკვდავ პოემას, მაგალითად: „ხოსროვსა და შირინს“ - „ირანული ქრონიკები“ და ფირდოუსის „შაჰ-ნამე“; „ლეილი და მაჯნუნს“ - არაბული ამბავი ლეილისა და მაჯნუნის სიყვარულისა; „ისქანდერ-ნამეს“ - აღმოსავლეთში ალექსანდრე მაკედონელზე მოარული ამბები; „შვიდ მთიებს“, თავისი შვიდივე ამბით - მანამდე ცნობილი ბაჰრამ გურის შვიდი ამბავი; „საიდუმლოებათა საგანძურს“ - აღმოსავლური არაკები. ფახრ ედ-დინ გორგანელი პოემის შესავალშივე გვაუწყებს, რომ ვეისის და რამინის ამბავი ჩემამდე ფალაურ ენაზე ექვსჯერ იყო დამუშავებული, მე მხოლოდ ენობრივად გავმართეო. ასეთი სურათია ასეულობით სხვა სპარსულ თუ არასპარსულენოვან აღმოსავლელ პოეტთა შემოქმედებაშიც, რომლებიც ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ საერთო ამბების მხატვრულად გადამუშავებაში, რის შედეგადაც დღეს მსოფლიო ლიტერატურა დამშვენებულია უამრავი „ლეილი და მაჯნუნით“, „იოსები და ზოლეიხათი“, „ხოსროვი და შირინით“ და ასე შემდეგ. ლიტერატურაში ეს ხომ მიღებული ნორმა იყო“, - წერს იგი და აქვე აღნიშნავს, რომ ყველა ამ ავტორს თავადვე აქვს მითითებული, რომ მათ სხვა ამბებიდან და ავტორებისგან ისესხეს ამბავი გასალექსად და ბევრი მათგანის პირველწყარო წიგნის სახითაც არსებობდა, რუსთველის შემთხვევაში კი არ არსებობს ნაწარმოები, საიდანაც მან ისესხა ან თარგმნა ამბავი.
მიუხედავად იმ ფაქტისა, რომ მსგავსი ფაბულა არც ერთ სხვა ნაწარმოებში არ იკითხება, არსად მსგავსი ნაწარმოები არ აღმოჩენილა არც ერთ აღმოსავლურ ენაზე და შოთა რუსთაველის პოეტობა არასოდეს დამდგარა ეჭვქვეშ, კურცვალაი მაინც „პოულობს“ „არგუმენტს“ და წერს, რომ თურმე ირანული კულტურა დამპყრობთა თავდასხმების შედეგად ნადგურდებოდა და „ვეფხისტყაოსნის“ ორიგინალი რომ არ შემორჩა, ეს არაფერს ნიშნავს. ნომადი ბართაია აქაც მყარი არგუმენტებით ასაბუთებს, რომ შოთა რუსთაველის პოეტობის ეჭვქვეშ დაყენება კურცვალაის არც ამ „მტკიცებულებით“ შეიძლება: „თურქ-სელჩუკებმა დაპყრობილ ირანში სახელმწიფო და ლიტერატურულ ენად დატოვეს სპარსული, რასაც, მათი იმპერიის ზრდასთან ერთად, მოჰყვა სპარსული ენის სამოქმედო არეალის გაფართოება. ამგვარად, მოხდა ისე, რომ თუ თურქ-სელჩუკებმა პოლიტიკურად დაიპყრეს ირანი, ირანელებმა კულტურულად მოიქციეს თავის გავლენის ქვეშ არა მარტო თურქ-სელჩუკები, არამედ, მთელი მათი იმპერია ანუ მთელი მახლობელი აღმოსავლეთი. ეს პროცესი წარმატებით გაგრძელდა შემდგომ საუკუნეებშიც და რაღა მაინც და მაინც თურქ-სელჩუკების დროს დაიკარგა ხელიხელსაგოგმანებელი მარგალიტი - „ამბავი სპარსული“, როცა ასეთ აყვავებას განიცდიდა სპარსული ლიტერატურა?“ - კითხულობს იგი და ნაშრომის ბოლო ნაწილში ასკვნის: „ირანელებსაც კი, რომლის სამყაროსაც უკავშირებს ქართველი პოეტი თავის პოემას, აზრად არ მოსვლიათ, რუსთველისთვის ეწოდებინათ მთარგმნელი და არა პოეტი. მათ ორჯერ თარგმნეს სპარსულად „ვეფხისტყაოსანი“ (ფარშიდ დელშადმა 1998 წ., მოჰამად ქაზემ იუსეფ-ფურმა 2000 წ.), როგორც ქართველი პოეტის ქმნილება“.
ნაშრომის თაობაზე ჩვენ შევხვდით ბატონ ნომადი ბართაიას. საუბარში ქართული კულტურის დისკრედიტაციის სხვა მაგალითებიც გამოიკვეთა, თუმცა „ვეფხისტყაოსნისა“ და შოთა რუსთველის „დამცრობა-დაკნინების“ ეს უხეირო მცდელობა მაინც ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო: „ვეფხისტყაოსანი“ ჩვენი უპირველესი ძეგლია და, მართალი გითხრათ, არ მეგონა - თუ გამოჩნდებოდა ისეთი ვინმე, რომ რუსთაველს ავტორობას შეეცილებოდა ან ვინმე იტყოდა, რუსთაველი პოეტი კი არა, მთარგმნელიაო. იმ ეპოქაში ავტორს ამბის გამოგონების უფლება არ ჰქონდა. ამიტომ ხალხში და თაობებში მოარული ამბების გალექსვა ჩვეულებრივი მოვლენა იყო და თუ ეს პატარა ამბავი პოეტის ხელში ჩავარდებოდა, მერე იქცეოდა დიდ ამბად. მაგალითად, ნიზამი განჯელს თავისმა შირვან შახმა (დავით მეფის შვილის - თამარის შვილი იყო არსათანი) უთხრა, რომ არაბული ამბავია ლეილის და მეჯნუნის, რომელიც ლექსად აქციე და ყველასთვის გასაგებ ენაზე - სპარსულად ააწყვეო. ნიზამიმ ეს ამბავი გარდაქმნა პოემად და ისეთი კარგი გამოვიდა, რომ იმის მერე ყველა მისი მიბაძვით წერდა და ერთმანეთს ეჯიბრებოდა, ვინ დაწერდა უკეთესად. ასე შეიძლება ყოფილიყო რაღაც ამბავი, გინდ თურქული, გინდ სპარსული, რომელიც პოეტმა უზარმაზარ ნაწარმოებად აქცია. ყველა პოემა, რაც დაწერილია მსოფლიოში, ან აღმოსავლურია ან - დასავლური. „ვეფხისტყაოსანი“ არის შერწყმა აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა, რადგან საქართველო ყოველთვის შუა გეოგრაფიულ არეალში იყო და ორივე კულტურას ერთ დონეზე იღებდა. ამაში მდგომარეობს „ვეფხისტყაოსნის“ უნიკალურობაც - მასში ორივე კულტურა ერთ დონეზეა შერწყმული“, - გვითხრა ნომადი ბართაიამ. 
ქართული კულტურის დისკრედიტაციის ნებისმიერ მცდელობას სწორედ ამგვარი - მეცნიერული არგუმენტებით გამყარებული ნაშრომებით უნდა ვებრძოლოთ და ნომადი ბართაიას „მცდელობა ქართული კულტურის დისკრედიტაციისა“ ამის კარგი მაგალითია.