რა ბერკეტები აქვს სახელმწიფო დეპარტამენტს ენის დაცვისთვის?

21 ნოე 2017

27 ოქტომბერს, საქართველოს პრემიერ-მინისტრის გადაწყვეტილებით, ენის სახელმწიფო დეპარტამენტის ხელმძღვანელის თანამდებობაზე დაინიშნა თბილისის საკრებულოს ყოფილი თავმჯდომარე, პროფესიით ფილოლოგი გიორგი ალიბეგაშვილი. იგი სხვადასხვა პერიოდში იყო ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტის დეკანი, ასევე თსუ-ის ჰუმანიტარული ფაკულტეტის დეკანის მოადგილე ფილოლოგიის მიმართულებით; სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიური უნივერსიტეტის სასწავლო დარგის პრორექტორი; წლების განმავლობაში ასწავლიდა ქართულ ენასა და ლიტერატურას სხვადასხვა საჯარო და საავტორო სკოლაში; კითხულობს ლექციებს საქართველოს საპატრიარქოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ქართულ უნივერსიტეტში.
„სახელმწიფო ენის შესახებ“ კანონის შესაბამისად, სწორედ დეპარტამენტის თავმჯდომარემ უნდა უზრუნველყოს კანონის ამოქმედება, დეპარტამენტის სტრუქტურის ჩამოყალიბება, დებულების დამტკიცება, კადრების შერჩევა.
რა ფუნქციები ექნება დეპარტამენტს კანონის შესაბამისად? რა უშლიდა ხელს აქამდე დეპარტამენტის შექმნას და რა ბერკეტები ექნება ახლად დანიშნულ თავმჯდომარეს ქართულის, როგორც სახელმწიფო ენის, დაცვისთვის? ამ საკითხებზე გვესაუბრება „სახელმწიფო ენის შესახებ“ კანონის თანაავტორი, პროფესორი გიორგი გოგოლაშვილი:


– ბატონო გიორგი, რა ეტაპები გაიარა საქართველომ, ვიდრე სახელმწიფო ენის შესახებ კანონს მიიღებდა, რით იყო ამ კანონის მიღება განპირობებული?
– საქართველო არის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ქვეყანა ენობრივი თვალსაზრისით. ქართულის, როგორც სახელმწიფო ენის, გვერდით ქვეყანაში არსებობს მრავალი სხვა ენაც. ვისაც ახსოვს, დამეთანხმება, რომ საბჭოთა პერიოდში ტრაბახობდნენ, თბილისში 80 ენაზე ლაპარაკობენო. არავინ იცის, მართლა ამდენ ენაზე მეტყველებდნენ თუ არა დედაქალაქში, მაგრამ ძალიან ბევრ ენაზე რომ ლაპარაკობენ, ცხადია. ფაქტია, რომ ქვეყანაში ყველა ენას (დიდსა თუ მცირეს) უნდა ჰქონდეს თავისი ადგილი და ფუნქცია, ოღონდ ეს არ უნდა მოხდეს ქართულის ხარჯზე. ამის დარეგულირების ერთადერთი სერიოზული საშუალება კი იყო ენის კანონი და ამიტომ 90-იან წლებში დაიწყო ფიქრი ამ კანონის შექმნაზე.
სხვათა შორის, ამავე 90-იან წლებში ენის კანონი შეიქმნა ბალტიისპირეთის ქვეყნებში, სომხეთსა და აზერბაიჯანში, ენის კანონი არსებობს მრავალ ევროპულ ქვეყანაში და ამით რეგულირდება ენობრივი ურთიერთობები, ენობრივი პოლიტიკა.
საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთანავე, 90-იანი წლების დასაწყისში, არნ. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტში დაიწყო მუშაობა ენის კანონზე. 1995 წელს საქართველოს პრეზიდენტთან შეიქმნა ქართული ენის სახელმწიფო კომისია, რომელმაც განაგრძო ენის კანონის შემუშავება. შემდგომ, 1997 წლიდან, უკვე ჩამოყალიბდა ენის პალატა ლევან ღვინჯილიას ხელმძღვანელობით და მან გადაიბარა ეს საქმე. ასე იქმნებოდა „ენის კანონი“, რომელიც განიხილებოდა ქართული ენის სახელმწიფო კომისიაზე. მიაქციეთ ყურადღება, რომ ეს იყო „ენის კანონი“ და არა „სახელმწიფო ენის კანონი“; მასში საუბარი იყო საქართველოში არსებული ყველა ენის ფუნქციაზე, მნიშვნელობაზე, როლზე, ენათა ურთიერთმიმართებაზე და ა.შ. ეს კანონი 2003 წელს განსახილველად გადაეცა პარლამენტს, თუმცა, ცნობილი მოვლენების შემდეგ, ის სადღაც გაქრა და პარლამენტში კვალსაც ვეღარ მივაგენით. აქვე იმასაც ვიტყვი, რომ წინა ხელისუფლების დროს დაიკარგა არათუ ეს კანონი, არამედ გაუქმდა, რაც კი არსებობდა ქართულ ენასთან დაკავშირებული – პრეზიდენტთან არსებული სახელმწიფო ენის კომისია, ენის სახელმწიფო პალატა, პარლამენტში ქართული ენის ქვეკომისია... ასევე დაიხურა ყველა ტელე და რადიო გადაცემა საზოგადოებრივ მაუწყებელში, დაიხურა ისეთი გამოცემები, როგორიც იყო: „ქართული ენა და ლიტერატურა სკოლაში“, „ბურჯი ეროვნებისა“ და ა.შ. ამ პერიოდამდე ქართული ენის სწავლება სავალდებულო იყო ყველა უმაღლეს სასწავლებელში ყველა სპეციალობაზე. სამწუხაროდ, ესეც დამთავრდა... პრობლემები შეექმნა ქართულის სწავლებას სკოლებში... დაკნინდა ქართული ენის როლი საყოფაცხოვრებო სფეროში... ასე რომ, 2004 წლიდან მოყოლებული ქართულ ენას ქვეყანაში შავი დღე დაუდგა...
2012 წლის არჩევნების შემდეგ ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ინიციატივითა და პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის თავმჯდომარის, აკადემიკოს ივანე კიღურაძის თაოსნობით, მეცნიერებათა აკადემიაში შეიქმნა კომისია, რომელმაც დაიწყო სახელმწიფო ენის შესახებ კანონპროექტის შემუშავება. კომისიაში იყვნენ: თამაზ გამყრელიძე (თავმჯდომარე), მზექალა შანიძე, გუჩა კვარაცხელია, ავთანდილ არაბული, ჯონი ხეცურიანი, ვაჟა შენგელია, ლევან ღვინჯილია, როინ მეტრეველი და მე, თქვენი მონა-მორჩილი. კომისიამ დიდხანს იმუშავა და გადაწყდა, რომ ამ ეტაპზე უმჯობესი იყო – შეგვემუშავებინა კანონი სახელმწიფო ენის შესახებ; ანუ კანონმდებლობით განსაზღვრულიყო სახელმწიფო ენის როლი, ფუნქცია, მნიშვნელობა; სახელმწიფო ენა დაეცვა კანონს. ამის შემდეგ უკვე სხვა კანონებითა და კანონქვემდებარე აქტებით მოგვარდებოდა არასახელმწიფო ენების საქმეც.
2013 წელს ეს კანონპროექტი განსახილველად შევიდა პარლამენტში. მასზე მსჯელობა მიმდინარეობდა თითქმის ორი წლის განმავლობაში. კანონპროექტი განიხილა პარლამენტის ყველა კომიტეტმა, არასამთავრობო ორგანიზაციებმა და ევროპის შესაბამისმა უწყებებმა.; ვენეციის კომისიის დასკვნაც კი გვქონდა. საბოლოო ჯამში, როცა ყველა დონეზე მივაღწიეთ შეთანხმებას, 2015 წლის 22 ივლისს პარლამენტმა მიიღო კანონი „სახელმწიფო ენის შესახებ“.
ეს არის, ჩემი აზრით, იურიდიულად და პოლიტიკურად გამართული საკმაოდ ლიბერალური და საინტერესო კანონი... ესეც ვთქვათ: ზოგიერთი ქვეყნის ენის კანონში საკმაოდ მკაცრი სანქციებია კანონის დარღვევაზე. მაგალითად, საფრანგეთის ენის კანონი ტელევიზიებს, კანონის დარღვევის შემთხვევაში, მაუწყებლობას უჩერებს... არის ძალიან მაღალი ჯარიმებიც... ჩვენ ამ ეტაპზე თავი შევიკავეთ ამგვარი ღონისძიებებისაგან; ჩვენს კანონს აქვს მთავარი ღირსება – ის იცავს სახელმწიფო ენას!
– რა კავშირშია კანონი ენის სახელმწიფო დეპარტამენტთან და რატომ ვერ მოხერხდა აქამდე დეპარტამენტის შექმნა?
– ამ კანონის ამოქმედებას აქვს წინაპირობა – გარდამავალ დებულებაში წერია, რომ უნდა შეიქმნეს ენის სახელმწიფო დეპარტამენტი, რომელიც, ფაქტობრივად, განსაზღვრავს ამ კანონის ამოქმედებას. ეს დეპარტამენტი უნდა შექმნილიყო 2016 წლის 1 თებერვლიდან. კანონი ავალდებულებს საქართველოს პრემიერ-მინისტრს, რომ დანიშნოს დეპარტამენტის თავმჯდომარე, შექმნას დეპარტამენტი, დაამტკიცოს დეპარტამენტის დებულება, მისი სტრუქტურა... კანონი ფინანსთა სამინისტროს ავალდებულებს, რომ ამ დეპარტამენტის ხარჯები ბიუჯეტის კანონში იქნეს გათვალისწინებული. სხვათა შორის, 2016 წელს ბიუჯეტში სახელმწიფო ენის დეპარტამენტის დაფინანსება გათვალისწინებული იყო...
ჩვენდა სამწუხაროდ, ისე ჩაიარა 2016-მა და 2017-მა წლებმა, რომ დეპარტამენტი არ შეიქმნა. ჩვენ არაერთხელ მივმართეთ პარლამენტსაც და პრემიერ-მინისტრსაც დეპარტამენტის შექმნის დაჩქარების მოთხოვნით, რადგან კანონის აღსრულება გვიანდებოდა, მაგრამ კონკრეტული პასუხი ვერ მივიღეთ – უარი არავის უთქვამს, მაგრამ საქმე წინ არ მიდიოდა. დღეს, უკვე 2 წლის შემდეგ, პრემიერ-მინისტრმა გააკეთა განცხადება, რომ სახელმწიფო ენის დეპარტამენტის ხელმძღვანელად დაინიშნა გიორგი ალიბეგაშვილი და 2018 წლის ბიუჯეტში გათვალისწინებული იქნება დეპარტამენტის დაფინანსების ხარჯები... სწორედ ამაზე იტყვიან, სჯობს გვიანო...
– რა ბერკეტები ექნება სახელმწიფო დეპარტამენტს ენის დაცვისთვის?
– პირველ ყოვლისა, ამ დეპარტამენტში უნდა შეიქმნეს ექსპერტთა კომისია, რომელსაც მნიშვნელოვანი ფუნქციები აქვს; უნდა მოხდეს ქართული სალიტერატურო ენის ნორმათა შემუშავება, განხილვა, დადგენა და მთავრობისთვის დასამტკიცებლად წარდგენა. ამის შემდეგ მან უნდა გაუწიოს კონტროლი ენის ნორმების დაცვას...
გარდა ამისა, არსებობს ქართული ენის სწავლებასა და შესწავლასთან დაკავშირებული პრობლემები – როგორ ვასწავლით, დაწყებული საბავშვო ბაღიდან, დამთავრებული დოქტორანტურით? რა როლი უნდა ჰქონდეს სწავლებაში ქართულ ენას? გასული საუკუნის 80-იანი წლებიდან დიდი ყურადღება ეთმობოდა ქართული ენის სწავლებას. სამწუხაროდ, ეს ტრადიცია მოიშალა და დღეს უმაღლეს სასწავლებლებსა და სკოლებში ენისადმი დამოკიდებულება არაერთგვაროვანია. სკოლებში ქართული ენა, როგორც დამოუკიდებელი საგანი, აღარ ისწავლება... სხვათა შორის, რამდენიმე ხნის წინათ თქვენს გაზეთშიც გამოვაქვეყნე წერილი, რომელშიც ვწერდი, რომ ქართული ენა უნივერსიტეტში პრიორიტეტული აღარ არის. ვსაუბრობდი იმაზე, რომ ჩვენს უნივერსიტეტში ქართული ენის სწავლებაში სერიოზული პრობლემებია; შედეგები აქამდე არც ამ წერილს მოჰყოლია... კანონი სახელმწიფო ენის შესახებ ქვეყანაში ქართული ენის სწავლების მოგვარებასაც ითვალისწინებს.
ერთი მხარეა ენის სწავლება და მეორეა მისი მეცნიერული შესწავლის საკითხი, ამ დეპარტამენტმა ამასაც უნდა მიაქციოს ყურადღება.
– არის თუ არა კანონით გათვალისწინებული ქართულის, როგორც სახელმწიფო ენის, სწავლებისთვის ხელშეწყობა არაქართულენოვან მოსახლეობაში?
– ეს ძალიან მნიშვნელოვანი საკითხია, რისთვისაც უნდა შემუშავდეს ერთიანი ენობრივი პოლიტიკა. დეპარტამენტის ფუნქციაა, რომ შეიმუშაოს ქართული ენის სწავლების პროგრამები. ეს არის სასიცოცხლო მნიშვნელობის საკითხი, რადგან გვაქვს რეგიონები, სადაც სახელმწიფო ენას ძალიან უჭირს. მსოფლიო რომ მოიაროთ, თქვენ ვერ ნახავთ ქვეყანას, სადაც სახელმწიფო ენის ფუნქცია ასე იგნორირებულია, როგორც ზოგიერთ რეგიონში. მოივლი მთელ რიგ ადგილებს საქართველოში და ქართულ წარწერას ვერ დაინახავ, ქართულ სიტყვას ვერ გაიგონებ. შეგხვდება ჩვენი თანამოქალაქე და ქართულად ვერას გააგებინებ... ჩვენ შეგვიძლია მაგალითი ავიღოთ ეროვნული თვალსაზრისით ისეთი საინტერესო ქვეყნებისგან, როგორებიც არიან ისრაელი, თურქეთი... ჩვენც ისე უნდა ვუპატრონოთ სახელმწიფო ენას, როგორც სხვები პატრონობენ... კანონი ამასაც შეგვახსენებს და გვავალდებულებს.
აქ დგას კიდევ ერთი საკითხი – როცა დადგება სახელმწიფო ენის ცოდნის აუცილებლობის საკითხი, სახელმწიფომ უნდა შეუწყოს ხელი არაქართულენოვან მოსახლეობას, შეასწავლოს სახელმწიფო ენა; უნდა შეიქმნეს პროგრამები, რომელთა განხორციელებასაც სჭირდება კადრები, მოძიებული უნდა იქნეს თანხები, რომ მასწავლებლებს შრომა რიგიანად აუნაზღაურდეთ, უნდა დაიწეროს სახელმძღვანელოები, რომლითაც მსურველებს სწავლა გაუადვილდებათ. გარდა ამისა, ვინც ამ რთულ რეგიონებში წავა, უნდა დავაინტერესოთ გარკვეული შეღავათებით. ისე არ გავიგოთ, რომ ამ მხრივ არაფერი კეთდებოდა და არაფერი კეთდება; მეტია საჭირო... კანონი სწორედ ამას ითვალისწინებს.
– როგორ ფიქრობთ, შეძლებს ბატონი გიორგი ალიბეგაშვილი ესოდენ მძიმე და საშური საქმის გაძღოლას?
– გიორგი ალიბეგაშვილს ცოდნა და გამოცდილება არ აკლია. გონივრული მიდგომაა საჭირო, რომ არ ჩაიშალოს დაწყებული საქმე. კანონი უკვე გვაქვს, რაც უკვე ძალიან ბევრს ნიშნავს! მაგრამ ეს არაა საკმარისი: რამდენი ხანია არსებობს რეკლამის კანონი, მაუწყებლობის შესახებ კანონი და ა.შ., მუშაობს ის პუნქტები, რომელიც ენას ეხება ისე, როგორც უნდა მუშაობდეს? – არა! ეს ბედი რომ არ ეწიოს სახელმწიფო ენის კანონსაც, საჭიროა კანონმდებლობის მიხედვით აეწყოს საქმე...
ვიმეორებ, კანონი რომ ამოქმედდეს, კანონმა რომ სწორად იმუშაოს, დეპარტამენტმა რომ თავისი საქმე გააკეთოს, ამაში ხელი უნდა შეუწყოს ტელევიზიებმა, გაზეთებმა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებმა, რომლებიც ასევე პასუხისმგებლები არიან ქალაქის ენობრივ იერ-სახეზე... ყველამ ერთად უნდა ვიზრუნოთ დედაენისათვის... 
სანამ ჩვენი თვითშეგნება არ მივა იქამდე, რომ ჩვენი ეროვნული დამოუკიდებლობის და თვითმყოფადობის შესანარჩუნებლად გვჭირდება სახელმწიფო ენის პატრონობა, სანამ გვგონია, რომ „რა ენა წახდეს, ერიც დაეცეს“ მხოლოდ ლამაზი პოეტური ფრაზაა, სანამ იმას არ გავიაზრებთ, რომ „მტერობა ენის არს მტრობა ქვეყნის“, არაფერი შეიცვლება. ცვლილებებისთვის კი ხელისუფლებისა და საზოგადოების ერთიანობაა საჭირო.
ჩვენ იმედით ვუყურებთ მომავალს!.