კარმენ გარსი მარტინი: ბოლო წლებში ახალი ტალღა შეინიშნება, რომ ეკლესია სახელმწიფოს გამოეყოს

05 მაი 2017

კარმენ გარსი მარტინი: ბ„ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობა ევროკავშირში“ და „რელიგიური თავისუფლება ესპანეთში“ – აღნიშნულ თემებზე ესპანეთის ლა კორუნას უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის დეკანის მოადგილემ, პროფესორმა კარმენ გარსი მარტინმა თსუ-ში ინტენსიური სალექციო კურსი წაიკითხა.
რელიგიური კონფესიებისა და სახელმწიფოს ურთიერთობები მსოფლიო ისტორიაში ერთ-ერთ აქტუალურ საკითხად მოიაზრება. რა ვითარებაა დღეს და ურთიერთობის როგორი ფორმებია ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში ჩამოყალიბებული, რამდენად არის უზრუნველყოფილი რელიგიური თავისუფლება საქართველოში? – გთავაზობთ ამ საკითხებზე ესპანელი პროფესორის კარმენ გარსი მარტინის მოსაზრებებს.
– საქართველოში ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის მიღწეულია კონსტიტუციური შეთანხმება – ურთიერთობის ამ ფორმას „თანაბარუფლებიანობის“ სისტემად მიიჩნევენ. ეკლესიას აქვს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსი. ევროპის ბევრ ქვეყანაში ეკლესია კერძო სექტორის ნაწილია (მაგალითად, საფრანგეთში), ხოლო რელიგიას ოფიციალური სტატუსი აქვს მინიჭებული (მაგალითად, ბრიტანეთი, შვედეთი, საბერძნეთი). როგორ შეაფასებთ სამართლებრივი ურთიერთობის იმ ფორმას, რომელიც საქართველოში ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის არის ჩამოყალიბებული, რამდენად შეესაბამება იგი ევროკავშირის სტანდარტებს?
– ჩემი აზრით, საქართველო მიჰყვება სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის რეგულაციის იმ მოდელს, რომელიც დასავლეთ ევროპის და ასევე აღმოსავლეთ ევროპის ბევრმა ქვეყანამ შემოიღო საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ. ეს შეთანხმების სისტემა – იქნება კონკორდატი თუ სხვა – აღიარებს სახელმწიფოს ძალებს და, ასევე, პატივს სცემს რელიგიურ კონფესიებს. ეკლესიებს და, ზოგადად, რელიგიურ კონფესიებს გავლენა აქვთ თავიანთ წევრებზე, მიმდევრებზე, რომლებიც, ამავდროულად, არიან სახელმწიფოს მოქალაქეები. მაშასადამე, ასეთი ურთიერთობა წარმოადგენს ორმხრივ ინტერესს, რომელიც მოითხოვს ურთიერთგაგებას და რაც სახელმწიფოსა და ეკლესიებს შორის არსებული შეთანხმებებით მიიღწევა.
– საქართველოში მედიის, ასევე, სოციალური ქსელების საშუალებით მოქალაქეთა ნაწილი ხშირად გამოხატავს უკმაყოფილებას მართლმადიდებლური ეკლესიისადმი მინიჭებული პრივილეგიების თაობაზე. მაგალითად, საზოგადოების ნაწილი აკრიტიკებს ეკლესიისთვის მიწის გადაცემის საკითხს და ა.შ. როგორ შეაფასებთ აღნიშნულ ვითარებას? 
– სამართლებრივი თვალსაზრისით, არ არის ადვილი სწორი მიდგომის პოვნა ქვეყნისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე რელიგიასთან. მართლმადიდებლობა ის დომინანტი რელიგიური კონფესიაა საქართველოში, რომელიც ასევე ქართული კულტურის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილია. ეს გამოხატულია კონსტიტუციის მეცხრე მუხლში: „სახელმწიფო აცხადებს რწმენისა და აღმსარებლობის სრულ თავისუფლებას, ამასთან ერთად აღიარებს საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის განსაკუთრებულ როლს საქართველოს ისტორიაში და მის დამოუკიდებლობას სახელმწიფოსაგან“. ეს მუხლი თავისთავად არ მოიცავს არანაირ პრივილეგიას. ასეთი საკითხების განხილვა შესაძლებელია მხოლოდ ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინებით. ბევრი ევროპული ქვეყანა იზიარებს მსგავს ურთიერთობას სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის, მაგალითად, ესპანეთის კონსტიტუციაში აღნიშნულია: „სახელმწიფომ უნდა გაითვალისწინოს საზოგადოების რელიგიური აღმსარებლობა და უზრუნველყოს თანამშრომლობა კათოლიკურ ეკლესიასა და სხვა აღმსარებლობებს შორის“. იგივე შეიძლება მოიძებნოს უნგრეთის, სომხეთის, ბულგარეთისა და პოლონეთის კონსტიტუციებშიც. არ შეიძლება დავივიწყოთ, რომ ბევრ ევროპულ ქვეყანაში არსებობს სახელმწიფო რელიგიები და აღიარებული ეკლესიები, მაგრამ როგორც აღნიშნეთ, ბოლო წლებში ახალი ტალღა შეინიშნება, რომ ეკლესია სახელმწიფოს გამოეყოს. 
ჩემი აზრით, სახელმწიფომ უნდა აირჩიოს ნეიტრალიტეტი და დააბალანსოს მართლმადიდებლური ეკლესიისა და კანონით აღიარებული სხვა რელიგიების უფლებების თანასწორობა. ამის გაანალიზებას და იმპლიმენტაციას შეიძლება გარკვეული დრო დასჭირდეს, მაგრამ დღესდღეობით ევროპული ქვეყნები მიემართებიან რელიგიური პლურალიზმისკენ, შესაბამისად, სახელმწიფო ვალდებულია აჰყვეს ამ ახალ ტრენდს.
– ევროპის ბევრ ქვეყანაში სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის სხვადასხვა სამართლებრივი ფორმებია დამკვიდრებული, ამავე დროს ადამიანის უფლებების დაცვის საკმაოდ მყარი სისტემაა შექმნილი. რა არის მთავარი ასეთ დროს, რაც უზრუნველყოფს ამ ბალანსს სახელმწიფოს, ეკლესიასა და საზოგადოებას შორის?
– ცხადია, რომ ადამიანთა უფლებების დაცვა ფუნდამენტურადაა საჭირო. ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული სასამართლოს მიერ ნებადართულია ე.წ. „შეფასების თავისუფლება“, რომელიც შესაძლებლობას აძლევს ქვეყანას – ავარჯიშოს განედის ხარისხი იმ მეთოდით, რომელიც გამოყოფს მათ ვალდებულებებს კონვენციისგან. თუმცა, ურთიერთობის სისტემა ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის არ არის ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს კომპეტენცია. ეს არის თითოეულ ქვეყანაზე დამოკიდებული – აირჩიონ სისტემა, რომელსაც ამჯობინებენ. რასაკვირველია, სასამართლო მიიჩნევს, რომ სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის თანამშრომლობა, გაყოფას-თან ერთად, არის უკეთესი მოდელი, მაგრამ ვერავინ და არაფერი აუკრძალავს ქვეყანას აირჩიოს სხვა ვარიანტი, მთავარია რელიგიური თავისუფლება იყოს დაცული. ჩვენ შეგვიძლია დავინახოთ, რომ, ფაქტობრივად, ევროპულ ქვე-ყნებში მრავალფეროვანი სისტემები არის დანერგილი. რა თქმა უნდა, თეოკრატია ან ოფიციალური ათეიზმი არ უნდა იყოს მიღებული, რადგან ისინი არ ეთავსება რელიგიურ თავისუფლებას. თუმცა, ამჟამად, ეს არ არის დიდად შესაშფოთებელი თემა ევროპაში.
– როგორ შეაფასებთ საქართველოში სხვა რელიგიური კონფესიების სამართლებრივ სტატუსს? რამდენად არის დაცული მათი უფლებები?
– დიდი ცოდნა არ გამაჩნია ქართული კანონმდებლობისა და, შესაბამისად, გამიჭირდება საკუთარი აზრის გამოხატვა ამ საკითხზე. მიუხედავად ამისა, კონსტიტუცია იცავს რელიგიურ თავისუფლებას (ინდივიდუალურ დონეზე მაინც) და გზას უკაფავს კოოპერაციის სისტემას. კონსტიტუციური ჩარჩოები მოიცავს დაცვის უმაღლეს სტანდარტებს.
– თქვენ თსუ-ში წაიკითხეთ ლექციათა ციკლი – როგორ არის უზრუნველყოფილი რელიგიური თავისუფლება ესპანეთში...
– ესპანეთის კონსტიტუცია იცავს რელიგიურ თავისუფლებას როგორც ინდივიდუალურ, ასევე კოლექტიურ დონეზე. რელიგიური თავისუფლების ზოგადი კანონი მიღებულ იქნა 1980 წელს და ძალაშია დღემდე. პრეცედენტულმა სამართალმა განმარტა ზოგიერთი საკითხი, რომლებსაც სჭირდებოდა ინტერპრეტაცია. ჩვენ ვერ დავივიწყებთ იმ ფაქტს, რომ მე-20 საუკუნეში ესპანეთი იყო სექტანტური ქვეყანა (თითქმის 40 წლის განმავლობაში) და დასჭირდა ძალისხმევა ამ სიტუაციის შესაცვლელად, თუნდაც იურიდიული თვალთახედვით.
დღეს, ჩვენ გვაქვს იურიდიული ინსტრუმენტები რელიგიური თავისუფლების დასაცავად, თუმცა არის შეუმჩნეველი რისკი, რომელსაც შეუძლია შეასუსტოს ეს უფლება. ვსაუბრობ იმ ტენდენციაზე, რომელიც არასწორად იგებს ეკლესიის და სახელმწიფოს გაყოფის მოთხოვნებს და იურიდიული სისტემის იდენტიფიცირებას ახდენს, რომელიც აღიარებულია ყველა პოლიტიკური პარტიის მიერ – სეკულარიზმი, პოლიტიკური პრინციპი, რომლის მიზანია საჯარო სივრციდან რელიგიის მოცილება. ქვეყანა უნდა იყოს ნეიტრალური, საზოგადოება კი – პირიქით. სეკულარიზაცია არ უნდა იყოს სახელმწიფოს მიერ მართული, რადგან ნეგატიური მიდგომა რელიგიის მიმართ ვერ იქნება ნეიტრალური და, შესაბამისად, ვერც კონსტიტუციასთან შეთანხმებული. 
– თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და ესპანეთის ლა კორუნას უნივერსიტეტის თანამშრომლობა კო-ნკრეტულად რას ითვალისწინებს და როგორ შეაფასებთ მას?
– ჩვენი ურთიერთობა დასაწყისიდანვე სასიამოვნო იყო. თსუ-ს სტუდენტებმა, რომლებიც მივიღეთ კორუნას სამართლის სკოლაში, სამართლისა და ინგლისურის ცოდნით დიდი შთაბეჭდილება მოახდინეს. ჩემი აზრით, მათ მოეწონათ ჩვენთან და ასევე კარგად შეეგუვნენ ესპანური ცხოვრების სტილს. გასულ წელს დეკანი ირაკლი ბურდული და პროფესორი ლელა ჯანაშვილი ესტუმრნენ ჩვენს უნივერსიტეტს, რაც ურთიერთთანამშრომლობაში კიდევ ერთი წინ გადადგმული ნაბიჯია. ამ სემესტრში „ერასმუს 107“-ის ფარგლებში ჩვენი უნივერსიტეტიდან კიდევ რამდენიმე პროფესორი ეწვევა თსუ-ს და დაიგეგმება ახალი პროექტების განხორციელება. კორუნას უნივერსიტეტის იურიდიული სკოლის ამჟამინდელი დეკანი ხოსე ანტონიო სეონე და მისი წინამორბედი დეკანი ხოსე მანუელ ბუსტო დაინტერესებული არიან ამ ურთიერთობის გაღრმავებით. მათ პოზიციას ვიზიარებთ ის პროფესორებიც, ვისაც გვქონდა საქართველოში ყოფნისა და თსუ-ში ლექციების წაკითხვის საშუალება.ოლო წლებში ახალი ტალღა შეინიშნება, რომ ეკლესია სახელმწიფოს გამოეყოს