კოლეგების „მუჯლუგუნების“ გამო

16 ივნ 2016

18 მაისს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გაიმართა პრეზენტაცია საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტის (ხელმძღვანელი ირაკლი უჯმაჯურიძე) სპეციალური პროექტისა: „სასაქონლო მარაგების სამხედრო-ტექნიკურ ტერმინთა ლექსიკონი“, რომლის მომზადებაში მონაწილეობდნენ თსუ-ის არნ. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ტერმინოლოგიები (იმ მემორანდუმის საფუძველზე, რომელიც დაიდო 2014 წელს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს შორის).

ამ ღონისძიების შესახებ ცნობის გამოქვეყნებას დაუყონებლივ მოჰყვა თსუ-ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ლექსიკოგრაფიული ცენტრის თანამშრომელთა ერთობ თავშეუკავებელი განცხადება - მიმართული ენათმეცნიერების ინსტიტუტის მისამართით (განცხადება სოციალურ ქსელში ცენტრის ხელმძღვანელის ქ-ნ თ. მარგალიტაძის გვერდზე გამოქვეყნდა).

არანაკლებ სამწუხაროა, რომ ამ განცხადებას დაერთო საკმაოდ არამოზომილი, უაპელაციო გამოხმაურებები, მათ შორის ოფიციალური პასუხისმგებელი პირებისა - რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდისა და განათლების სამინისტროს ქართული ენის სამმართველოს ხელმძღვანელებისა... მართლაც კურიოზულია, საჯარო პირები ასეთ ტენდენციურ, მკვეთრად უარყოფით შეფასებას აკეთებდნენ იმ ინსტიტუტის მიმართ, რომელიც 80 წელია ლამის ერთადერთი დგას ქართული აკადემიური ტერმინოლოგიის სადარაჯოზე.

სამეცნიერო საზოგადოებას ნამდვილად არ ესწავლება, ვინ ვის შეიძლება ელაპარაკოს საზოგადოების „ღირსეული ნაწილის“ სახელითა თუ „მუჯლუგუ­ნების“ არგუმენტებით, მაგრამ ენათმეცნიერების ინსტიტუტმა მაინც მიზანშეწონილად მიიჩნია, ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭოზე მოეწვია განმცხადებლები და მათი მხარდამჭერები და კოლეგიალურ ვითარებაში აეხსნა მათთვის ბრალდების უსაფუძვლობა. სამწუხაროდ, ასეთი აკადემიური საუბარი არც ერთმა არ ისურვა! სამაგიეროდ, ახლა უკვე გაზეთ „თბილისის უნივერსიტეტის“ 2016 წლის 31 მაისის ნომერში გაასაჯაროვა თსუ-ის ლექსიკოგრაფიულმა ცენტრმა ზემოაღნიშნული უტაქტო გამოხმაურება (მკითხველი იქვე წაიკითხავს ინფორმაციას ზემოაღნიშნული პრეზენტაციის შესახებ).

ამის გამო ჩვენ იძულებული ვართ, ასევე საჯაროდ განვმარტოთ, რომ ენათმეცნიერების ინსტიტუტის მიმართ გამოხატული ეს აგრესია თავიდან ბოლომდე უსამართლოა.

ფაქტი პირველი:

ცენტრის თანამშრომელთა განსაკუთრებული გულისწყრომა გამოუწვევია იმას, რომ თითქოს პრეზენტაციაზე წარმოდგენილი შრომის ავტორებს არ გაუთვალისწინებიათ პროექტი, რომლის საფუძველზეც მათ 2008 წელს თავდაცვის სამინისტროსთან ერთად შექმნეს სამხედრო ტერმინთა ინგლისურ-ქართული ელექტრონული ლექსიკონი, რაც, ავტორთა აზრით, ,,ცნობილი იყო, როგორც უნივერსიტეტისთვის (იხ. ლექსიკოგრაფიული ცენტრის ვებ-გვერდი უნივერსიტეტის საიტზე), ისე არნ. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტისათვის“. 

გასაკვირია ლექსიკოგრაფიული ცენტრის თანამშრომელთა პრეტენზია იმ ინსტიტუტის მიმართ, რომელსაც თითქმის ოცწლიანი თანამშრომლობა აკავშირებს თავდაცვის სამინისტროსთან და ამ სამინისტროს მიერ კვალიფიციური ტერმინოლოგების ცოდნა არაერთგზის ყოფილა გამოყენებული. თვით ზემოაღნიშნული პროექტის პირველსავე წარდგინებაზე ენათმეცნიერების ინსტიტუტში საგანგებოდ იქნა მოწვეული ყველა ის პირი, რომლებიც სამხედრო ტერმინოლოგიაზე მუშაობდნენ, მათ შორის, ქალბატონი თ. მარგალიტაძე და დიდი სამხედრო განმარტებითი ლექსიკონის ავტორი ე. მეძმარიაშვილი (ე. მეძმარიაშვილის პროექტი რუსთაველის ფონდის მიერაა დაფინანსებული). ქალბატონ თინათინს კარგად მოეხსენება ის, რომ „სასაქონლო მარაგების სამხედრო-ტექნიკურ ტერმინთა ლექსიკონს“ ლექსიკოგრაფიული ცენტრის მიერ შექმნილ ინგლისურ-ქართულ სამხედრო ლექსიკონთან არავითარი საერთო არა აქვს. ეს არის თავდაცვის სამინისტროს მარაგების ნომენკლატურა, რომელიც აერთიანებს სხვადასხვა დარგის კლასებსა და ქვეკლასებს. იგი, როგორც თსუ-ის საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახური აღნიშნავს, ამ მიმართულებით ნამდვილად პირველი ლექსიკონია. 

ფაქტი მეორე: 

ცენტრის თანამშრომლები ასევე „შეგვახსენებენ“ ივ. შაიშმელაშვილის „რუსულ-ქართული სამხედრო ტერმინოლოგიის“ არსებობას. 

ივ. შაიშმელაშვილის ლექსიკონი, რომელიც 1987 წელს გამოიცა, მართლაც მნიშვნელოვანი ნაშრომია (თუმცა არა პირველი) ამ სფეროში. ამავე დროს, ამ ლექსიკონის წინასიტყვაობაში აღნიშნულია, რომ მასალის მომზადებაში მონაწილეობდნენ ენათმეცნიერების ინსტიტუტის სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილების თანამშრომლები და მისი რედაქტორი გახლდათ ამ განყოფილების გამგე როგნედა ღამბაშიძე. ლექსიკონზე მუშაობისას ბევრი სიტყვა დაზუსტდა და ქართული ტერმინოლოგიური სიტყვაწარმოების საფუძველზე გაიმართა. მართლაც, უხერხულია, ივ. შაიშმელაშვილის ლექსიკონის რედაქციასთან დაკავშირებულ ჯგუფს უსაყვედურო მისი უგულებელყოფა!

ფაქტი მესამე: 

რა თქმა უნდა, ვეთანხმებით თსუ-ის ლექსიკოგრაფიული ცენტრის თანამშრომლებს იმაში, რომ „რაც მეტი აკადემიური ლექსიკონი გამოვა საქართველოში, მით უკეთესია ენისთვის და ქვეყნისთვის“, თუმცა ვაზუსტებთ: სწორედ ამ აკადემიური ლექსიკონების შესაქმნელადაა საჭირო გამოკვეთილი ერთიანი ტერმინოლოგიური პოლიტიკა, რომელიც, სამწუხაროდ, ბოლო დროს საქართველოში აღარ არსებობს. არც ერთ საქმეს ისე არ აზიანებს შეუთანხმებელი და უმართავი მუშაობა, როგორც ტერმინოლოგიას. დღევანდელი ტერმინოლოგიური სიჭრელისა და გაუმართაობის უპირველესი და უმთავრესი მიზეზი ქართული ტერმინოლოგიური სკოლის მიერ დასახული გზის სრულიად დაუსაბუთებელი უარყოფა და „ახლის“ უშედეგო ძიებაა, რასაც საგრანტო ბრძოლის ხერხებიც უწყობს ხელს! თითქმის 8 ათეული წლის განმავლობაში ჩამოყალიბებული ქართული ტერმინოლოგიური სკოლა ეფუძნებოდა მანამდე არსებულ ქართულ ტერმინოლოგიურ კვლევებსა თუ მეთოდებს. სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილებაში, რომელიც 1936 წლიდან არსებობს, ტერმინოლოგიური მუშაობა რამდენიმე მიმართულებით მიმდინარეობდა: 

1. იქმნებოდა სხვადასხვა დარგის ტერმინოლოგიური ლექსიკონები; 

2. იკვლევდნენ ძველ ქართულ ტერმინებს და მათი წარმოების მოდელებს; 

3. სწავლობდნენ ქართულ დიალექტებში შემონახულ დარგობრივ ტერმინებს და ეს მასალა დაცულია ენათმეცნიერების ინსტიტუტის სპეციალური ფონდების სახით (სახელმწიფო დაფინანსების გონივრული ხარჯვის შემთხვევაში ამ მასალების ელექტრონული არქივი უკვე იარსებებდა!). 

ვუკოლ ბერიძისა და როგნედა ღამბაშიძის ხელმძღვანელობით შექმნილი რამდენიმე ათეული დარგობრივი ტერმი­ნო­ლო­გი­ა და შემუშავებული პრინციპები მრავალი ახალი ლექსიკონის შექმნის საფუძველია დღემ­დე. უმთავრესი, რაც ქართულ ტერმინოლოგიურ სკოლას ახასი­ათებ­და - ეს იყო სპეციალისტების ერთობლივი მუშაობის პრინციპი. ლექსიკონს არ ქმნიდა ერთი ადამიანი ან თუნდაც ერთი ჯგუფი. ყველა დარგის ტერმინოლო­გიური ლექსიკონების რედაქცია ემყარებოდა კვალიფიციური მსჯელობის შედეგებს. ინსტიტუტის მიერ კოორდინირებული ტერმინო­ლოგიური მუშაობის პროცესი თავისთავად გამორიცხავდა ქაოსსა და სიჭრელეს ტერმინოლოგიაში. 

ტერმინებზე მუშაობის პროცესის წარმოსადგენად ენათმეცნიერების ინსტიტუტში დაცული ფასდაუდებელი ოქმებიდან ერთ-ერთის წაკითხვაც საკმარისია: 

ოქმი #43: „1959 წელი, თებერვალი. სხდომას ესწრებიან: გიორგი ახვლედიანი, ვარლამ თოფურია, არნოლდ ჩიქობავა, ალექსანდრე კობახიძე, ლია კაიშაური, თავმჯდომარე - ქეთევან ლომთათიძე, მდივანი - ნუნუ საყვარელიძე. „დღის წესრიგშია: რუს. с ასოზე საკომისიოდ წარმოდგენილ სიტყვათა თარგმანების განხილვა; 1. самоотвод - თვითაცილება. გიორგი ახვლედიანის აზრით, თვით აქ არ გამოდგება, უნდა იყოს „თავისაცილება“. არნოლდ ჩიქობავას შესაძლებლად მიაჩნია დარჩეს „თვითაცილება“, რადგან თვით უკვე დამკვიდრებულია მრავალ სიტყვაში: თვითგანვითარება, თვითმმართველობა და სხვ. 2. აზრი გამოთქვეს სიტყვაზე свёрток: გიორგი ახვლედიანს არ მოსწონს „შეკრულა“. ქეთევან ლომთათიძემ „ხვეულაც“ დავამატოთო. არნოლდ ჩიქობავას უფრო მოხერხებულად მიაჩნია თარგმანი „შეკვრა“, „შეკრული რამ“. დადგინდა: свёрток - „შეკვრა“, „შეკრული რამ“.

ეს ქართველი ხალხის მემკვიდრეობაა, ისტორიაა, რომელსაც დღეს, სამწუხაროდ, გაფრთხილება სჭირდება. დაუჯერებელია, პლაგიატობა და ავტორთა უგულებელყოფა დასწამო ამ მემკვიდრეობის დამცველ ინსტიტუტს.

ლექსიკოგრაფიის ისტორია არ იწყება 90-იანი წლებიდან, არც სხვადასხვა სამეცნიერო ფონდის დაარსებიდან. ამისი მტკიცება ქართული მეცნიერების დაკნინებაა. 

გადაარჩინა თუ არა „პროექტულმა ეპოქამ“ ქართული მეცნიერება - ეს მომავალში აუცილებლად შეფასდება. ჯერჯერობით კი ერთი რამ დაბეჯითებით შეგვიძლია ვთქვათ: უკანასკნელი პერიოდის ქართული ტერმინთშემოქმედება გაცილებით ჩამორჩება აკადემიური სისტემის არსებობის დროინდელს. ელექტრონული ლექსიკონების შექმნასთან ერთად ბეჭდური ლექსიკონების შევსება-რედაქციაც რომ გაგრძელებულიყო და ამ მიზნით უფრო ყაირათიანად წარმართულიყო დარგის ისედაც მწირი ფინანსები, დღეს რაღაც დონეზე საქართველოშიც იარსებებდა აკადემიური ლექსიკოგრაფიული ინტერნეტ სივრცე (ასე მოხდა რუსეთსა თუ ბალტიისპირეთის ქვეყნებში, სხვა ევროპულ ქვეყნებზე რომ არაფერი ვთქვათ), მაგრამ ამაზე დღესაც არავინ ფიქრობს...

ენათმეცნიერების ინსტიტუტი კი კვლავაც ერთგულად განაგრძობს ლექსიკოგრაფიულ მუშაობას, ავსებს და აახლებს დარგობრივ ტერმინოლოგიურ ლექსიკონებს. ამ ინსტიტუტის ინიციატივით უკვე სამი წელია იმართება ტერმინოლოგიური საკითხებისადმი მიძღვნილი კონფერენცია, რომელშიც აქტიურად მონაწილეობენ სხვადასხვა დარგის წარმომადგენლები, ისინი, ვისაც ნამდვილად შესტკივა გული ეროვნული მეცნიერებისთვის. ბევრი მათგანი ითხოვს კიდეც დაუბრუნდეს ენათმეცნიერების ინსტიტუტს ტერმინოლოგიური პოლიტიკის მართვის უფლება, რადგან, ცხადია, ერთიანი პოლიტიკის უქონლობამ საგრძნობი ზიანი მიაყენა ტერმინოლოგიურ მუშაობას.

თსუ-ის არნ. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის სამეცნიერო ტერმინოლოგიისა და თარგმნითი ლექსიკონების განყოფილების თანამშრომლები