კანონში ახალი ცვლილებები რით აყენებს უნივერსიტეტს დარტყმას?

22 თებ 2016
თსუ-ის რექტორი, აკადემიკოსი ლადო პაპავა „უმაღლესი განათლების შესახებ” კანონში ცვლილებების ხარვეზებზე საუბრობს

- „უმაღლესი განათლების შესახებ” კანონში ახალი ცვლილებები, რომელიც პარლამენტმა ახლახან მიიღო, რამდენად უქმნის საფრთხეს საუნივერსიტეტო სივრცეში პოსტდოქტორანტურის ინსტიტუტის მუშაობას, რაზეც უკვე დაიწყო საუბრები კულუარებში...

- სიტუაცია საკმაოდ რთული გახლავთ. შარშან, წლის დასაწყისში, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ ინტენსიურად დაიწყო მუშაობა ცვლილებათა პაკეტზე, რის მიხედვითაც ცვლილებები უნდა შესულიყო „უმაღლესი განათლების შესახებ” კანონში. ამ პროცესში უნივერსიტეტები ვიყავით აქტიურად ჩართულნი და რაღაც გონივრული ჩარჩო მოვიფიქრეთ, რითაც უნდა ეხელმძღვანელა პარლამენტს, მაგრამ, სამწუხაროდ, საკანონმდებლო ორგანომ ეს ჩარჩო დაარღვია. პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის საკომიტეტო მოსმენაზე რექტორებიდან მხოლოდ მე ვიყავი წარმოდგენილი (გახლდით ჩემს მოადგილესთან, პროფესორ მერაბ ელიაშვილთან ერთად) და კომიტეტს მოვახსენე, თუ რა ფუჭდებოდა კანონში ახალი ცვლილებებით. მიუხედავად ჩვენი მოსაზრებებისა, არც ერთი არგუმენტი არ გაითვალისწინეს და მივიღეთ ისეთი კანონი, რომლის აღსრულებაც სერიოზულ დარტყმას აყენებს უნივერსიტეტს. სხვა სიტყვებით, კანონში ცვლილებების მიღებამ ზიანის ნაწილი უკვე მიაყენა უნივერსიტეტს და მომავალშიც მიაყენებს.

- კერძოდ, რა ზიანზეა საუბარი?

- მოდით, პლუსებით დავიწყებ. კანონში ახალ ცვლილებებს დადებითი ის აქვს, რომ, აქამდე, საკანონმდებლო დონეზე არ იყო გათვალისწინებული მეცნიერის სტატუსი (მეცნიერები უნივერსიტეტებში დამხმარე პერსონალად ფიქსირდებოდნენ და ამით ადმინისტრაციის შემადგენლობა ,,იბერებოდა”). რა თქმა უნდა, ეს შეცდომა იყო - რა უნდა მეცნიერს დამხმარე პერსონალში? ,,მეცნიერი” - ცალკე სტატუსი უნდა იყოს. იგი არ გადის არც აკადემიურ პერსონალში, ის არის მეცნიერი. კანონმა ეს სტატუსი გააჩინა - ეს სწორია და ძალიან კარგი. 

გარკვეულწილად, მოწესრიგდა, ასევე, საფეხურიანობა ინსტიტუტებისა - საუნივერსიტეტოა, საფაკულტეტოა თუ საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსის მქონე. ამის მოწესრიგებაც აუცილებელი იყო. 

რა გაფუჭდა? - ამასაც მოგახსენებთ: ჩვენ, ისე, რომ კანონი არ დაგვირღვევია, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ნებართვით და მხარდაჭერით, ავამოქმედეთ პოსტდოქტორანტურის ინსტიტუტი და მეორე წელია, რაც ხალხი მუშაობს უნივერსიტეტში პოსტდოქტორანტის პოზიციაზე. გასული წლის ბოლოს დავიწყეთ ახალი კონკურსი, რაც ახლა შევაჩერეთ, რადგან ხალხის მიღება ამ პოზიციაზე კანონმა აგვიკრძალა. კანონში ჩაიწერა, რომ თურმე პოსტდოქტორანტურაში შერჩევას ახორციელებს უნივერსიტეტის დამოუკიდებელი სამეცნიერო-კვლევითი ერთეული - სამეცნიერო საბჭო. მაშასადამე, ფაკულტეტი კი აღარ აკეთებს ამას, არამედ ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭო (ჯერჯერობით ეს საბჭოები არ აქვთ ამ ინსტიტუტებს, რაც ახალი ჩამოსაყალიბებელია). გარდა ამისა, თუ მომავალში ეს საბჭოები შეარჩევენ პოსტდოქტორანტებს, მაშინ უნივერსიტეტის ფაკულტეტებმა რაღა გააკეთონ? და კიდევ ერთი რამ: ჩვენ უნივერსიტეტში გვაქვს ბიოლოგების საკმაოდ კარგი სკოლა და ბიოლოგიაში ხდება სადოქტოროს დაცვა, მაგრამ ბიოლოგიაში რომ გვინდოდეს პოსტდოქტორანტის აყვანა, მას ვერ ავიყვანთ. - რატომ? - იმიტომ, რომ ჩვენთან შემომავალ ინსტიტუტებს შორის ბიოლოგიის ინსტიტუტი არ არის. ასე რომ, უკვე გაფუჭდა საქმე. პოსტდოქტორანტურაში ჩვენ ხომ გამოცხადებული გვქონდა ადგილები (ახალგაზრდებსაც სტიმული მიეცათ, რომ უნივერსიტეტში მოვიდოდნენ), ახლა კი ეს ყველაფერი გაჩერდა. 

ჩვენ პოსტდოქტორანტურასთან მიმართებაში იმის წინააღმდეგები კი არ ვართ, რომ ინსტიტუტებს ჰყავდეთ პოსტდოქტორანტები (რა თქმა უნდა, მათაც უნდა ჰყავდეთ), მაგრამ ფაკულტეტებს რატომ ვართმევთ ამ უფლებას? (კანონში ამ ახალმა ჩანაწერმა კი ფაკულტეტებს ეს უფლება წაართვათ). რაც გვქონდა და რითაც ვამაყობდით (იმის ნაცვლად, რომ ჩვენი გამოცდილება გაზიარებულიყო და სხვა უნივერსიტეტებს გამოდგომოდათ), გამოდის, რომ ახალი ჩანაწერით დაგვსაჯეს კიდეც. და ეს, სამწუხაროდ, მოხდა პარლამენტში. სამინისტროს პროექტი კი, რაც პარლამენტს მიეწოდა და რაშიც ჩვენც ვმონაწილეობდით, სავსებით ნორმალური იყო და საკანონმდებლო ორგანოში ის არ გაიზიარეს. 

- ცვლილებები, ასევე, ითვალისწინებს პროფესორის მუდმივ პოზიციაზე არჩევასაც. ამ საკითხთან დაკავშირებითაც გაქვთ განსხვავებული მოსაზრებები?

- კანონში გააჩინეს ასეთი ჩანაწერი, რომელიც არანაირ კავშირში არ არის მეცნიერების სტატუსთან, რომ, თურმე, ყველა პროფესორი უნდა აირჩეს მუდმივ პოზიციაზე (ამას საერთოდ არანაირი კავშირი არ აქვს ,,ტენუართან”). თურმე საკმარისია, რომ ადამიანს ჰქონდეს 6 წლის სამეცნიერო-პედაგოგიური სტაჟი, რომ მას მიეცეს უფლება - კენჭი იყაროს პროფესორის თანამდებობაზე და აირჩიონ, და შემდეგ ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ უნდა გაიაროს ატესტაცია (აქამდე ასე იყო, რომ როცა პროფესორად აირჩევდნენ, მას მომავალში კიდევ უნდა ჰქონოდა ახალი კონკურსი გასავლელი. ახლა ექნება გასავლელი მხოლოდ ატესტაცია). როგორი მაღალი დონის კრიტერიუმებიც არ უნდა დააწესონ ატესტაციის გასავლელად, თუ პროფესორმა გადალახა ეს ეტაპი, იგი ინარჩუნებს ადგილს. მაგრამ, ხომ შეიძლება გამოჩნდეს ვიღაცა - ბევრად უფრო ნიჭიერი, ბევრად უფრო პროდუქტიული? ან ხომ შეიძლება საქართველოში საზღვარგარეთიდან ვიღაცას მოუნდეს დაბრუნება, რომელსაც ბევრად უფრო მაღალი მეცნიერული დონე აქვს, ვიდრე იმ ჩვენს პროფესურას, რომელმაც გადალახა ატესტაცია? - მაშინ რას ვშვებით? იმათთვის ხომ უკვე ვაკანსია აღარ რჩება? რამდენად სწორია, ამ ფონზე, კანონში მიღებული ცვლილება პროფესორის მუდმივ პოზიციასთან დაკავშირებით? 

ჩემი აზრით, მუდმივი პროფესორის ეს მოდელი, რომ ახალი სისტემით ყველა პროფესორი მუდმივი პროფესორი უნდა იყოს და რომ სხვას ამ პოზიციის დასაკავებლად შანსი აღარ რჩება, არასწორია. ადამიანი პროფესორი რომ გახდება, მან, რაღაც პერიოდით, ამ პროფესორის პოსტზეც ხომ უნდა აჩვენოს საუნივერსიტეტო საზოგადოებას - რას წარმოადგენს? თუკი მუდმივ პროფესორად ჩვენ მხოლოდ მათ ავირჩევდით, რომელთაც ამ თანამდებობაზე მეტ-ნაკლებად ხანგრძლივად წარმატებულად იმუშავეს, ასეთები ფაკულტეტებზე იქნებოდნენ ერთეულები (როგორი მოდელიც ჩვენ გვქონდა გააზრებული). ახლა კი ყველა მუდმივი პროფესორი იქნება - ჩვენ გვინდა თუ არა ეს. იგი, თურმე, შეიძლება ,,ჩამოალაბორანტო” ან, სხვა შემთხვევაში, მუდმივად დაიკავებს თანამდებობას და უნივერსიტეტში ვაკანსია აღარ იქნება ახალი ხალხის მოსასვლელად პროფესორის თანამდებობაზე. ეს არ არის სწორი. ითქვა, ასევე, რომ მუდმივი თანამდებობა ინსტიტუტებში მთავარ მეცნიერ-თანამშრომლებსაც უნდა ეკავოთ - ესეც ზუსტად იგივე ხარვეზია. შეიძლება მთავარმა მეცნიერ-თანამშრომელმა ატესტაცია გაიაროს, მაგრამ სხვისთვის - მასზე ბევრად უკეთესისთვის ადგილი აღარ იყოს ამ ინსტიტუტში. ამავე დროს, კანონში წერია, რომ, თურმე, მთავარმა მეცნიერ-თანამშრომლებმა უნდა შექმნან ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭო - ეს ნიშნავს, რომ ინსტიტუტებმა ხელოვნურად უნდა დაწიონ მთავარი მეცნიერის სტანდარტი, რათა რაც შეიძლება მეტი გაიყვანონ მთავარ მეცნიერ-თანამშრომლად, რომ სამეცნიერო საბჭო ჰქონდეთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ის ინსტიტუტი ვეღარ იქნება. ჩვენ მივმართეთ პარლამენტის შესაბამის კომიტეტს, რომ ეს არ გაეკეთებინა და ავუხსენით, რომ საბჭო უნდა იყოს არჩევით პრინციპებზე და არა მარტო იმ ადამიანებით დაკომპლექტებული, რომლებიც დაიკავებენ მთავარი მეცნიერ-თანამშრომლის თანამდებობას. სამწუხაროდ, არ დაგვიჯერეს...

- კიდევ რა ახალი ჩანაწერი გაჩნდა კანონში, რომელიც, ასევე, არ მოგწონთ?

- კანონში ცვლილებებით კიდევ უფრო რთული ვითარება შეიქმნა უნივერსიტეტებში მმართველობასთან დაკავშირებით. დღეს ჩვენ შემოერთებული გვაქვს 14 დამოუკიდებელი სამეცნიერო-კვლევითი ერთეული - ინსტიტუტი. ჩვენ გვქონდა ასეთი შეხედულება, რომ მათი წარმომადგენლობა არ უნდა ყოფილიყო აკადემიური პერსონალის მიერ არჩეული წარმომადგენლობის 1/3-ზე მეტი, რომელიც, გარკვეულწილად, უნივერსიტეტში სწავლებისა და კვლევის ნაწილს დააბალანსებდა. ახლა კანონში ჩაიწერა, რომ ყველა ინსტიტუტს უნდა ჰყავდეს უნივერსიტეტის აკადემიურ საბჭოში 1 წარმომადგენელი, ანუ ეს ნიშნავს, რომ 14 კაცით უნდა გაიზარდოს უნივერსიტეტის აკადემიური საბჭო - ეს ყველაზე ძლიერი დარტყმაა ჩვენი უნივერსიტეტისთვის, რადგან არც ერთ უნივერსიტეტს ამდენი ინსტიტუტი არ მიერთებია. იმისთვის, რომ გარკვეული ბალანსი შევინარჩუნოთ აკადემიურ და კვლევით პროცესებს შორის, აკადემიურ საბჭოს უნივერსიტეტიდან, სულ ცოტა, თითო ფაკულტეტიდან 1 კაცი მაინც უნდა დავამატოთ, ე.ი. 7 კაცი, და გამოდის, რომ 15 კაციანი საბჭო გახდება 22 კაციანი და ამას დამატებული 14 წარმომადგენელი ინსტიტუტებიდან, ანუ, სულ, 36-კაციანი აკადემიური საბჭო გვეყოლება. ეს იმას ნიშნავს, რომ, პრაქტიკულად, აკადემიური საბჭო, რომელიც არის აკადემიური პროცესის მართვის ოპერატიული მუშა ორგანო, უნდა გახდეს ძნელად სამართავი. რაც შეეხება სენატს, კანონში ახალი ცვლილებების მიხედვით, სენატი უნდა იყოს 2-ჯერ მეტი ადამიანისგან დაკომპლექტებული, ანუ 72-კაციანი. - საით მივდივართ? უქმნის თუ არა ეს პრობლემას უნივერსიტეტს? - რა თქმა უნდა, უქმნის. 

კანონში ახალი ცვლილებების მიღების თაობაზე 1 თებერვალს ჩატარდა ძალიან საინტერესო კონფერენცია განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროში, სადაც ჩემი შენიშვნების შესახებ მოვახსენე დამსწრე საზოგადოებას. გარდა ამისა, უნივერსიტეტი მოამზადებს თავის ალტერნატიულ წინადადებებს და შევა ინიციატივით, უწინარეს ყოვლისა, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროში, და თუ საჭიროა, პარლამენტშიც. აქვე ხაზს გავუსვამ იმას, რომ ყველაზე მთავარი, რაც პარლამენტს უნდა შეეცვალა - უნივერსიტეტის დაფინანსების სისტემა - ამის თაობაზე არაფერი თქმულა. ამიტომ, ჩვენ მოვამზადებთ იმ ცვლილებების პაკეტს, რომელიც უფრო ადეკვატურია და შეესაბამება უმაღლეს სასწავლებლებს და, პირველ ყოვლისა, ჩვენს უნივერსიტეტს. იმის ნაცვლად, რომ ამ შემოერთებული 14 ინსტიტუტის ინტეგრაცია მოხდეს უნივერსიტეტში და მშვიდობიანად ვითანამშრომლოთ, გვექმნება ახალი პრობლემები და ეს, გვინდა, გამოსწორდეს. 

კანონში, ასევე, წერია ასეთი რამ: 2016 წლის ბოლომდე უნდა ჩავატაროთ ინსტიტუტების თანამშრომლების ატესტაცია (ატესტაცია, ხომ იცით, რომ თანამშრომლების გაშვებით მთავრდება?!). ჯერ ერთი, კითხვას ვსვამ, რატომ წერენ ამას, როცა 2016 წელს არის ისედაც საარჩევნო წელიწადი და ასეთ რაიმეს პოლიტიკურად გონიერი კაცი კანონში არ ჩაწერს. ახლა მეორე მხრიდან შევხედოთ ამ ჩანაწერს: მეცნიერებს მხოლოდ 2015 წლიდან მისცეს ნორმალური დაფინანსება და იქიდან ჯერ მხოლოდ ერთი წელია გასული (წინა წლებში მათი დაფინანსება იყო სავალალო). რეალურად, ატესტაცია რომ ჩაატარო, სულ ცოტა, 5 წელი მაინც უნდა მუშაობდეს მეცნიერი. ერთი წლის შედეგების გათვალისწინებით შესაძლებელია ატესტაციის ჩატარება? - ეს არ არის სწორი. ვთქვათ, 5 წელი ბევრია, 3 წელი მაინც უნდა იყოს, სულ მცირე, რომ ატესტაცია ნორმალურად ჩაატარო. 

მოკლედ, ჩვენ დავაყენებთ საკითხს სხვადასხვა მიმართულებით. ვთვლი, რომ ,,უმაღლესი განათლების შესახებ” საერთოდ ახალი კანონია დასაწერი. ვეჭვობ, რომ ახალი კანონის მიღება მოესწროს ამ პარლამენტში (ნეტავ ის ცვლილებები მიგვაღებინა და გამოგვასწორებინა, რაც დღესდღეობით არის), მაგრამ ის კი უდავოა, ჩემი აზრით, რომ ,,უმაღლესი განათლების შესახებ” კანონი მსგავს ხარვეზებს არ უნდა შეიცავდეს. 

- იმედი თუ გაქვთ, რომ სამინისტრო და, ასევე, სხვა უმაღლესი სასწავლებლების რექტორებიც ჩაერთვებიან ამ ხარვეზების გამოსწორების საქმეში?

- არსებულ სიტუაციას სხვაგვარად ვუყურებ. კანონში ახალი ცვლილებები ყველაზე მეტად ჩვენს უნივერსიტეტს აყენებს დარტყმას, ამიტომ ეს ჩვენი მისახედია. თუ რომელიმე უნივერსიტეტი ჩვენ გვერდით დადგება, ძალიან კარგი, მაგრამ თუ რომელიმე უნივერსიტეტი განზე გადგება და თავს შეიკავებს, ესეც არ არის პრობლემა. ჩვენ ჩვენი საქმე გვაქვს გასაკეთებელი. ბოლო-ბოლო იმას მაინც მივაღწევთ, რომ გაიგოს საზოგადოებამ, რომ ასეთი ცვლილებები, პირველ რიგში, დარტყმას აყენებს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს, რაც, ნაწილობრივ, უკვე მოხდა კიდეც. 

- ადრე საუბარი იყო იმაზე, რომ, როგორც ახლო წარსულში, უნივერსიტეტში დიდი სამეცნიერო საბჭო არსებობდა (დაახლოებით 200 კაციანი), აკადემიური საბჭოც უფრო მეტად გაზრდილიყო, რათა რექტორის ლეგიტიმაციაც უფრო მაღალი იყოს მომავალში. ამ საკითხზე რას ფიქრობთ?

- ჩემი ხედვაა, რომ უნდა დაიწეროს თვისებრივად ახალი კანონი და მაშინ ამ მოდელზეც შეიძლება ვისაუბროთ, მაგრამ, ამ შემთხვევაში, თვითონ უნივერსიტეტის მართვა იცვლება და რექტორსაც და რექტორატსაც მეტი ფუნქცია ეძლევა, რაც ამჟამად ჩამოკლებული გვაქვს. დღეს ეს ფუნქციები მართვის კოლექტიურ ორგანოებს აქვთ მინიჭებული. დიდ საბჭოს თუ შექმნი, მას ოპერატიულად ვერ ამუშავებ. ასეთ შემთხვევაში უწინდელი ფუნქციები უნდა აღუდგინო რექტორსაც. ახლა დგება საკითხი, რა ჯობია - რექტორს აღუდგინო ფუნქციები და ასეთი დიდი საბჭო გვქონდეს, თუ ჯობია - იყოს მართვის კოლექტიური მუშა ორგანო, რომელიც მიიღებს მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს, არ ექნება კვორუმის პრობლემა და ექნება შესაბამისი ოპერ-მოქნილობა და კომპეტენცია.